ەلىمىزدە يپوتەكا ارقىلى باسپانا الۋ قيىندايدى. شىلدە ايىنان باستاپ يپوتەكالىق نەسيەنىڭ جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى 25 پايىزدان 20 پايىزعا ازايادى. ەل پايىز تومەندەدى دەپ قۋانعانىمەن, بانكتەر ەندى باسپانانى كىمدەرگە بەرىلەتىنىن ءبىراز تالداپ, تارازىلاپ بارىپ شەشەتىن بولادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەندى يپوتەكا العىسى كەلگەن ازاماتتىڭ قارىز جۇكتەمەسى مەن تابىسى بانك تاراپىنان مۇقيات تەكسەرىلەدى. بۇعان دەيىن دە وڭاي بولماعان ءۇيلى بولۋ ماسەلەسى, ودان ءارى دە قيىنداي تۇسپەك. اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى سالاداعى ساراپشىلارعا Egemen.ءkz تىلشىسى ساۋال جولدادى.
تۇرعىن ءۇي ساراپشىسى نازگۇل ساركەنىڭ ايتۋىنشا, نەگىزگى وزگەرىس تەك تابىسقا ەمەس, باستاپقى جارناعا, قارىز جۇكتەمەسىنە جانە تابىستىڭ رەسمي راستالۋىنا تىكەلەي بايلانىستى بولادى.
«ەڭ باستى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى − يپوتەكالىق مولشەرلەمەلەر ەندى بارىنە بىردەي بولمايدى, ءار ادامعا جەكە ەسەپتەلەدى. ەگەر باستاپقى جارنا 30% نەمەسە ودان جوعارى بولسا, پايىز شامامەن 20% دەڭگەيىندە بولۋى مۇمكىن. ال ەگەر جارنا 30%-دان تومەن بولسا, بانك ستاۆكانى 25%-عا دەيىن كوتەرە الادى. ياعني, باستاپقى جارنا نەعۇرلىم كوپ بولسا, شارت سوعۇرلىم ءتيىمدى بولادى», دەيدى نازگۇل ساركە.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە, قازىر بازالىق مولشەرلەمە 18 پايىز دەڭگەيىندە تۇرعاندىقتان, بانكتەرگە 20 پايىزبەن يپوتەكا بەرۋ اسا ءتيىمدى ەمەس. سوندىقتان ولار ءوز تاۋەكەلىن ازايتۋ ءۇشىن كليەنتتەردى بۇرىنعىدان دا قاتاڭ تەكسەرەدى. ياعني يپوتەكا الۋشىنىڭ تابىسى, نەسيە تاريحى, باسقا قارىزدارى مەن جالپى تولەم قابىلەتى وتە مۇقيات تەكسەرىلەدى.
«تاعى ءبىر ماڭىزدى وزگەرىس − ەندى تەك رەسمي تابىس قانا ەسەپكە الىنادى. بۇرىن كەي ادامدار كارتاداعى اينالىمدى نەمەسە جاناما تابىستى كورسەتىپ يپوتەكا الۋعا تىرىساتىن, بىراق ەندى ول جۇرمەيدى. بانكتەر تەك زەينەتاقى اۋدارىمدارىن جانە رەسمي جالاقىنى قارايدى. سوندىقتان بەيرەسمي جۇمىس ىستەيتىن نەمەسە تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىن «كونۆەرتپەن» الاتىن ادامدار ءۇشىن يپوتەكا الۋ وتە قيىن بولادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا بۇل ماسەلە وتە وزەكتى. سەبەبى كوپتەگەن كومپانيالار قىزمەتكەرلەرگە جالاقىنى تولىق رەسمي كورسەتپەيدى. كەيبىرى تەك مينيمالدى جالاقىنى راسىمدەپ, سوعان عانا سالىق پەن زەينەتاقى تولەيدى, ال قالعان بولىگىن قولما-قول بەرەدى. سونىڭ سالدارىنان ادامنىڭ شىن تابىسى جوعارى بولسا دا, قۇجات جۇزىندە تومەن بولىپ كورىنەدى. ال بانك تەك قۇجاتتاعى رەسمي تابىستى ەسەپتەيدى. سوندىقتان بۇرىن دا قيىن بولعان يپوتەكا ەندى ودان سايىن قولجەتىمسىز بولادى», دەيدى ساراپشى.
«بانكتەر يپوتەكالىق باعدارلامانى قىسقارتۋى مۇمكىن». ساراپشى تاعى قانداي تاۋەكەلدەردى ايتتى؟
تۇرعىن ءۇي ساراپشىسىنىڭ ءسوزىن ەكونوميست باۋىرجان ىسقاق تا قولدادى. ول ءوز سوزىندە بۇل وزگەرىستىڭ حالىق ءۇشىن پايداسى مەن زيانىن اتاپ ءوتتى.
«يپوتەكانىڭ ارزانداۋىنا قاتىستى بىرىنشىدەن, اي سايىنعى تولەم ازايادى, ارتىق تولەم كولەمى قىسقارادى. بۇرىن بانكتەر جوعارى تاۋەكەلدەردى, جالپى ەسەپتىك مولشەرلەمەنى 23-24 پايىزعا دەيىن جەتكىزسە, ەندى ول شەكتەلەدى. اسىرەسە ورتا تابىسپەن وتىرعان حالىققا جەڭىلدىك بولارى ءسوزسىز. بىراق بانكتەر ءۇشىن يپوتەكا اسا تابىستى ءونىم بولماي قالادى. سەبەبى بازالىق مولشەرلەمە ءالى دە جوعارى دەڭگەيدە تۇرعاندا يپوتەكانى 20 پايىزبەن بەرۋ بانكتەردىڭ مارجاسىن ازايتاتىن فاكتور بولادى. سوندىقتان قارجى ۇيىمدارى تاۋەكەل كليەنتتەرگە نەسيە بەرۋدى قىسقارتىپ, تالاپتى كۇشەيتۋى ابدەن مۇمكىن. باستاپقى جارنانىڭ كولەمى كوبەيەدى, تابىسقا قويىلاتىن تالاپتار قاتايادى. رەسمي كىرىسى تومەن ادامدارعا يپوتەكا الۋ قيىندايدى. كەي بانكتەر يپوتەكالىق باعدارلامالاردى ۋاقىتشا ازايتۋى دا ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان پايىز تومەندەدى, يپوتەكا الۋ جەڭىلدەدى دەگەن دۇرىس ەمەس. كەرىسىنشە, كەي ازاماتتار ءۇشىن يپوتەكا قولجەتىمسىز بولىپ قالادى», دەدى باۋىرجان ىسقاق.
نازگۇل ساركەنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا تالاپ بويىنشا تاعى ءبىر شارت بار. ەگەر سىزدە باسقا دا نەسيە بولسا, يپوتەكا مۇلدە بەرىلمەۋى مۇمكىن.
«يپوتەكا بويىنشا اي سايىنعى تولەم ادامنىڭ تابىسىنىڭ 50 پايىزىنان اسپاۋى كەرەك. سونىمەن قاتار بانك تەك يپوتەكانى عانا ەمەس, ادامنىڭ بارلىق نەسيەلەرىن ەسەپكە الادى. ەگەر اۆتونەسيە, ءبولىپ تولەۋ نەمەسە باسقا قارىزدار بولسا, يپوتەكا سوماسى ازايۋى نەمەسە مۇلدە بەرىلمەۋى مۇمكىن. وسى وزگەرىستەردىڭ ءبارى بانكتەردىڭ تاۋەكەلىن ازايتۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر. سوندىقتان ولار كليەنتتەردى وتە مۇقيات سۇزگىدەن وتكىزەدى. ياعني ءار ءوتىنىش بەرۋشى تولىق تەكسەرىستەن وتەدى: تابىسى, قارىزدارى, نەسيە تاريحى جانە تۇراقتىلىعى قارالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە يپوتەكانى ماقۇلداۋ سانى دا ازايۋى مۇمكىن», دەدى ساراپشى.
الماتىدا 5%-دىق يپوتەكا بەرىلەدى: جاستارعا ارنالعان باعدارلامانىڭ شارتتارى قانداي؟
نازگۇل ساركە ەلىمىزدە تومەن پايىزبەن جانە باستاپقى جارناسى 10% بولاتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعدارلامالار بارىنە بىردەي قولجەتىمدى ەمەس. كوبىنە الەۋمەتتىك وسال توپتارعا, جاس وتباسىلارعا نەمەسە ارنايى ساناتتاعى ازاماتتارعا ارنالعان. سوندىقتان كوپشىلىك ءۇشىن نەگىزگى جول − كوممەرتسيالىق يپوتەكا, ال ول ەندى بۇرىنعىدان دا قاتاڭ شارتتارمەن بەرىلەدى.
«قازىرگى جاعدايدا بانكتەر يپوتەكانى بۇرىنعىداي وڭاي بەرە الماعاندىقتان ولار قۇرىلىس كومپانيالارىمەن بىرگە جاسالاتىن باعدارلامالارعا نەمەسە تۇرعىن ءۇي جيناق جۇيەسىنە كوشەدى. مۇندا ادام الدىمەن اقشا جيناپ, سودان كەيىن عانا يپوتەكا الادى. بۇل وتباسى بانكىندەگى جۇيەگە ۇقسايدى. بىراق مۇنداي ءتاسىلدىڭ باستى كەمشىلىگى − اقشا جيناۋعا كوپ ۋاقىت كەتەدى. سوندىقتان قازىر نارىقتاعى قاراپايىم يپوتەكا بىرتىندەپ ازايۋى مۇمكىن. ياعني بۇرىنعىداي تەز بەرىلەتىن نەسيە ورنىنا, ادامدار الدىمەن جيناپ بارىپ الاتىن جۇيە كوبەيەدى. بۇل وزگەرىستەر يپوتەكانى حالىقتىڭ كوپ بولىگى ءۇشىن قولجەتىمسىز ەتە تۇسەدى. اسىرەسە رەسمي تابىسى جوق نەمەسە باستاپقى جارناسى از ادامدارعا قيىن بولادى. يپوتەكا ماقۇلداۋ دەڭگەيى دە تومەندەۋى مۇمكىن», دەدى مامان.
باۋىرجان ىسقاق تەك جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسىن ءتۇسىرۋ ماسەلەنى تولىق شەشپەيتىنىن ەسكەرتتى.
«ەگەر مەملەكەت وسى وزگەرىستەرمەن بىرگە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمىن جانە الەۋمەتتىك يپوتەكانى ارتتىرماسا تەك پايىزدى ءتۇسىرۋدىڭ ءوزى باسپانا ماسەلەسىن تولىق شەشە المايدى. ويتكەنى نارىقتاعى باستى پروبلەما يپوتەكانىڭ پايىزى عانا ەمەس, تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ حالىقتىڭ تابىسىنان الدەقايدا تەز ءوسۋى», دەدى ول.
الايدا تابىسى تۇراقتى, نەسيە تاريحى جاقسى جانە قارىزى از ادامدار ءۇشىن جاعداي كەرىسىنشە جاقسىراق بولماق. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ولار تومەنىرەك پايىزبەن جانە ءتيىمدى شارتتارمەن يپوتەكا الا الادى.
«بۇل وزگەرىستەر تۇرعىن ءۇي نارىعىنا دا اسەر ەتەدى. باعا بىردەن تومەندەمەسە دە, ونىڭ ءوسۋ قارقىنى باياۋلاۋى مۇمكىن. بىراق كوپ ادام بانك تالاپتارىنا ساي كەلە الماعاندىقتان, قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءبولىپ تولەۋ باعدارلامالارىنا سۇرانىس ارتادى. سوندىقتان ادامدار نەسيە الۋعا الدىن الا دايىن بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن قارىزداردى ازايتۋ, رەسمي تابىستى تولىق كورسەتۋ, جاڭا نەسيە الماۋ جانە باستاپقى جارنانى مۇمكىندىگىنشە كوبەيتۋ كەرەك», دەدى ول.
قازان ايىنان باستاپ پايىزسىز يپوتەكا بەرىلۋى مۇمكىن: باستاپقى جارنا قانشا؟
ال باۋىرجان ىسقاق حالىق پايىزدان ۇنەمدەگەنىمەن, باعا ءۇشىن ارتىق تولەم جاساۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
«جاز ايلارىندا حالىق ءۇي ىزدەي باستاعاندىقتان پاتەر باعاسى قىمباتتاي تۇسەدى, نارىق جاڭارادى. قازاقستاندا سۇرانىس ارتسا, باعا ءوزىنىڭ رەاكتسياسىن بەرەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان قىسقا مەرزىمدى پاتەر باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. بۇل جەردە نەگىزگى قاۋىپ يپوتەكانىڭ ارزانداۋىنان تۇسكەن جەڭىلدىكتى نارىقتا باعا ءوسىمى «جەپ» قويۋى ابدەن مۇمكىن. ياعني, حالىق تومەن پايىزدان ۇتامىن دەگەنىمەن قىمباتتاعان پاتەر ءۇشىن قايتادان ارتىق اقشا تولەي باستايدى», دەيدى ەكونوميست.
بۇل جۇيەدەن مىناداي ۇردىستەردى كۇتۋگە بولادى:
بانكتەر كليەنت تاڭداۋدا ساق بولادى; باستاپقى جارناعا سۇرانىس كۇشەيەدى; تۇرعىن ءۇي باعالارى ءىرى قالالاردا ءوسۋى مۇمكىن; مەملەكەتتىك يپوتەكالىق باعدارلامالارعا قىزىعۋشىلىق ارتا باستايدى.ەكى ساراپشى دا قولدان كەلسە, يپوتەكانى ەرتەرەك راسىمدەگەن دۇرىس, سەبەبى الداعى ۋاقىتتا تالاپتار بۇدان دا قاتاڭ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى.