ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا «الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ۇمتىلىس كەزىندە بىزگە ادال باسەكەلەستىك, ادىلەتتىلىك, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى جانە جوعارى مادەنيەت احۋالى قاجەت» دەپ بارلىق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن العا تارتتى. وسىعان وراي اتىراۋ وبلىسىنىڭ پروكۋرورى عالىمجان توعىزباەۆ ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالۋى, ەل زاڭدارىنىڭ ساقتالۋى جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى.
– عالىمجان يساتاي ۇلى, ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعان زاڭنىڭ ۇستەمدىگى ءجانە جوعارى مادەنيەت احۋالىن قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىگى الدىمەن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ پارمەندىلىگىمەن بايلانىستى بولارى داۋسىز. ءسىز نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇگىنگى زاماننىڭ تالابىنا ساي پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتى نەگىزىنەن ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ كونستيتۋتسياعا, زاڭدارعا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىقتارىنا ءسايكەستىگى زاڭدىلىعىنىڭ ساقتالۋىنا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ تۋرالى زاڭنامالاردىڭ قولدانىلۋىنا, كاسىپكەرلىكتى قورعاۋ جانە قولداۋعا, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, وبلىستىق پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن بىلتىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا 20 مىڭنان استام زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, جويىلعان. سونداي-اق, 1200-دەن استام زاڭسىز قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كۇشى جويىلدى. 43 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. 37 مىڭنان استام ازاماتتىڭ قۇقىقتارى قالپىنا كەلتىرىلدى. ولاردىڭ اراسىندا 10 مىڭ كامەلەتكە جاسى تولماعاندار بار. پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا بارلىعى 2300-دەن استام قۇقىق بۇزۋشىلار ءارتۇرلى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
مەملەكەتتىڭ ماتەريالدىق ءمۇددەسىن قورعاۋ ماسەلەلەرى كۇندەلىكتى باقىلاۋىمىزدا بولدى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ اكتىلەرىمەن 7 ميللياردقا جۋىق تەڭگە ءوندىرىلدى. پروكۋرورلار قابىلداعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 370 ميلليوننان استام تەڭگە سوماسىنداعى جالاقى بويىنشا مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن قارىزدار تولەندى. وسىلايشا, 4700 جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى قورعالدى. سونداي-اق, پروكۋرورلارىمىز 400-دەن استام كاسىپكەردىڭ قۇقىقتارىن ولاردىڭ قىزمەتىنە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭسىز ارالاسۋىنان قورعادى.
– ءوڭىر جۇرتشىلىعىن الاڭداتاتىن وزەكتى پروبلەمانىڭ ءبىرى –قورشاعان ورتانى قورعاۋ. وسى ورايدا قانداي زاڭسىزدىقتار ورىن الىپ وتىر؟
– ايماقتاعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى قورشاعان ورتانى قورعاۋدا جانە ونىڭ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋدا زاڭسىزدىقتاردىڭ جولىن كەسۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز. پروكۋراتۋرامەن قاداعالاۋ قىزمەتىندە اۋماقتىڭ ءىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارمەن قورشاعان ورتاعا نورماتيۆتەن تىس شىعارىندى بويىنشا مىندەتتى سالىق تولەمدەرى ءنىڭ مەملەكەت پايداسىنا تۇسپەۋ فاكتىسى انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە, ءبىر عانا «تشو» جشس-دەن 3,9 ملرد. تەڭگە مەملەكەت پايداسىنا تۇسپەي قالعان. سونداي-اق, وبلىستاعى جەكە كاسىپورىندارمەن شارۋاشىلىق قىزمەت رۇقسات قۇجاتتارىنسىز جۇزەگە اسىرىلعاندىعى دا بەلگىلى بولدى. مىسالى, قورشاعان ورتاعا ەميسسياعا رۇقساتتىڭ جوق بولۋىنا بايلانىستى سوتتىڭ شەشىمىمەن «ەمە» جشس-ءنىڭ قىزمەتى توقتاتىلىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
– براكونەرلىككە قارسى كۇرەس قالاي ءوربىپ وتىر؟
– زاڭسىز بالىق اينالىمىمەن جانە بالىق رەسۋرستارىن زاڭسىز اۋلاۋمەن بايلانىستى 397 (2012 جىلى – 284) قىلمىس تىركەلدى. اتاپ ايتقاندا, پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن اتالعان باعىتتا 19 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. سونىڭ ىشىندە 1 ءىس قر قك 308-بابى, 4-تارماعىنىڭ «ۆ» تارماقشاسىمەن قوزعالدى. قابىلدانعان شارالارمەن وتكەن جىلى قۇقىق قورعاۋ جانە ۋاكىلەتتى ورگاندارىمەن بارلىعى 186 (2012 جىلى – 105 ت.) توننادان استام بالىق, ونىڭ ىشىندە 3,7 (1,6) توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتارى, 25,6 (53) كيلو ۋىلدىرىق الىنعان.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسە جۇرگىزىلگەن جوسپارلى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە وبلىس كولەمىندە لاۋازىمدى تۇلعانىڭ باسشىلىق ەتۋىمەن بەكىرە تۇقىمداس بالىق ونىمدەرىن زاڭسىز اۋلاۋ جانە ساتۋ كاسىبىمەن اينالىسقان ۇيىمداسقان توپ اشكەرەلەندى. ايىپتالۋشىلار قاماۋعا الىنىپ, قىلمىستىق ءىس تەرگەلۋدە.
– مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعىنا بالانعان جەر تەلىمدەرى ماقساتتى يگەرىلۋدە مە؟
– ەل ازاماتتارى جەر تەلىمدەرىن العانمەن, ءتيىستى زاڭناما بويىنشا بەلگىلەنگەن مەرزىمدە يگەرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرە بەرمەيدى. بالكىم بۇل قۇقىقتىق ساۋاتتىڭ ازدىعىنان بولار. وسى ورايدا, ءتيىستى زاڭنامانىڭ ساقتالۋىنا جۇرگىزىلگەن قاداعالاۋ بويىنشا 1500 يگەرىلمەگەن جەر ۋچاسكەسى انىقتالىپ وتىر. مۇنىڭ ىشىندە 1400 جەر ۋچاسكەسىنىڭ يەلەرىنە بولىنگەن جەرلەردى ماقساتتى قولدانۋ تۋرالى حابارلامالار بەرىلدى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ اكتىلەرى نەگىزىندە كاداسترلىق سوماسى 688 ملن. تەڭگە بولاتىن, جالپى الاڭى 8467 گا جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. سوتتارعا يگەرىلمەگەن جەر ۋچاسكەلەرىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ تۋرالى 90 تالاپ ارىز بەرىلگەن بولاتىن. ونىڭ 61-ءى قاناعاتتاندىرىلىپ, 29-ى قارالۋ ۇستىندە.
– ەلباسى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باسا نازار اۋدارۋدى ۇدايى ايتىپ كەلەدى. وسىعان وراي قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– بىزدە كاسىپكەرلەر قۇقىعىن قورعاۋ ماقساتىندا موبيلدىك توپتار جۇمىس جاسايدى. وتكەن جىلى وسى توپقا 54 سيگنال تىركەلدى («بيزنەس تىرەگى» سايتىنان 52). ونىڭ 14-ءى راستالدى, ال 40-ى راستالماي قالدى. جالپى, پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن تەكسەرۋ تاعايىنداۋ تۋرالى 46 اكتىنىڭ, اكىمشىلىك جازا قولدانۋ تۋرالى 23 قاۋلىنىڭ كۇشى جويىلدى. ءبىزدىڭ ورگان «زاڭ جانە بيزنەس» اكتسياسىن تۇراقتى وتكىزىپ كەلەدى. اتالعان شارادا باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرىن قاتىستىرۋمەن اۋداندارعا شىعىپ, كىشى جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر جانە سەمينارلار ۇيىمداستىرىلادى.
بۇل باعىتتا جۇمىستاردى العا قاراي جاڭداندىرۋ ماقساتىندا جاقىندا وبلىستىق پروكۋراتۋرا جانە وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى اراسىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل مەموراندۋمنىڭ ماقساتى –اتىراۋ وبلىسىندا كاسىپكەرلىكتى بۇدان ءارى دامىتۋ جانە وركەندەتۋ ءۇشىن كونسترۋكتيۆتىك, اشىقتىق جانە تيىمدىلىك قاعيدالارىندا ينستيتۋتتىق نەگىزدەردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا بىرلەسكەن جانە كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلداردى جۇزەگە اسىرۋ. وسى تەكتەس مەموراندۋم 2013 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق-تىڭ اۋماقتىق فيليالىمەن جاسالدى. كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا پروكۋروردىڭ بولمەسى اشىلىپ, وندا اپتاسىنا ءبىر رەت كاسىپكەرلەردى قابىلداۋ وتكىزىلەدى. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قابىلدانىپ جاتقان ءىس-شارالار شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن.
– ەكسترەميزم جانە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ تيىمدىلىگى, جالپى وڭىردەگى قىلمىستىق احۋال تۋرالى نە دەيسىز؟
– وبلىستىق قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگاندارىمەن بىلتىر قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنە قارسى بىرقاتار تەرروريستىك اكتىلەر جاساۋدى جوسپارلاعان قىلمىستىق توپ قۇرىقتالدى. ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سايكەس, وتكەن جىلى ءبىرلەسكەن كۇشپەن 20 قىلمىس انىقتالعان, ونىڭ ىشىندە 3-ءۋى تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋ فاكتىسى. سوتتىڭ ۇكىمدەرىمەن 36 ادام سوتتالدى.
وبلىس كولەمىندەگى جالپى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق سانى رەسپۋبليكا دەڭگەيىندەگىدەي كوبەيىپ وتىر. ناقتىلاي ايتقاندا, قىلمىستىڭ كوبەيۋ دەڭگەيى –22,7 %. قىلمىس سانىنىڭ ءوسۋى پايىزدىق مولشەرمەن سارالاعاندا, بىلايشا سيپاتتالادى: ونشا اۋىر ەمەس قىلمىس – 55,7%, اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس – 22,2%, اۋىر قىلمىس – 0,9% . ءوز كەزەگىندە, ەرەكشە اۋىر قىلمىس ءتۇرى 45%-عا تومەندەگەن.
– پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىلمىسپەن كەلتىرىلگەن زالالدى, سونىمەن قاتار, وزگە دە بەرەشەكتەردى ءوندىرۋ بارىسىنداعى جۇمىسقا قانداي ۇلەس قوسۋدا؟
– پروكۋراتۋرامەن جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەرمەن قىلمىستاردان ءوندىرىلمەگەن زالال كولەمى انىقتالىپ, ىقپال ەتۋ اكتىلەرىمەن مەملەكەت پايداسىنا 200 ملن. تەڭگە ءوندىرىلدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ 10 تالاپ ارىزى بويىنشا قىلمىس جاساعان تۇلعالاردان جاپا شەككەن جاندارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ كەزىندەگى مەملەكەتتىڭ جارتى ميلليون تەڭگە شاماسىندا شىعىنى ءوندىرىلدى. سوت ورىنداۋشىلار قىزمەتىنە 130 تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ اكتىلەرىمەن بورىشكەرلەردەن بارلىعى 420 ملن. تەڭگە, سونىڭ ىشىندە مەملەكەت پايداسىنا 263 ملن. تەڭگە وندىرىلۋىنە اتسالىستىق.
پروكۋراتۋرانىڭ باستاماسىمەن «بالالىقتان ايىرما – اليمەنت تولە» جانە «بالاڭدى ەسىڭە ال, اليمەنت تولە» اتتى اكتسيالار ءوتكىزىلىپ, ناتيجەسىندە 15 ملن. تەڭگە كولەمىندە بەرەشەكتەر ءوندىرىلدى. 284 بالانىڭ قۇقىقتارى قورعالدى. سونىمەن قاتار, اليمەنت تولەۋگە مۇمكىندىكتەرى جوق 1008 بورىشكەردىڭ ىشىنەن 265 تۇلعا جۇمىسپەن قامتىلىپ, 2-ءۋى كاسىبي وقۋعا, 1-ءۋى قايتا دايارلاۋ كۋرسىنا جانە 2-ءۋى الەۋمەتتىك جۇمىس ورنىنا جىبەرىلدى.
مەملەكەت پايداسىنا بەرەشەكتەردى ءوندىرۋ تۋرالى اتقارۋ وندىرىستەرى بويىنشا 3 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. بورىشكەرلەردىڭ اۆتوكولىكتەرىن ۇستاۋ, ولاردى سوت ورىنداۋشىلارعا جەتكىزۋ جانە ساۋدا-ساتتىققا شىعارۋ ساپاسىن كوتەرۋ ماقساتىندا قۇرالعان موبيلدىك توبى دا جۇمىس جاسايدى. وسى توپتىڭ اتسالىسۋىمەن 27 اۆتوكولىك ۇستالىنىپ, ونىڭ 5-ءۋى ساۋدا-ساتتىق ارقىلى ساتىلدى. وسىلايشا, مەملەكەت پايداسىنا 1,5 ملن. تەڭگەدەن استام سوما ءوندىرىلىپ, قالعان اۆتوكولىكتەر بويىنشا ساۋدا-ساتتىقتار جۇرگىزىلۋدە. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, سول سەبەپتەن, بۇل باعىتتاعى پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەدى. ەڭ باستىسى, ەل زاڭدارىنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى.