اسپانتاۋداعى اۋقىمدى ىستەر

قىسى قاتال, جازى قوڭىر سال­قىن تاۋلى ءوڭىردىڭ تىنىس-تىر­شىلىگى ەجەلدەن مال جانە ەگىن شارۋاشىلىعىمەن تەڭ ءورىلىپ, ءورىسى مالعا, قامباسى دانگە تولىپ كەلەدى. كەلىستى تابيعاتى مەن قۇنارلى توپىراعى بۇل باعىتتى دامىتۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەدى.

فورۋمدا ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋ ارقىلى ەت, ءسۇت, بالىق شارۋاشىلىعى با­عىتىندا كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان كاسىپكەرلەر جۇمىسىن تانىستىردى. سولاردىڭ ءبىرى – «اشىراقىن دياس» اۋىل­شا­رۋاشىلىق وندىرىستىك كوو­پەراتيۆى دەر ەدىك. بىلتىر ىسكە كىرىسكەن كاسىپورىن «اۋىل اماناتى» باع­دارلاماسى ارقىلى 27 ملن تەڭگە نەسيە الىپ, وسى قاراجاتقا قورا-جاي سالىپ, 3 مىڭ باس تاۋىق ساتىپ العان. قازىر رايىمبەك, كەگەن اۋداندارىن ەكولوگيالىق تازا تاۋىق ەتىمەن, ساپاسى جوعارى جۇمىرتقامەن قامتاماسىز ەتۋدە ەسەلى ەڭبەك ەتىپ وتىر.

ءشوبى شۇيگىن وڭىردە «رايىم­بەك ومارتاشىلارى» وندىرىستىك كووپەراتيۆى تابيعي, قانتسىز بال ءونىمىن وندىرۋمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا وندا 100-دەن استام ومارتا بار. بالدان بولەك ەمدىك قاسيەتى بار 15 ءتۇرلى ءونىم الىنادى. كووپەراتيۆ باسشىلىعى بولاشاقتا ومارتا سانىن 500-گە دەيىن كوبەيتۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدى, پايدالى ءارى تابيعي تازا ءونىم كولەمىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر.

فورۋم بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بۇل سالاداعى توپىراق دەگراداتسياسى, مال اۋرۋى جانە وزگە دە قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان جوبالارى جايلى باياندادى. شارۋالار ينستيتۋتتارمەن كەلىسىمگە كەلىپ, بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋ باعىتىندا بىرلەسكەن مەموراندۋمعا قول قويۋ ءراسىمىن جاسادى. اگرارلى اۋداندا عىلىم مەن اگرووندىرىس بايلانىسى نىعايا تۇسكەن. كەيىنگى ءۇش جىلدان بەرى كووپەراتيۆ قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ينستيتۋت ماماندارى جاڭا سۇرىپتاردى سىناقتان وتكىزىپ قانا قويماي, جەرگىلىكتى شارۋالارعا اگروتەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر.

ء«بىز «التىن ءدان» شارۋا قوجا­لىعىمەن ەكىنشى جىل جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. العاشقى جىلى ارپادان «جان», «گولوزەرنىي» جانە «سىمبات» دەگەن 3 سۇرىپ ەكتىك. ءبىرىنشى جىلى تۇقىمدى تەگىن بەردىك. بيىلدان باستاپ ورگانيكالىق جاڭا تۇقىمداردى وزىمىزدە ءوندىرىپ جاتىرمىز. ور­گا­نيكالىق تۇقىمدى وندىرۋدەگى نەگىزگى ماقساتىمىز – تۇقىمدى ەش ۋاقىتتا دارىلەمەۋ. ودان تازا, تابيعي ءونىم الىنادى. سول ماقساتتا ورگانيكالىق زاۋىت قۇرعانبىز. بيىل سول زاۋىتتى اشىپ, تۇقىمدى وڭدەپ, وسى جەرگە 6 گەكتار ەكتىك», دەدى ينستيتۋت وكىلى سەيىتكارىم قالتاەۆ.

القالى جيىندا رايىمبەك اۋدانىنىڭ اكىمى داستان قۇداباەۆ بۇگىندە بۇل سالانى دامىتۋعا باعىتتالعان تىڭ باستامالار بارىن جىپكە تىزگەندەي باياندادى.

«اۋدانىمىزدا «Altyn DAN» جشس 2024 جىلدان باستاپ جاڭ­بىرلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى     الدى. اتالعان جوبا اياسىندا 500 گەكتار جەرگە جالپى قۇنى 780 ميلليون تەڭگە بولاتىن زاماناۋي سۋارۋ قوندىرعىلارى ورناتىلدى. بۇگىندە اتالعان شارۋاشىلىق ورتالىق ازياعا تانىمال «PepsiCo Central Asia» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىمەن كارتوپ وتكىزۋ تۋرالى جانە ەلدەگى ەڭ ءىرى «Magnum» ساۋدا جەلىلەرىمەن 2000 توننا تاۋارلىق كارتوپ جەتكىزۋ جونىندە كەلىسىم جاسادى. سونىمەن قاتار فري مەن ءچيپسى وندىرىسىنە ارنالعان «لەدي كلەر» جانە «VR 808» كارتوپ سۇرىپتارىن 250 گەكتار جەرگە وتىرعىزدى. بۇگىنگى تاڭدا اۋدانىمىزدا 2552 گەكتار جەرگە سۋ ۇنەمدەۋ قوندىرعىلارى ورناتىلىپ, پايدالانىلىپ جاتىر. اتالعان سەرىكتەستىك قازاقتىڭ جەر جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, جاڭا سۇرىپتاردى كوبەيتىپ, اۋدان شارۋاشىلىقتارىنا 3 جىلدان بەرى تاراتىپ كەلەدى. بيىل 120 گەكتار جەرگە بيولوگيالىق بيداي جانە ارپا سۇرىپتارىن سەپتى. سونىمەن قاتار «Altyn DAN» جشس وبلىستاعى زاكىرلىك كووپەراتسيا باعىتىنداعى بىرەگەي شارۋاشىلىق سانالادى», دەدى داستان سۇلتانمۇرات ۇلى.

بيىل شارۋاشىلىقتار سۋ ۇنەم­دەۋ باعىتى بويىنشا قوسىم­شا 1800 گاەكتار جەرگە زاماناۋي سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىر. اۋدان­داعى يرريگاتسيا سالاسىندا 6 سۋقويماسى, 8 ماگيسترالدىق كانال مەن 13 ىشكى شارۋاشىلىق كانالدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىسى قولعا الىنعان. بۇل با­عىتتا بيىل «كازاچي», «ابدىحالىق», «تالاس» كانالدارىنا قاراجات ءبولىنىپ, قۇرىلىس ءجۇ­رىپ جاتىر. بۇل – اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ءار­تاراپتاندىرۋ, ەكسپورتتىق الە­ۋەتتى ارتتىرۋ جانە سۋ رەسۋرس­تارىن ۇتىمدى پايدالانۋ باعىتىنداعى ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى.

مالعا جايلى وڭىردە 66 مىڭ ءىرى قارا, 267 مىڭ قوي-ەشكى, 42 مىڭ جىلقى وسىرىلەدى. وسى ۋاقىتتا اۋدان كولەمىندە 2316 شارۋا قوجالىعى تىركەلىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. اۋداندا ءىرى قارا مالىن اسىلداندىرۋ جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇ­مىس جۇيەلى ءجۇرىپ جاتىر. بۇگىندە ءىرى قارا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋمەن 12 شارۋا قوجا­لىعى, ال اسىل تۇقىمدى ۇساق ءمۇيىزدى مال وسىرۋمەن 6 شارۋا قوجالىعى اينالىسادى. بۇل شارۋاشىلىقتاردا «انگۋس», «گەرەفورد», «قازاقتىڭ اق باس سيىرى», «قالماق» تۇقىمدى ءىرى قارا مالى, سونداي-اق «ارحار مەرينوس» جانە «يل-دە-فرانس» تۇقىمدى قويلار وسىرىلەدى. بۇل اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ەتى مەن ءسۇتىنىڭ ساپاسى, كولەمى بويىنشا قاراپايىم مال تۇقىمدارى­نان ەكى ەسە جوعارى. ال جەمشوپ شىعىنىنىڭ دەڭگەيى شامالاس ەكەنىن ەسكەرگەن ماماندار الداعى ۋاقىتتا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىسىنا باسىمدىق بەرۋدى دىتتەپ وتىر.

«وسى باعىتتاعى جۇمىستى جۇيەلەۋ ماقساتىندا بيىل اۋدان اكىمدىگى مەن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا مال تۇقىمىن اسىلدان­دىرۋ جونىندەگى ءوزارا ىنتى­ماق­تاستىق تۋرالى مەموراندۋم جاسالدى. بۇل كەلىسىمنىڭ ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەت عالىم­دارى شارۋاشىلىقتاردا مال تۇ­قى­مىن جاقسارتۋ ىسىنە عىلىمي جەتەكشىلىك جاساپ, ادىستەمەلىك قولداۋ كورسەتەتىن بولادى», دەگەن اۋدان اكىمى داستان قۇدا­باەۆ شارۋاشىلىقتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنا دا توقتالىپ ءوتتى.

كەيىنگى جىلدارى اۋداندا 200-گە جۋىق تراكتور, 100-دەن اسا اگرەگات الىنىپ, جاڭارتۋ كورسەتكىشى 60 پايىزدان اسقان. الداعى ۋاقىتتا مال بورداقى­لاۋ الاڭدارىن قۇرۋ, ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ جۇمىسىن جانداندىرۋ جوس­پارلانعان.

شەكارالى اۋداندا اۋىل شا­رۋاشىلىعى ءونىمىن شيكى­زات رەتىندە وتكىزۋ ءتيىمسىز بولعان­دىقتان, وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ قاجەتتىگىنە دەن قويىلدى. ناتي­جەسىندە «قاراساز فۋد» كاسىپورنى زامان تالابىنا ساي جۇمىسىن جۇگىزىپ, وسى كۇنى 10-نان استام ءسۇت ءونىمىن شىعارۋمەن اينالىسادى. وندىرىلگەن ونىمدەرىن ەكىجاقتى كەلىسىمگە ساي الماتى قالاسىنان بەلگىلەنگەن بازارلاردا دەلدالسىز ساتۋعا مۇمكىندىك العانىن شا­رۋاشىلىق جەتەكشىلەرى قۋانا جەتكىزدى.

مەملەكەت تاراپىنان قا­­بىلدانىپ جاتقان باعدارلاما­لاردىڭ تيىمدىلىگىن پايدالانا وتى­رىپ, اۋدان كولەمىندە مال بور­داقىلاۋ الاڭدارىن قۇرۋ, ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىن جاڭ­عىرتۋ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت.

فورۋم اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تال­قىلاپ, عىلىم مەن ءوندىرىس ارا­سىنداعى بايلانىستى نىعاي­تۋعا ىقپال ەتتى. سونداي-اق شارۋا­لار­­دىڭ تاجىريبە الماسۋىنا, جاڭا جوبالارمەن تانىسۋىنا جاع­داي جاسادى. سوندىقتان بۇل فو­رۋم ال­داعى ۋاقىتتا ءداستۇرلى تۇر­دە جال­عاسىن تاپپاق. سونداي-اق كاسىپ­كەرلەرگە ليزينگكە اۋىل شا­رۋا­شىلىعى تەحنيكالارى بەرىلدى.

تابيعاتى تاڭداي قاقتىرعان اۋداندا قولعا الىنعان جاڭا باعىتتاردىڭ ءبىرى – تۋريزم سالاسىن دامىتۋ. ول ءۇشىن ساپالى ينفراقۇرىلىم قاجەت. وسى باعىتتا تابيعاتى ەرەكشە شالكودە, كوككەمەر, بايىنقول جانە شۇبارتال جايلاۋلارىنا اپاراتىن جالپى ۇزىندىعى 95 شاقىرىم جولعا ورتاشا جوندەۋ جۇمىسى باستالعانى دا تىلگە تيەك بولدى. بۇل – بولاشاقتا ءتۋريزمدى دامىتىپ, اۋدان ەكونو­ميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا جول اشاتىن ماڭىزدى قادام. تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا وب­لىستىق تۋريزم باسقارماسى جانە «اۆالون» تاريحي-گەوگرا­فيالىق قوعامنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, كەگەن اۋدانىنداعى ساتى اۋىلىنىڭ مودەلىنە قاناتقاقتى جوبا رەتىندە قاراساز, جامبىل جانە قاقپاق, سارىجاز اۋىلدارىنان جەكە تۇرعىندار ەسەبى­نەن قوناقۇيلەر مەن جول بويىندا قىزمەت كورسەتۋ الاڭدارىن جاساپ, جاقىن ماڭداعى كورىكتى جەرلەرگە تۋر ۇيىمداستىرۋ كوزدەلىپ وتىر.

ءوندىرىسى وركەن جايىپ كەلە جاتقان رايىمبەك اۋدانىندا العاش رەت كەندىر (لەن) داقىلىن ءوسىرۋ ءىسى قولعا الىندى. جوبانى جەرگىلىكتى شارۋالار قىتاي ينۆەس­تورلارىمەن بىرلەسىپ ىسكە اسىرۋدى باستاعان. بىلتىر جەرى جىرتىلسا, بيىل كوكتەمدە 250 گەكتار اۋماققا اتالعان داقىلدىڭ تۇقىمى ەگىلدى. ەگەر جاقسى ءونىم الىنسا, جەر اۋماعىن 3000 گەكتارعا دەيىن كەڭەيتىپ, تەرەڭ وڭدەيتىن زاۋىت سالۋدى جوسپارلاپ وتىر.

وبلىس اكىمى مارات سۇلتان­عازيەۆ ەگىستىك القابىنا ارنايى بارىپ, كاسىپ يەلەرىمەن كەزدەسىپ, جۇمىس بارىسىمەن تانىستى.

«كەندىر كوبىنە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە ەگىلەدى. ال الماتى وبلىسىندا ءبىرىنشى رەت تاجىريبەدەن وتۋدە. بۇل – وتە جاقسى باستاما. سەبەبى تۇقىم اۋداننىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىنە بەيىم ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز. كۇزدە جاقسى ءونىم الىنادى دەگەن ويدامىز. ونىڭ ۇستىنە القاپتا زاماناۋي تەحنولوگيالار جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل باستاماسى عانا. الداعى ۋاقىتتا اۋقىمى بىرنەشە ەسە كوبەيۋى مۇمكىن. جوباعا جالپى قۇنى 4 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنادى. ال اكىمدىك تاراپىنان ءتيىستى قولداۋ كورسەتىلەتىن بولادى», دەدى ءوڭىر باسشىسى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كەندىر – ەكولوگيالىق تازا, قايتا وڭدەۋگە بەيىم, ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى تابيعي ءونىم. ونىڭ تۇقىمىنان ماي, كوسمەتيكالىق ونىمدەر مەن مال ازىعى الىنادى. ال ساباعىنان كيىم-كەشەك, توقىما بۇيىمدارى, قاپ جانە وراۋ ماتەريالدارى دايىندالادى. ەگەر جوبا تولىق ىسكە قوسىلسا, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى­نا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە القاپتا 10 ادام ەڭبەك ەتەدى. سونداي-اق باستاما ۋربانيزا­تسيانى ازايتىپ, حالىقتىڭ تۋعان جەرىندە تۇراقتاپ قالۋىنا سەپ­تىگىن تيگىزەدى دەگەن ءۇمىت بار.

الماتى وبلىسى,

رايىمبەك اۋدانى