قانت قىزىلشاسى وندىرىسىندە جامبىل وبلىسى ەلىمىزدەگى كوشباسشى ءوڭىر ساناتىنا جاتادى. مۇنىمەن, ارينە, ماقتانۋعا بولادى. الايدا كەيىنگى جىلدارداعى شارۋالاردىڭ دابىل قاعۋى, ءونىم قابىلداۋعا كەلگەندە قانت زاۋىتىنىڭ الەۋەتى جەتپەي قالۋى سەكىلدى ماسەلەلەر كىمدى دە بولسا تولعاندىرماي قويماسا كەرەك.
جامبىل وبلىسىندا سۋ جاڭا قانت زاۋىتى سالىنادى دەگەن اقجولتاي حاباردى ەستىگەندە ەلمەن بىرگە ءبىز دە قۋانعانبىز. ەندىگارى اپتاپ ىستىققا ءبىر كۇيىپ, قايبىر جىلى ءونىمى دالادا ءشىرىپ شىرىلداپ قالعان شارۋالاردىڭ ماسەلەسى وڭىنان شەشىلەدى دەپ توپشىلادىق. كوپتى تولعاندىرعان ماسەلە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ دا نازارىنان تىس قالعان جوق. اي بۇرىن «اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەنى كوتەرىپ, ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆكە ساۋال جولداعان ەدى.
«جامبىل وبلىسى – ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار وڭىرلەردىڭ ءبىرى. بۇگىندە وبلىس رەسپۋبليكاداعى قانت قىزىلشاسىنىڭ شامامەن 50%-ىن وندىرەدى. الايدا كەيىنگى جىلدارى بۇل سالادا بىرقاتار پروبلەما تۋىنداپ وتىر.
ماسەلەن, 2024 جىلى جامبىل وبلىسىندا قانت قىزىلشاسىنىڭ رەكوردتىق ءونىمى جينالدى, ول شامامەن 600–640 مىڭ توننا. الايدا وڭدەۋ قۋاتىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سالدارىنان ءونىمنىڭ ەداۋىر بولىگى ۋاقىتىندا قابىلدانبادى. مەركى قانت زاۋىتىنىڭ جوبالىق قۋاتى 450 مىڭ توننا بولعانىمەن, زاۋىتتىڭ فيزيكالىق جانە مورالدىق تۇرعىدان ەسكىرۋىنە بايلانىستى مۇنداي كولەمدى ءىس جۇزىندە تولىق يگەرۋ مۇمكىن ەمەس. وسى سەبەپتەن قانت قىزىلشاسى بىرنەشە اپتا بويى القاپتاردا ساقتالىپ, 20–30%-عا دەيىن سالماق جوعالتتى.
ارتىق ءونىم باسقا وڭىرلەرگە, كورشىلەس قىرعىزستانعا تاسىمالداندى. سونىڭ سالدارىنان 2025 جىلى قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس القاپتارى ەكى ەسەگە قىسقارىپ, شامامەن 6 مىڭ گەكتاردى قۇرادى. كۇتىلەتىن ءونىم كولەمى 250 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەدى. 2026 جىلى ەگىس كولەمىن 8,5 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىپ, شامامەن 450 مىڭ توننا ءونىم جيناۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇل رەتتە جامبىل وبلىسىنا تاراز قالاسىنداعى «دومينانت» قانت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى اسا ماڭىزدى. اتالعان زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى بيىل اياقتالۋعا ءتيىس ەدى. الايدا قۇرىلىستىڭ جوسپارلانعان مەرزىمدە اياقتالۋىن قاتاڭ باقىلاۋ مەن جۇمىستى ۇيلەستىرۋ جاعى جەتكىلىكسىز. بۇل جوبا كەشىكتىرىلسە, وڭىردەگى قانت قىزىلشاسىن وڭدەۋ ماسەلەسى ودان ءارى كۇردەلەنە تۇسەدى دەگەن قاۋىپ بار.
سونىمەن قاتار قىتايلىق ينۆەستورلاردىڭ جامبىل وبلىسىندا جاڭا قانت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋى جوسپاردا بولاتىن. بۇل جۇمىس بيىل باستالۋعا ءتيىس ەدى. الايدا ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەرگە قاراماستان, ىشكى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ناقتى قۇرىلىس جۇمىسى ءالى باستالعان جوق. بۇل دا وڭىردەگى قانت ونەركاسىبىن دامىتۋ قارقىنىن تەجەپ وتىر», دەگەن ەربولات ساۋرىقوۆ باستاعان دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالى شىنىندا دا تولعاندىرماي قويمايدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ ساۋالىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرگەن ۇكىمەت باسشىسى وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستى تىلگە تيەك ەتىپ, قانت زاۋىتتارىنىڭ تەحنولوگيالىق جابدىقتارىنىڭ توزۋى سالا جۇمىسىنا ايتارلىقتاي كەرى اسەر ەتىپ وتىرعانىن دا جاسىرعان جوق.
«جامبىل وبلىسىندا بيىل قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس القابىن 8,5 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىپ, 450 مىڭ تونناعا دەيىن ءونىم جينالۋعا ءتيىس. اتالعان ونىمدەر مەركى جانە بيىل ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان تاراز قانت زاۋىتىندا وڭدەلەتىن بولادى. قازىر تاراز قانت زاۋىتى قۋاتى تاۋلىگىنە 3 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن وڭدەيتىن قۇرال-جابدىقتاردى جەتكىزۋ مەن ورناتۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتىر.
بيىل قازان ايىندا قانت قىزىلشاسىن وڭدەۋدى باستاۋعا زاۋىت وبلىستىڭ 6 اۋدانىنداعى 90-عا جۋىق شارۋاشىلىقپەن شيكىزات قابىلداۋعا كەلىسىپ, 25 شارۋاشىلىقتى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتتى. سونىمەن قاتار وڭىردەگى بايزاق اۋدانىندا «Zhongkai Kazakhstan» كومپانياسى قۋاتى 130 مىڭ توننا قانت وندىرەتىن جاڭا زاۋىت سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرىپ وتىر. بۇگىندە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ, ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم, جەر ۋچاسكەسىن رەسىمدەۋ جانە قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالىپ جاتىر. وبلىس اكىمدىگىنىڭ جوسپارىنا سايكەس 2028 جىلعا قاراي وڭىردە قانت قىزىلشاسى ءوندىرىسىن 1,5 ملن تونناعا, قانت ءوندىرىسىن جىلىنا 180 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ كوزدەلگەن.
فەرمەرلەر مەن وڭدەۋ كاسىپورىندارى اراسىندا ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارت جۇيەسىن ەنگىزۋ ماسەلەسىنە قاتىستى جامبىل وبلىسىندا مەركى قانت زاۋىتى قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋشى فەرمەرلەرمەن تىعىز جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. زاۋىت جىل سايىن فەرمەرلەرمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, شارت نەگىزىندە تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ءونىم قابىلداۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرادى. مىسالى, وسىنداي شارت نەگىزىندە 2025 جىلى مەركى قانت زاۋىتى فەرمەرلەردەن 221 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن قابىلدادى.
سونىمەن قاتار قانت زاۋىتتارىنىڭ تەحنولوگيالىق جابدىقتارىنىڭ توزۋى, الەمدىك نارىقتاعى باعانىڭ قۇبىلمالىلىعى مەن ىشكى نارىقتاعى يمپورتتىق ارزان قانت ۇلەسى وتاندىق قانت سالاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت تاراپىنان سالاعا جۇيەلى قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. جالپى, جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەر ۇكىمەتتىڭ جانە جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ باقىلاۋىندا, ولاردى شەشۋگە باعىتتالعان جۇمىس جالعاسادى», دەگەن ۇكىمەت باسشىسى سالادا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستى دا, كەمشىلىكتى دە نازاردان تىس قالدىرمادى.
جاڭا زاۋىت قاشان ىسكە قوسىلادى؟بىرەر كۇن بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ازات سۇلتانوۆ وڭىردەگى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا سانالاتىن قانت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى توقتاپ تۇرعانىن مالىمدەدى. ايتۋىنشا, قارجىلىق ماسەلە تۋىنداعان كورىنەدى. ول اتالعان ماسەلەنى وڭىنان شەشۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتكەن بولاتىن. جاعدايدىڭ قالاي ءوربىپ جاتقانىن ءبىلۋ ماقساتىندا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مامانىمەن سويلەستىك. «وسى جىلى 8,5 مىڭ گەكتار القاپقا قانت قىزىلشاسى داقىلىن ورنالاستىرۋ جوسپارلانعان. قازىر بۇل جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بيىل 450 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسى جينالادى دەپ وتىرمىز. ءونىم وڭىردەگى ەكى قانت زاۋىتىندا وڭدەلەدى.
ءبىرىنشىسى, 2020 جىلدان باستاپ قانت قۇراعىن ءوندىرىپ كەلگەن تارازداعى زاۋىت ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بيىل بۇل زاۋىتتا قانت ءوندىرۋ جۇمىسى دا ىسكە اسپاق. ەكىنشى وندىرىستىك بازا – مەركى اۋدانىنداعى مەركى قانت قىزىلشاسى زاۋىتى. جوسپارعا ساي تارازداعى زاۋىتتىڭ بيىلعى قۋاتتىلىعى 200 مىڭ توننا بولسا, مەركىدەگى زاۋىت 250 مىڭ توننانى قۇرايدى», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى نۇرعيسا قانقوجاەۆ. 2024 جىلى رەكوردتىق كورسەتكىشتە قانت قىزىلشاسىن جيناعان شارۋالاردىڭ ماسەلەسى ۋشىعىپ, ديقاندار دابىل قاققانى بارشاعا ءمالىم. سول جىلمەن سالىستىرعاندا بيىل ديقاندار قانشا گەكتار ەگىس القابىن قىسقارتقانىن دا سۇراپ بىلدىك.
«ول جىلى شارۋالار 11,2 مىڭ گەكتارعا قانت قىزىلشاسى داقىلىن ورنالاستىرعان ەدى. وسى جىلى قانت زاۋىتتارىنىڭ قۋاتتىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, جالپى كولەمى 8,5 مىڭ گەكتارعا ورنالاستىرىپ وتىرمىز», دەيدى مامان. ن.قانقوجاەۆ كەلتىرگەن مالىمەتكە قاراپ-اق القاپتان الىناتىن قانت قىزىلشاسى داقىلى ەكى جىل بۇرىنعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 150 مىڭ تونناعا ازاياتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وسىدان-اق جەرگىلىكتى بيلىك 2024 جىلى ايتارلىقتاي قاتەلىككە بوي الدىرعانىن مويىنداپ وتىرعانداي كورىنەدى.
بۇدان بولەك, ۆيتسە-مينيستردەن زاۋىت قۇرىلىسى قاشان جالعاساتىنىن سۇرادىق.
«بايزاق اۋدانىندا قىتايلىق ينۆەستورلاردىڭ 200 گەكتار القاپقا جاڭا قانت زاۋىتىن سالۋى جونىندە جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازىر ولارعا كەرەكتى جەر تەلىمى بەرىلگەن. بۇل جەردە قۇرىلىستىڭ ارنايى كاپسۋلاسى سالىنعان. قازىر قاراجاتتى اۋدارۋ جۇمىسى ءىستى كىدىرتىپ تۇرعان شىعار. سوعان بايلانىستى جۇمىس توقتاپ تۇر دەگەن بولار. جوسپار بويىنشا بۇل زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى بيىل باستالىپ, كەلەسى جىلى ىسكە قوسىلۋعا ءتيىس», دەيدى ول.
قالاي دەسەك تە قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە داعدىلانعان شارۋالار ەكى جىل بۇرىن كادىمگىدەي سەكەم الىپ قالعانى جادىمىزدا. شۇمەكتەپ توككەن تەردىڭ وتەۋىن كۇتىپ جۇرگەندە تاۋداي ماسەلەمەن تاپ بولعان ولاردىڭ جاعدايىن تۇسىنۋگە بولادى. العان ءونىمىڭ جارامسىز بولا باستاسا, كۇيىنبەي قايتەسىڭ؟ ال وڭىردەگى زاۋىتتاردىڭ قۋاتتىلىعى ارتسا, شارۋالار ەشتەڭەدەن باس تارتپاق ەمەس.
سونىمەن زاۋىتتىڭ كەلەر جىلى قاي ايدا ىسكە قوسىلاتىنى ءالى دە بەلگىسىز, سالاعا جاۋاپتى ماماندار دا ناقتى ايتا المادى. سوعان قاراعاندا مۇنداعى جۇمىس راسىندا دا قاڭتارىلىپ تۇرعان سەكىلدى. بالكىم, ءتيىستى قاراجات تىم كەش راسىمدەلسە, مۇنداعى جۇمىس كەلەسى جىلى دا اياقتالماي قالا ما دەگەن ىشتە ءبىر كۇدىك قىلاڭ بەردى. بايزاقتاعى زاۋىت كەلەسى جىلى ىسكە قوسىلاتىنىنا باسقارما وكىلدەرى دە سەندىرىپ باقتى. ءىس جۇزىندە قالاي بولاتىنىن الداعى ۋاقىتتا بايقاپ كورەرمىز. تەك ءونىم جينالعان كەزدە اتقامىنەرلەر شارۋالاردىڭ جۇيكەسىنە شي جۇگىرتپەسە بولعانى.
جامبىل وبلىسى