پانامەريكالىق يدەياعا باسىمدىق بەرىلدى

ەكسپو شەجىرەسى: بۋفاللو, 1901 جىل

پانامەريكالىق بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى 1901 جىلعى 1 مامىر جانە 2 قاراشا ارالىعىندا نيۋ-يورك شتاتىنىڭ بۋففالو قالاسىندا ءوتتى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ قالاشىعى قالانىڭ باتىس جاق شەتىندە, قازىرگى كۇندە دەلەۆەر پاركى ورنالاسقان الاڭعا قونىس تەپتى. تاريح شەجىرەسىندەگى بۇل كە­زەكتى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كور­مەسىن 1897 جىلى نەگىزى قالانعان پانامەريكالىق كورمەلەر كومپانيا­سى ۇيىمداستىردى. العاشقى كەزدە بۇل حالىقارالىق شارانى وتكىزۋ ءۇشىن كايۋگي ارالى تاڭداپ الىنعان بولاتىن. ونىڭ باستى سەبەبى, دۇنيە ءجۇزى تۋريستەرىنىڭ ەرەكشە قى­زى­عۋشىلىعىن تۋعىزعان نياگارا سار­قىراماسىنىڭ وسى ارالعا جاقىن ور­نالاسۋى ەدى. الايدا, كورمە كوم­پانياسىنىڭ بۇل العاشقى جوسپارى جۇزەگە اسپاي قالدى. 1898 جىلى كەنەتتەن يسپان-امەريكالىق سوعىس ءورتى تۇتانعان ەدى. مىنە, وسى سوعىس پانامەريكالىق كور­مەلەر كومپانياسى بەلگىلەگەن اسا زور جوسپارلاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا مۇمكىندىك بەرمەدى. الايدا, سوعىس اياقتالىسىمەن بۋففالو جانە نياگارا-فولس قالالارى اراسىندا حالىقارالىق كورمەنى وتكىزۋ قۇرمەتىن جەڭىپ الۋ جونىندەگى باسەكە باستالدى. شىن مانىندە ۇلكەن ءبا­سە­كەلەستىكپەن وتكەن بۇل سىندا بۋففالو قالاسى جەڭىپ شىقتى. ونىڭ باستى ەكى سەبەبى بار ەدى. ءبى­رىنشىدەن, بۋففالو سول كەزەڭدەگى امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى كولەمى جاعىنان سەگىزىنشى ورىندى يەلەنەتىن, 350 مىڭنان استام تۇرعىنى بار ءىرى قالالاردىڭ بىرىنەن سانالاتىن. ەكىنشىدەن, بۋففالو توعىز جولدىڭ تورابىندا, ءىرى تەمىر جول كوممۋنيكاتسيالارىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان. اقش-تىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىنەن بۇل قالاعا تەمىر جول كولىگى ارقىلى وڭاي جەتۋگە بولاتىن ەدى. ءسويتىپ, امەريكا قۇرلىعىنداعى كەزەكتى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ جالاۋى بۋففالو قالا­سىندا جەلبىرەيتىن بولدى. 1898 جىلى اقش كونگرەسى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋعا 500 مىڭ دوللار قارجى ءبولدى. كورمەگە دايىندىق بارىسىندا «امەريكالىق شتاتتاردىڭ بىرلىگى, تۇسىنىستىگى ءجا­نە كوممەرتسيالىق جەتىستىگى» ات­تى ۇرانمەن پانامەريكالىق يدەيا باسىمدىققا يە بولدى. نيكولاي تەسلانىڭ جاقىندا عانا ويلاپ تاپقان اۋىسپالى توكتىڭ ءۇش فازالى جۇيەسىن كەڭىنەن قولدانۋ ارقىلى كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار قا­لا­دان 25 ميل (40 شاقىرىم) قا­شىقتىقتا ورنالاسقان نياگارا سارقىراماسىنداعى ەلەكتر ستانساسى وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن بارىنشا مول پايدالاندى. بۋففالو قالاسىندا بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ جالاۋى 6 اي بويى جەلبىرەدى. تورتكۇل دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن قوناقتار كورمە جادىگەرلەرىن قىزىعا تاماشالادى. كورمە جادىگەرلەرىنىڭ اراسىندا ءبىلىم سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرى بارىنشا مول بولدى. وسى جادىگەرلەر ارقىلى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرى كەڭىنەن ناسيحاتتالدى. كورمە قالاشىعىنداعى بارلىق عيماراتتار, بيىك مۇنارالار, ءتۇرلى-ءتۇستى جارىق بەرەتىن شامدارمەن ارلەندىرىلىپ, قايتالانباس قىزىلدى-جاسىلدى كورىك بەردى. كورمە قالاشىعىندا ورنالاسقان سۋبۇرقاقتار الاڭى, ۇلكەن امفيتەاتر, ايناداي شاعىن كولدىڭ ۇستىنەن سالىنعان سالتاناتتى كوپىر, وسى كورمە وتكىزۋ قارساڭىندا جەر شارىن اينالىپ شىعۋ ساپارىنان ورالعان دجوشۋا سلوكۋمانىڭ «سپرەي» اتتى قايىعى تۋريستەردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. وكىنىشكە قاراي, بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى ءوتىپ جاتقان كەزدە بارشا امەريكانى دۇرلىكتىرگەن ۇلكەن قايعىلى وقيعا ورىن ال­دى. 1901 جىلى 6 قىركۇيەكتە كور­مەنى تاماشالاۋعا كەلگەن اقش پرەزيدەنتى ۋيليام ماك-كين­ليگە قارسى قاستاندىق جاسالىن­دى. مۋزىكا سارايىنا كىرىپ با­را جاتقان اقش پرەزيدەنتىنە قار­سى انارحيست لەون چولگوش وق اتىپ, ماك-كينليدى اۋىر جارالادى. وسى اۋىر جاراقاتتان ايىقپاعان پرەزيدەنت 8 كۇننەن كەيىن قايتىس بولدى. بۇكىلالەمدىك كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن وعان قاتىسۋشىلاردىڭ ەسىندە پرەزيدەنتتىڭ كورمەنى تاماشالاۋعا كەلگەن كەزىندە ايتقان مىنانداي ءسوزى قالدى: «بۇكىلالەمدىك جە­تىس­تىكتەر كورمەسى ادامزات پرو­گرەسىنىڭ شەجىرەسى بولىپ تابىلادى. ول جاھاندىق جەتىستىكتەردى ادام يگىلىگىنە جاراتادى. ول ونەر­تاپقىشتىقتى, ىزدەنىستى دامىتادى, ادام اقىل-ويىنىڭ جەتىلۋىنە سەرپىن بەرەدى. ول ۇرپاق يگىلىگىنە اينالاتىن نەبىر عىلىمي جاڭالىقتارعا جول اشادى». ءيا, بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كور­مەسى شەجىرەسىن سارالايتىن بول­ساق, ونىڭ ادامزاتقا بەرگەن جەتىستىكتەرى جەتەرلىك. 1851 جى­لى وتكەن العاشقى كورمەدە تۇڭعىش رەت بۋمەن جۇمىس ىستەيتىن قوزعالتقىشتار ادامزات يگىلىگىنە جاراتىلدى. فيلادەلفيادا وتكەن بۇكىلالەمدىك كورمەدە الەكساندر بەلل ويلاپ تاپقان تەلەفون ادامزات نازارىنا ۇسىنىلدى. وسى كورمەدە برازيليا يمپەراتورى ءىى پەدرۋ جۋرناليستەردىڭ كوزىنشە تەلەفون قۇلاعىن كوتەرىپ: «و, قۇدايىم! مىناۋ سويلەيدى عوي!» دەپ داۋىستاپ جىبەردى. مىنە, سول ساتتەن باستاپ, تەلەفون بايلانىس قۇرالىنا اينالدى. 1878 جىلى پاريج كورمەسىندە فونوگراف اشىلسا, 1889 جىلعى پاريج كورمەسىندە ەيفەل مۇناراسى ادامزات يگىلىگىنە بەرىلدى. ەيفەل مۇناراسىنداي بولما­عانىمەن, بۋفاللو كورمەسىندە دە بىرقاتار ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى سالتانات قۇردى. كور­مە قالاشىعىندا ساۋلەتشى دجوردج شەپليدىڭ تاماشا تۋىن­دىسى بو­لىپ تابىلاتىن اۋىل شارۋا­شىلىعى عيماراتى بوي كوتەردى. دجون گوۆارد گالەننىڭ ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى –ەلەكتر مۇناراسى كورمەنى تاماشالاۋعا كەلگەن حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى. ارحيتەكتور دجەيمس تەيلور نوكس­تىڭ قولىنان شىققان ساۋلەت ونەرىنىڭ تاماشا ۇلگىلەرى بولىپ تابىلاتىن عيماراتتار دا كورمەدەن كەيىن ۇزاق ۋاقىت حالىق يگىلىگىنە جاراتىلدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».