كاسىپكەردىڭ قۇقىن قورعاۋ ارقىلى بيزنەستىڭ باعى اشىلىپ, ەكونوميكانىڭ ءورىسى كەڭەيە تۇسەدى

جەڭىلدىكتەر جاسالاتىن بولادى

ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ءداستۇرلى بريفينگ ءوتتى. باسقوسۋدىڭ بۇل جولعى قوناقتارى وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ كومي­تەتىنىڭ ءتورايىمى عاليا جولدىباەۆا مەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ساياساتى دەپارتا­مەنتى ديرەكتورى باۋىرجان بەكەشەۆ بولدى. بريفينگتە وڭىرلىك دامۋ مي­نيس­ترلىگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى عا­ليا جولدىباەۆا كەيىنگى جىل­دار­­داعى كاسىپكەرلىك سۋبەك­تى­لە­رىنە جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ جۇمى­س­­­تارىنىڭ قورىتىندىسى جايىندا اڭگىمەلەدى. مەملەكەتتىك ورگاندار 2013 جىلى 182 126 تەكسەرۋ جۇرگىزگەن. بۇل 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا, 25 پايىزعا از بولىپ وتىر. تەك­سەرۋلەردىڭ نەگىزگى بولىگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىلەرىندە ورىن العان. بۇل تۇرعىدا جالپى تەكسەرۋلەردەگى ۇلەس 92 پايىزدى قۇرايدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك باقىلاۋ باعىتى قاۋىپ دارەجەسى ورتاشا جانە تومەن توبىنا جاتقىزىلعان سۋبەكتىلەردە بولعانى بايقالىپ, ولاردىڭ ۇلەسى 74 پايىزدى قۇراعان. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اكىمشىلىك جازالاۋدىڭ جالپى سانىنداعى ايىپپۇل ۇلەسى 98 پايىزدى قۇراسا, بۇل مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ ەسكەرتۋدى اكىمشىلىك جازالاۋ شارالارى رەتىندە قولدانۋدى قالامايتىنىن بىلدىرەدى. ايىپپۇلدىڭ سوماسى (شوب-تىڭ ۇلەسى 23 پايىز) 13,8 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. ايىپ­پۇلدىڭ نەگىزگى ۇلەسى جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر بارىسىندا سالىنعان. جالپى, تەكسەرۋلەر ۇلە­سىندە توتەنشە جاعدايلار مينيس­تر­لىگى مەن سانيتارلىق-ەپيدە­ميو­لوگيالىق ستانسا ورگاندارى الدا تۇر. ولاردىڭ ۇلەسى – 65 پايىز. بيزنەستى جۇرگىزۋ شارالارىن جەتىلدىرۋدە قابىلدانىپ جاتقان شارالار جايىن وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ساياساتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان بەكەشەۆ ايتىپ ءوتتى. مينيسترلىك جاقىن ارادا پارلامەنتكە «رۇقساتتار جانە حابارلامالار» تۋرالى زاڭ جوباسىن ەنگىزبەك. اتالعان زاڭ كاسىپكەرلەرگە اۋىرتپالىق ءتۇسى­رەتىن نەگىزسىز رۇقساتتارعا توسقاۋىل قوياتىن بولادى. رۇق­ساتتار مەن حابارلامالاردىڭ سىنىپتارعا جانە قاۋىپتىلىك ساناتتارىنا بولىنگەن تولىق تىزبەسى زاڭنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, 2014 جىلدىڭ 1 قىر­كۇيەگىنە دەيىن ەلىمىزدە كاسىپ­كەرلىك قىز­مەت ءۇشىن جاعدايدى تۇبەگەيلى جاق­سارتۋ ماسەلەلەرى جونىندە زاڭ جوباسى ازىرلەنەتىن بولادى. اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ اياسىندا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن جوس­پارلى تەكسەرۋدى الىپ تاستاۋدى ەسكەرە وتىرىپ, تەكسەرۋلەردى تاۋەكەلدەردى باعالاۋ نەگىزىندە ۇيىمداستىرۋعا كوشۋ جۇزەگە اسى­رىلماق. بۇل قولدانىستاعى تاۋە­كەلدەردى باعالاۋ جۇيەسىن جويۋدى جانە مۇلدە جاڭا ءتاسىل ازىرلەۋدى بىلدىرەدى. جاڭا تاسىلگە سايكەس, مەملەكەتتىك ورگان (ينس­پەكتور) بۇزۋشىلىقتاردىڭ ورىن الۋ مۇمكىندىگىن باعالاۋ ءۇشىن كاسىپكەر تۋرالى قولىنداعى بارلىق اقپاراتتى جان-جاقتى تالداۋعا, ودان كەيىن كاسىپكەردى تەكسەرۋ تۇرىندەگى جوعارى دارەجەلى باقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن مونيتورينگ جۇرگىزۋ نەمەسە زاڭنامانى ساقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى حابارلاۋ جەتكىلىكتى بولاتىنىن ساناتقا جاتقىزۋعا مىندەتتى بولادى. رۇقسات بەرۋدى اۆتومات­تان­دىرۋعا قاتىستى 2012 جىلى لي­تسەنزيالاردىڭ بارلىق ءتۇرىن بەرۋ ەلەكتروندى پىشىمگە اۋىس­تى­رىل­عانىن جانە 80 رۇقسات بەرۋ ءرا­سىمىنىڭ (قۇجاتىنىڭ) اۆتو­مات­تان­دىرىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. 2013 جىلى تاعى 214 رۇقسات بەرۋ ءراسىمى (قۇجاتى) اۆتو­ماتتان­دى­رىلعان. جالپى, بارلىق قۇجات­تاردى ەلەكتروندى پىشىمگە اۋىس­تىرۋ 2015 جىلى اياقتالماق. ءابدىراحمان قىدىربەك, «ەگەمەن قازاقستان».

 تەكسەرۋدىڭ دە تەكسەرۋى بار

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىل قازاقستان حالقىنا جولداعان «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا «شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ – ءححى عاسىرداعى قازاقستاندى يندۋستريالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ باس­تى قۇرالى» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. ۇقساتۋ كاسىپورىندارىنسىز شيكىزاتپەن الىسقا بارمايتىنىمىز سوناۋ جىلدارى-اق بەلگىلى بولعان. شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەكونوميكانى دامىتۋمەن قاتار, ادامدارعا جۇمىس ورنى ەكەنىن دە بىلەمىز. دۇنيە جۇزىندەگى مويىنى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ وسى سالاسىن دامىتۋ كەرەكتىگى ۋاقىت تالابىنا اينالىپ وتىر. ەلباسىنىڭ مالىمدەگەنىندەي, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 2 ساۋىرىنەن 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن موراتوري جاريالاۋى دا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماقساتىندا قابىلدانىپ وتىرعان شارانىڭ ءبىرى ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز. سانيتارلىق-ەپيدەميولو­­گيا­لىق­­ تەكسەرۋ جۇمىستارى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2011 جىل­دىڭ 6 قاڭتارىندا جارىق كور­گەن «قازاقستان رەسپۋب­­­ليكا­سىن­داعى مەملەكەتتiك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ تۋرالى» زاڭىندا ايتىل­عان تالاپتار بويىنشا ءجۇر­گىزىلىپ كەلدى. ءبىز وسى زاڭ شەڭ­بەرىندە جىلدىق جوسپار جاساپ كەلدىك. سوندا قوستاناي قالاسىنداعى كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەر جىلىنا ءبىر رەت تەكسەرىلەتىن. ال جاڭادان جۇمىسىن باستاعان كاسىپورىندار ءۇش جىلعا دەيىن تەكسەرىلمەيدى. ءبىزدىڭ تاراپىمىز­دان كاسىپورىندارعا, جالپى, شا­عىن جانە ورتا بيزنەستىڭ باسقا دا نىساندارىنا ءبىر اي بۇرىن سا­ني­تارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تەك­سەرىس جۇرگىزىلەتىنى جونىندە حا­بارلاما جىبەرىلەدى. سونان كە­يىن عانا تەكسەرەمىز. قوستاناي قالا­سىنىڭ وزىندە عانا وسىنداي تەك­سەرىستەن وتەتىن 2543 نىسان بار. وتكەن جىلدان باستاپ جاڭا تالاپ بويىنشا جوسپاردى ءار جارتى جىل­عا جاسايمىز. مىسالى, 2014 جىل­دىڭ العاشقى جارتىسىندا 571 نىسان تەكسەرۋدەن ءوتۋى ءتيىس بولاتىن. كاسىپورىندار مەن مەكەمە­لەر­ جۇمىسىنا جوسپاردان تىس سا­­ني­­تارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تەك­­­سەرۋلەر دە جۇرگىزىلەدى. ولار كاسىپ­­كەرلەردىڭ ءوتىنىشى جانە تۇر­عىن­­داردىڭ ارىزى بويىنشا تەكسە­رىلەدى. مىسالى, وتكەن جىلى 126 ارىز تۇسكەن بولاتىن. ونىڭ ىشىندە 80-نەن اسا تەكسەرۋ تاعام, ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن دايىنداي­تىن كاسىپورىندار جۇمىسىنا بايلا­نىستى بولدى. راسىندا, جۇمىسى ابدەن ور­نىققان, قالىپتاسقان كاسىپ­ورىن­دارعا جاسالاتىن جوسپارلى تەكسەرۋلەر ەكى جاقتىڭ دا بىردەي ۋاقىتىن الادى. تەكسەرىستىڭ دە تەكسەرىسى بار. موراتوري تاعام, ازىق-ت ۇلىك وندىرەتىن كاسىپ­ورىن­دارعا سانيتارلىق-ەپيد­ە­ميو­لو­گيا­لىق تەكسەرۋ جۇمىسىن الاڭ­سىز تىيىپ تاستاۋ دەگەن تۇسىنىك قا­لىپ­تاستىرماسا كەرەك. ادامدار ءومى­رىنە قاۋىپ توندىرەتىن جاعدايدا سا­نيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدى قاداعالاۋ قاجەتتىگى بەلگىلى. باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ ورگان­دارىنىڭ تەكسەرە بەرۋى كاسىپكەردى الاڭداتىپ, كاسىپورىن جۇمىسىن اقساتارى ءسوزسىز. بۇل كاسىپورىندى تەكسەرە بارعان ماماندار مادەنيەتىنە دە بايلانىس­تى. تەكسەرۋشى دە, كاسىپكەر دە كاسىپورىن جۇمىسىنىڭ جۇرۋىنە مۇددەلەس بولعانى ءجون. تەكسەرۋلەر جونىندەگى كەيبىر الىپ-قاشپا تەرىس پىكىرلەر اركىمنىڭ ءوز جۇمىسىنا ادالدىقپەن قاراماۋىنان ءورىس العان بولۋى كەرەك. موراتوري كۇشىنە ەنەتىن جىل تاۋلىگىنە جۋىق ۋاقىتتا تەكسەرۋشى, باقىلاۋشى ورگاندارمەن قاتار, كاسىپكەرلەردىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعارى بولۋى ءتيىس. شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارى مەن مەكەمەلەرى سانيتارلىق جاعدايىن بارلىق تالاپتار بويىنشا ساقتاپ وتىرسا, بۇل دامۋ تەتىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالارىنا ەش كۇمان جوق. الداعى ۋاقىتتا ءبىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋ­دا ۇيىمىنا, تاعى دا باسقا حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولعالى وتىرمىز. سوندا وسىنىڭ بارلىعى دا ەسكەرىلەدى. ونىڭ سىرتىندا ىشكى-سىرتقى نارىقتاعى باسەكەدە اسىعىمىز الشىسىنان تۇرۋ ءۇشىن ەلباسى جاريالاپ وتىرعان موراتوريگە تەك قانا جاۋاپكەرشىلىكپەن جاۋاپ بەرۋىمىز قاجەت. بۇل – ءارى قولداۋ, ءارى سىناق. رۋسلان ابدىحالىقوۆ, قالالىق تۇتىنۋشىلار قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى باسقارما باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى. قوستاناي.

سالىق سالعىرتتىقتى قالامايدى

كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندەگى كەزەكتى بريفينگكە سالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءانۋار جۇمادىلداەۆ قاتىسىپ, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك سالىق جۇيەسىن جاقسارتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ جايىن بايانداپ بەردى. «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى سالىق­تىق اكىمشىلەندىرۋدى ىرىقتاندىرۋ بويىنشا بىرقاتار ءمىن­دەتتەر جۇكتەگەنى بەلگىلى. وسىعان وراي سالىق كوميتەتى بۇگىندە بىرقاتار ماڭىزدى باعىتتاردى بەلگىلەپ, قارقىندى جۇمىستى قولعا الىپتى. كوميتەت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت حالىقپەن جانە بيزنەس­پەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايتىن نەعۇر­لىم الەۋمەتتىك سيپاتتاعى سالا بولعاندىق­تان, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدەگى كەمشىلىك­تەر سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتiن باسقا دا مiندەتتi تولەمدەر تۇسىمدەرىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوقتىرادى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە ىقتيمال سالىقتىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى سالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءا.جۇمادىلداەۆ سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ قازىرگى تەحنولوگياسىندا سالىق تولەۋشىنىڭ سالىق بازاسى مەن ەسەپتەلگەن سالىق سوماسىن ءوزى دەربەس دەكلاراتسيالاۋى, سالىق ورگاندارىنىڭ سالىق تولەۋشىلەرمەن يگىلىكتى ءوزارا ءىس-قيمىل ورتاسىن قالىپتاستىرۋ, سالىق تولەۋشىلەردىڭ سالىق جانە باسقا دا مiندەتتi تولەمدەردى دۇرىس ەسەپتەۋىن جانە ۋاقتىلى تولەۋىن ۇزدىكسىز, سەنىمدى جانە ءتيىمدى باقىلاۋ قاعيداتتارى ەرەك­شەلەنەتىنىن اتاپ ءوتتى. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىلارىندا سالىق كوميتەتىنىڭ قۇزىرەتىندەگى كىرىستەر بويىنشا جوسپار مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە جالپى 102,3 پايىزعا نەمەسە جوسپاردان تىس 76,9 ملرد. تەڭگە ءتۇسۋى قامتاماسىز ەتىلدى. شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور كاسىپورىندارىنان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ ۇلەسى ۇلعايعان. سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتiن باسقا دا مiندەتتi تولەمدەر بويىنشا بەرەشەكتەر 2014 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا 64,0 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. 2013 جىلعى 1 قاڭتارمەن سالىستىرعاندا, بەرەشەكتەردى 17,2 ملرد. تەڭگەگە نەمەسە 21,2 پايىزعا تومەندەتۋگە قول جەتكىزىلگەن. ءا.جۇمادىلداەۆ ءوزى باسقارىپ وتىرعان سالادا ەلەكتروندى قىزمەت ساپاسىنىڭ دا ارتىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. وتكەن جىلى سالىق كوميتەتى قىزمەت كورسەتۋلەر بويىنشا رەگلامەنتتەر 32 قىزمەتتەن 23 قىزمەت اۆتوماتتاندىرىلعان, ال 16 قىزمەت «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالى ارقىلى قولجەتىمدى بولىپتى. «2013 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ جاڭا نورما ەنگىزىلدى, وندا ءبىرىنشى رەت قۇقىقبۇزۋشىلىق جاساعان ادامدار ايىپپۇل ورنىنا «ەسكەرتۋ» الادى. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا بارلىق اكىمشىلىك ىستەردىڭ 95 پايىزىندا ەسكەرتۋ جاسالدى. بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن كۇرەسۋ ەمەس, ءىس جۇزىندە ونىڭ الدىن الۋدىڭ پارمەندى تەتىگى بولىپ تابىلادى», دەگەن كوميتەت باسشىسى سالىق سالاسىندا زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ دا ازايىپ كەلە جاتقانىن العا تارتتى. سالىق كوميتەتى توراعاسىنىڭ قاتى­سۋىمەن وتكەن اتالمىش بريفينگ اپتانىڭ العاشقى كۇنىندە ءوتىپ وتىرعاندىقتان, ادەتتەگىدەي بريفينگ بارىسىندا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ رەسمي وكى­لى التاي ابيبۋللاەۆ وسى اپتاعا جوس­­­­پار­لانعان ماڭىزدى شارالاردى دا حابار­لاپ ءوتتى. ماسەلەن, بۇگىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءتور­اعالىعىمەن وتەتىن ۇكىمەت وتىرىسىندا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسى تالقىلانادى. سونداي-اق, بۇل اپتادا ەلىمىزگە فينليانديا پارلامەنتى توراعاسى رەسمي ساپارمەن كەلدى. وسى ساپارى بارىسىندا فينليانديا پارلامەنتى ءتور­اعاسى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆپەن جانە سەنات پەن ءماجىلىس توراعا­لارىمەن, ۇكىمەتتىڭ كەيبىر ءمۇ­شە­لەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزەدى دەپ جوس­پارلانعان. ال كەشە استانادا پرەمەر-مي­نيس­تردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ەۋرازيا ەكونوميكالىق كوميسسيا كەڭەسى باستالدى. بۇل 5 ناۋرىزعا دەيىن جالعاسادى. وندا ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى تۋرالى شارت جوباسى قاراستىرىلادى. اقورداداعى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ەل ەكونوميكاسىنا سالىناتىن شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمىن بارىنشا ارتتىرۋ جونىندە ناقتى مىندەت جۇكتەگەن بولاتىن دەپ ەسكە العان ا.ابيبۋللاەۆ وسىعان بايلانىستى ناۋرىزدىڭ 5-6 ارالىعىندا بەرليندە ءبىزدىڭ ۇكىمەت قازاق-گەرمانيا ەكونوميكالىق فورۋمىن جانە گەرمانيا ۇكىمەتى مۇشەلەرى مەن قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جاتقان جانە قازاقستاندىق نارىققا قىزىعۋشىلىق تانىتقان الەۋەتتى ءىرى كومپانيالارىنىڭ باسشىلارىمەن, نەمىس ينۆەستورلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزەتىنىن حابارلادى. بۇل اپتادا سونداي-اق, ايەلدەر مەرەكەسى كەلە جاتقانى بەلگىلى. وسىعان وراي نازارباەۆ ورتالىعىندا ەلوردالىق دارىندى سۋرەتشى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ تۋىندىلارىنىڭ كورمەسى وتپەك جانە بىرقاتار قىزىقتى ءارى ماڭىزدى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى دەپ جوسپارلانۋدا. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».

ءىستى العا باستىراتىن قادام

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات,ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا جاڭارعان قوعامىمىزدىڭ الدىنا كۇردەلى ءارى ابىرويلى مىندەتتەر قويدى. پرەزيدەنتىمىز ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» جوباسى قارىشتى ءداۋىردىڭ كەمەل كەلبەتى رەتىندە قولداۋ تاپتى. ستراتەگيا سىندارىنان مۇدىرمەي ءوتىپ, ونداعى تالاپتاردى مۇلتىكسىز ورىنداۋ بارشامىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز. مۇندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى بوي كوتەرىپ, قۇلاشىن جايىپ, قارىمىن تانىتا باستاعان كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدارىنا دا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلۋدە. قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ تۇجىرىمداماسىندا الداعى جۇمىستىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسىم­دىقتارى بەلگىلەندى. ەلباسى وسىنداعى باس­تى باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ – ءححى عاسىرداعى قازاقستاندى يندۋستريالىق جانە الەۋ­مەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ باستى قۇرالى دەپ اتاپ كورسەتتى. ونى مىناداي سوزدەرىمەن تۇجىرىمدادى: «ەكونوميكامىزدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى ارتقان سايىن قازاقستاننىڭ دامۋى دا ورنىقتى بولا تۇسەدى. بىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ 800 مىڭنان استام سۋبەكتىسى بار, وندا 2,4 ميلليوننان استام قازاقستاندىق ەڭبەك ەتەدى. بۇل سەكتورداعى ءونىم كولەمى ءتورت جىلدا 1,6 ەسە ءوستى جانە 8,3 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ وتىر». مەن مۇنداي باعانى, 800 مىڭنىڭ ۇستىندەگى ارىپتەستەرىمنىڭ ءبىرى رەتىندە, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي قولداۋى جانە بۇل تۇرعىداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇعىرلىلىعىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. بيزنەس جاھان جۇرتشىلىعى اراسىندا ەرتەدەن قالىپتاسقانىمەن, تمد ەلدەرى بۇل قوزعالىستى ءوز تاۋەلسىزدىگىمەن بايلانىستىرادى. بىزدە دە وسىنداي ءۇردىس ورىن العانى راس. با­لالارىمىزدىڭ وسكەندە بيز­نەسمەن بولامىن دەيتىنى كەشە عانا ەمەس پە ەدى؟ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كاسىپكەرلىكتى قولداۋ تۋرالى مالىمدەمەسى مەن ارنايى جارلىعىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەت تورىندە قاتار جاريالاۋى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش ءارى قىزمەتتى ەركىن دامىتۋعا جاسالعان قامقورلىق دەپ تۇسىنەمىن. بۇل, ءسوز جوق, ءىستى العا باستىراتىن قادام. وسى جىلدان باستاپ 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىنا تەكسەرىس جۇرگىزۋگە موراتوري جاريالاندى. ءتىپتى, جوسپارلى تەكسەرىس تاجىريبەسىنەن باس تارتامىز دەپ تۇيىندەلدى. مەن باسشىلىق جاسايتىن «حلادو­كومبينات» جشس بۇرىن تالاي يگى جوسپارلاردى جارتى جولدا قالدىرعان ساتتەرى بولدى. ءوندىرىستى كەڭەيتۋ تالاپتارىمىز رۇقساتناما الۋ ازابىمەن, بىتپەيتىن ءارى-بەرى شاپقىنمەن تۇيىقتالدى. قاعاز­باس­تىلىق, اقپاراتتىق ەسەپ بەرۋ, سالىق سال­ماعى سياقتى قولبوگەسىندەر دە قاجىتادى. ەندى تىنىسىمىز كەڭەيدى دەپ سانايمىز. بۇدان بىلاي تەكسەرىس جۇرگىزۋ فورماتى كاسىپكەرلەرگە قويىلاتىن بارلىق ارتىق تالاپتاردى الىپ تاس­­­­تاي­تىنداي ەتىپ, تۇبەگەيلى قايتا قۇرى­لادى. ياعني, تالاپتاردىڭ جالپى سانى 30 پايىزدان ارتىق مولشەردە ازايا­تىنى كوڭىلدەن شىعادى. مەملەكەتتىك ور­گانداردىڭ ءتيىمسىز, قولايسىز جانە وزەكتىلىگىن جوعالتقان اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويىلاتىندىعى كوپتەن ايتىلىپ جۇرگەن جاعداي ەدى. رۇقساتنامالاردى اۆتوماتتى, ەلەكتروندى جۇيەدە جۇرگىزۋ دە ۋاقىت ۇنەمدەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. سونداي-اق, كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسى ورىندى قوزعالىپ وتىر. ەلباسىنىڭ ستراتەگيانىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قاجەتتى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى نۇسقاۋى بارشامىزدى قاناعات سەزىمىنە بولەيدى. اتالعان شارالار كەشەنى جانە سالانى دامىتۋعا مەملەكەتتەن قارجى ءبولۋ ەكونوميكامىزدىڭ وسۋىنە, جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋىنە, وتانداستارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا سەپتىك جاسايتىنى ءسوزسىز. كەڭەسبەك بەكتاس, كاسىپكەر, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. اقمولا وبلىسى.

قادامىمىزعا قارقىن قوسادى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كاسىپكەرلەردى قولداۋ تۋرالى جاساعان مالىمدەمەسى تەك قانا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ نيەتىندە جاسالعان قادام ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستانداعى جۇمىسسىزدىقتى جويۋ جانە حالىق­تىڭ كۇنكورىس الەۋەتىن ارتتىرۋ باعى­تىندا جاسالعان وكىم دەپ قابىلداۋ كەرەك. ۇلكەن-كىشى دەمەي, كاسىپ يەسىن كۇن ارالاتىپ تەكسەرە بەرۋگە دە بولا­دى. الايدا, ودان ورتاق قازىنانىڭ ءبۇ­يىرى بۇلتيىپ تا جاتقان جوق. سونى­مەن قاتار, جەكە كاسىپ يەلەرىنە دە وراسان قيىندىق تۋعىزادى. مەملەكەت باسشىسى وسىنداي كوپتەگەن تۇيتكىل­دى ماسەلەلەردى بىلگەندىكتەن دە ەل الدىن­دا ارنايى مالىمدەمە جاساپ وتىر. الماتى قالاسى كاسىپكەرلىكتىڭ كوزىن اشاتىن بىردەن-ءبىر ەكونو­ميكالىق الاڭ دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. قالانىڭ عانا ەمەس, بۇكىل رەسپۋب­­ليكانىڭ بيۋدجەتىنە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان ءبىر عانا مەگاپوليس­تە قانشاما كاسىپ يەلەرى مىڭداعان ادامداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. مىنە, قوعامنىڭ العا باسۋىنا ىقپال ەتىپ وتىرعان شاعىن كاسىپ يەلەرىنە ەلباسى ارنايى كوڭىل ءبولىپ, بارشا قازاقستاندىقتاردى ەڭبەككە باۋلۋدىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە كاسىپكەرلەرىمىزگە بارلىق جاعدايدى جاساۋىمىز كەرەك دەگەن جاقسى نيەتىن پاش ەتتى. بۇل قۇپتارلىق جانە جۇزەگە اسىرۋعا كۇللى قوعام بولىپ اتسالىساتىن ماسەلە. مەملەكەت باسشىسى ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن جانە كورىنبەيتىن كەدەرگىلەرگە جول بەرمەس ءۇشىن بۇرناعى كۇنى مالىمدەمەسىندە كوپتەگەن ناقتى تاپسىرمالار بەردى. ىشىندە قاداپ تۇرىپ زاڭ اياسىندا قامتىلۋى مىندەتتى شارالاردى دا ناقتى جەتكىزدى. وتە ورىندى ءارى بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي تاپسىرما دەر ەدىم. مەملەكەت شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ۇلكەن جاعداي جاساعانىنا قاراماستان, جەرگىلىكتى جەرلەردە نەگىزسىز تەكسەرۋلەر مەن قولبايلاۋ كەدەرگىلەر ءالى دە بولسا بارشىلىق. ارينە, ءاربىر زاڭدى تۇلعانىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىگىن وتەۋ ماقساتىندا ناقتى ءىستى العا باس­تىرۋ ءۇشىن قوعامدىق كەڭەستەر مەن كاسىپ يەلەرىنە زاڭدى كومەك كورسە­تۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەپ تۇر. الايدا, باسقارۋ ورتالىعىنان جاسال­عان مۇنداي زور مۇمكىندىكتەرسىز, كاسىپكەر قاشاندا دارمەنسىز. سول سەبەپتى دە, ەلباسىنىڭ ارنايى بەرگەن تاپسىرماسى وتاندىق جەكە كاسىپ يەلەرىنىڭ تىنىسىن اشىپ, قادامىنا قارقىن قوستى دەۋگە نەگىز جەتەرلىك. كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ بۇگىنگى زاماننىڭ باستى تالابى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بىزدە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرى جەتكىلىكتى. حالىقتىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن زاماناۋي قىزمەت تۇرلەرىن دامىتىپ وتىرعان كاسىپكەرلەردىڭ ءوزى كەي رەتتە ءوز قۇقىعىن قورعاي الماي جاتادى. ول تەك زاڭدا كەرەكتى نورمالاردىڭ بولماۋىنان ەمەس, بىزدەگى كەي ورگاننىڭ زاڭدى بەلدەن باسۋىنان تۋىنداپ جاتادى. ەلباسى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ىسىندە ونىڭ زاڭمەن تولىقتاي قورعالۋىن جانە كاسىپكەرلەردىڭ زاڭ اياسىندا ارەكەت ەتۋ جوباسىن دا قولمەن قويعانداي ەتىپ ءتۇسىندىردى. كەلەشەكتە جاساقتالاتىن زاڭ جوباسى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەسى مەن قۇقىعىن كەڭىنەن قامتىپ, مارتەبەسىن كوتەرۋ قۇرالى رەتىندە قۇندى بولادى دەپ سەنەمىز. ۆيكتور يامباەۆ, الماتى قالاسى كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى, قالالىق ىسكەرلىك كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, الماتى قالاسى بويىنشا تارتىپتىك كەڭەس مۇشەسى. الماتى.

كەدەرگىدەن باسقا پايداسى جوق

ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ شاعىن جانە ورتا بيز­نەستى تەكسەرۋگە جاريالاعان موراتوريىنە مەملەكەتىمىزدەگى كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن ۇلكەن كومەك رەتىندە قاراۋ كەرەك. «ەلباسى قول قويعان موراتوري مەملەكەتىمىزدەگى كاسىپكەرلىككە قاتىستى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتادى. جىلىنا بىرنەشە رەت ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن وتكىزىلەتىن تەكسەرىستەر كاسىپكەرلەردىڭ ءوز ءىسىن جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ, ناتيجەسىندە كوپتەگەن شىعىندارعا دا الىپ كەلەتىنى جاسىرىن ەمەس. ال جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر قورى­تىندىلارى كوپ جاعدايدا زاڭ بۇزۋشىلىقتار ورىن المايتىنىن, ەگەر بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان جاعدايدا دا تۇتىنۋشىلارعا تىكەلەي قاۋىپ توندىرمەيتىن تەح­نيكالىق سيپاتتاعى بۇزۋشىلىقتار ەكەندىگىن كورسەتۋدە. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت ۇلتتىق كا­سىپكەرلەر پالاتاسىنا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءبىر­لەسىپ كاسىپكەرلىك قىزمەت سالاسىن باقىلاۋ مەن قاداعالاۋعا قاتىستى قولدانىستاعى زاڭناماعا قاجەتتى تولىقتىرۋلار مەن ءوز­گەرتۋلەر جانە جاڭا زاڭدار مەن جاڭا تاسىلدەمەلەردى دايىن­داۋ­دى تاپسىردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ: جار­لىققا سايكەس, مەن 2 ساۋىردەن باس­تاپ, 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە موراتوري جاريالايمىن. مەن قازاقستاندىقتاردىڭ بيزنەس جۇرگىزۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايدى ودان ءارى جاقسارتا ءتۇسۋ ماقساتىندا ۇكىمەتكە بىرقاتار ناقتى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردىم, دەدى. پرەزيدەنت جوسپارلى تەكسەرىس جۇرگىزۋ تاجىريبەسى توقتاتىلاتىنى جايلى مالىمدەدى. «مەملەكەتتىك ورگان­دار مەنىڭ اكىمشىلىگىممەن كەلىسە وتىرىپ, تەكسەرىستەردى ايقىنداۋدىڭ وبەكتيۆتى, الەمدىك ستاندارتتارعا ساي جۇيەسىن ءازىر­لەيدى. وسى جۇيە­گە سايكەس, 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ شىن مانىندە تەك زاڭنامانى بۇزۋ ىقتي­مال­دىعى جوعارى كاسىپ­كەر­لەرگە عانا تەكسەرىس جۇرگىزىلەدى. ەگەر كاسىپ­كەر زاڭنىڭ بارلىق تالابىن ورىندايتىن بولسا, تەكسەرۋشى ورگاندار وعان مۇلدە بارماۋعا ءتيىس», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. تەكسەرىس جۇرگىزۋ ءتۇرىن تۇبە­گەيلى قايتا قاراستىرۋ ناتيجەسىندە كاسىپكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپ­تاردىڭ جالپى سانى 30 پايىزدان ارتىق مولشەرگە قىسقارماق. ول ءۇشىن ۇكىمەت تەكسەرىس جۇرگى­زۋ­دىڭ بارلىق رەگلامەنتىن قايتا قاراۋى قاجەت. نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ تەكسەرىستەرگە بالاما رەتىندە ءۇشىنشى جاق الدىندا ەرىكتى ساقتاندىرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋ قاجەتتىگىنە دە توقتالاتىنىن جانە 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلدەگى بارلىق تەكسەرىستەردىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىرى تيەسىلى بولىپ وتىرعان شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن جابۋ راسىمدەرى وڭايلاتىلاتىنىن حابارلادى. «مەن ۇكىمەتكە جەر تەلىمدەرىن بەرۋ مەن پايدالانۋ ماقساتىن وزگەرتۋ, سونداي-اق, قۇرىلىسقا جانە ينجەنەرلىك توراپتارعا قوسىلۋعا رۇقسات بەرۋ راسىمدەرىن 50 پايىزعا ازايتۋدى تاپسىردىم. جەر تەلىمىن رەسىمدەۋ مەرزىمى 2015 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ 30 كۇننەن اسپاۋعا ءتيىس», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى بيزنەس­كە قاتىستى تەكسەرىستەر تۋرالى اقپاراتتى باس پروكۋراتۋرا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا ۇسىنىپ وتىراتىندىعىن دا اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, بۇل تەكسەرۋشى ورگاندار جۇمىسىن ايقىنداي ءتۇسىپ, قوعامدىق مونيتورينگتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, رۇقسات بەرۋدى اۆتوماتتاندىرۋ ءىسى اياقتالىپ, ونىڭ ەڭ كەمى 140 ءتۇرى ەلەكتروندى نۇسقاعا كوشىرىلىپ, بۇعان قوسا قۇرىلىس سالاسىنداعى راسىمدەر دە جەڭىلدەتىلۋگە ءتيىس. جالپى العاندا شاعىن كاسىپكەرلىككە ءجيى-ءجيى تەكسەرۋدىڭ كەدەرگىدەن كەلتىرەتىن باسقا پايداسى جوق. قايتا شاعىن كاسىپكەرلىك يەسى ەشقانداي كەدەر­­گىدەن, تەكسەرۋدەن قورىقپاي, باتىل قيمىلداۋى قاجەت. سوندا عانا تابىسقا كەنەلەدى. بۇل ەلباسى نازارباەۆتىڭ كاسىپكەرلەرگە جاساپ وتىرعان تاعى ءبىر جەڭىلدىگى. شاعىن كاسىپكەرلىك وسىلاي, ەلباسىنىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا ورىستەپ جاتىر. نۇرجان التاەۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ توراعاسى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.

جۇمىس ءجۇرسىن دەسەك...

بيزنەس دەگەن نە, كاسىپكەرلىك دەگەن نە؟ مۇمكىن بىرەۋلەر وسىنى دا سۇراق دەپ قويىپ وتىرسىڭ با دەر. دەسە دەي بەرسىن. مەن ايتار ەدىم – بۇلار حالىقتىڭ وكىلدەرى, وزدەرىنە دە, قوعامعا دا پايدالى ىسپەن اينا­لىس­قىسى كەلەتىن, اينالىسىپ تا ءجۇر­گەن رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ قول­دىڭ سالاسىنداي قالىڭ توبى دەپ. بۇلار ۇكىمەتتەن قاراجات, باس­قا دا ماتەريالدىق كومەكتەر سۇرا­مايدى. تەك ەڭبەك ەتكىسى, جۇمىس ىستە­گىسى, ءوزىنىڭ شاعىن ءوندىرىسى مەن بيزنە­سىن الاڭسىز جۇرگىزگىسى كەلەدى. باستى ماقساتتارى تەك وسى عانا. سولاي ىستەيىن دەسە ءارتۇرلى اكىمشىلىك كەدەر­گىلەرگە ۇرىنىپ قالا بەرەدى. ءسويتىپ, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە تاۋى شاعىلادى. بۇل جايت وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ قابىرعاسى مەن جامباستارىنا قارا تاستاي باتىپ كەلگەنى دە انىق. ەلباسىنىڭ ولاردى قولداۋ تۋرالى مالىمدەمەسىنەن كەيىن وسى قارا تاس الىنىپ قالعانداي, ءتۇسىپ قالعانداي جەڭىلدەپ سالا بەرگەنىمىزدى قالايشا جاسىرماقپىن. مەن ءوزىم ۇزاق جىلداردان بەرى قۇرىلىس بيزنەسى سالاسىندا قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقاندىقتان وسى ورايدا ورىن الىپ جۇرگەن كەيبىر كەرەعارلىقتاردى جاقسى تۇيسىنە الامىن. سونىڭ ءبىرى ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, قۇرىلىس سالاسىندا اششى ىشەكتەي سوزىلعان ۇشى-قيىرى جوق رەسىمدەر. مۇنىڭ ىشىندە جەر تەلىمدەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ارىپتەستەرىمىز قانشاما ۋاقىتتارىن تەككە سارپ ەتەدى دەسەڭىزشى. مۇنىڭ ۋاقىتى ءتىپتى ەكى-ءۇش ايعا دەيىن سوزىلىپ كەتەتىن كورىنىستەر ءجيى كەزدەسەدى. الداعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جەر تەلىمدەرىن رەسىمدەۋ مەرزىمى وتىز كۇننەن اسپاۋى كەرەك دەپ مالىمدەدى مەملەكەت باسشىسى. بۇل قادام ەلىمىزدە قۇرىلىس الاڭدارىنىڭ تەز ارادا كوبەيۋىنە, حالىققا قاجەتتى قولجەتىمدى باسپانالار مەن الەۋمەتتىك تۇرمىستىق نىسانداردىڭ تەزىرەك بوي كوتەرۋىنە اجەپتاۋىر كومەگى مەن سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە ەشقانداي كۇمان جوق. اشىعىن ايتقاندا, بىزدە وسى كەزگە دەيىن كاسىپكەرلەر قۇقىعىن تاباندى تۇردە قورعاي الاتىن تەتىكتەر مەن ينس­تيتۋتتار قۇرىلا قويعان جوق. وتاندىق كاسىپكەرلەردى الاڭداتاتىن باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دە وسى دەۋگە بولادى. بۇل جايتتىڭ دا وڭ شەشىمىن تاباتىن بولعانى جانىمىزعا مايداي جاقتى. ياعني ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, ەندىگى جەردە قازاقستاندا كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن بيزنەس-ومبۋدسمەن ينستيتۋتى قۇرىلماق. مۇنداي ءداستۇر جوعارى دامىعان وركەنيەتتى ەلدەردە بۇرىننان بار. مىنە, سونداي بيىك ورە مەن دەڭگەيگە ءبىز دە كوتەرىلە الاتىنىمىز اقيقات. ەلىمىزدە ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ تۇتاستاي ىشكى جالپى ءونىم وندىرۋدەگى ۇلەسى ايتارلىقتاي جوعارى ەمەس ەكەنى دە بەلگىلى. ال ەلباسى مالىمدەمەسىنەن كەيىن بۇل مەجە اجەپتاۋىر وسەتىنىنە, كاسىپ­­­كەرلەر ەڭسەسىنىڭ دە اجەپتاۋىر بيىك­تەيتىنىنە سەنىم مول. ءىس پەن جۇمىستى الاڭ­سىز دا ءتيىمدى جۇرگىزە ءبىلۋدىڭ جولدارى سان الۋان. ونىڭ ەڭ باستى ءارى وڭتايلى جولىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ايقىنداپ بەرىپ وتىر. جۇمىستى الاڭسىز جۇرگىزۋگە داڭعىل جول اشىلىپ تۇر. ەندەشە ۇرىستا تۇ­رىس جوق دەگەن. تەك ىسكە ءسات دەيمىز دە. قايدار قوششانوۆ, ورال قالاسىنداعى «بولاشاق» قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى. ورال.

كەرەگى دە وسى ەدى

مەنىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقانىما ءبىراز ۋاقىت بولدى. مەن سوناۋ قيىنشىلىعى دا, كەدەرگىلەرى دە كوپ كەزەڭدەردى باستان وتكەردىم دەسەم ارتىق ايتقاندىق بول­ماس. ءبىز نەگىزىنەن ەت-ءسۇت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋمەن اينا­لىسامىز. قازىر سەرىكتەستىكتە وتىز ادام ەڭبەك ەتەدى. سون­دىق­تان كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىن ءبىر ادامداي بىلە­مىن دەۋگە بولادى. ەلباسى سوڭعى جىلدارى كاسىپ­كەر­­لىكتى تەكسەرۋگە بايلانىستى بىرنەشە موراتوري جاريا­لاعا­نى بەلگىلى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نا­زار­باەۆتىڭ كاسىپكەرلەردى قولداۋ تۋرالى وسى جولعى مالىمدەمەسىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى وزدەرى­نە كورسەتىلگەن ايرىقشا سەنىم رەتىندە قابىلدادى. سونىڭ ءبىرى – ءوزىم. مۇنى ءبىز ەلباسىنىڭ كاسىپ­­­­كەرلىكتى دامىتۋ­دى قولداۋعا دەگەن شىنايى كوزقاراسى ەكەنىن تۇسىنە­مىز. سونداي-اق, ءوز ءىسىن جۇرگىزىپ وتىرعان حالىققا دەگەن ءۇل­كەن قولداۋ. دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. الەمدەگى دامىعان ۇزدىك ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدى مەجەلەپ وتىرعان ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ دا ۇستانىمى وسى مەجە. الاي­دا, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بايلانىستى كەدەرگىلەر ءبىراز ازايعا­نىمەن, ءالى دە بۇرىنعىداي بولماعانىمەن ارا-تۇرا كەزدە­سىپ قا­لاتىنى شىندىق. بۇل اسىرەسە, ءوز ءىسىن ەندى اش­قان شا­عىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە ايقىن سەزىلەدى. ولار­­دىڭ كو­بىنىڭ بوي جازا الماي جابىلىپ قالاتىنى دا سوندىقتان. بۇل موراتوري كاسىپكەرلىكتىڭ تىنىسىن كەڭەيتەتىن ناقتى شارا. وبلىستا 32 مىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى عانا بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. مۇنداي شارالار ولاردىڭ قاتارىنىڭ بۇرىنعىدان ارتا تۇسۋىنە العىشارت جاسايتىنى ءسوزسىز. ماعان ەلباسى مالىمدەمەسىندە «مەملەكەتتىك ورگاندار مەنىڭ اكىمشىلىگىممەن كەلىسە وتىرىپ, وبەكتيۆتى, الەمدىك تالاپتارعا ساي تەكسەرىستەردى انىقتاۋ جۇيەسىن ازىرلەيدى. بۇل جۇيە بويىنشا, 2015 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ تەك شىنىمەن دە زاڭ بۇزۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى كاسىپكەرلەر تەكسەرىلەتىن بولادى. ەگەر كاسىپكەر زاڭنىڭ بارلىق تالاپتارىن ورىندايتىن بولسا, تەكسەرۋشى ورگاندار وعان مۇلدەم بارماۋعا ءتيىس!», دەپ قاداپ ايتىلۋى ۇنادى. شىنىندا, جىلدار بويى زاڭ تالاپتارىنا ساي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋدىڭ قانداي قاجەتتىگى بار. بۇل تەك كاسىپكەرگە قولبايلاۋ بولادى, التىن ۋاقىتىن الادى. از عانا ۋاقىت بولسا دا ءسال نارسەدەن ىلىك ىزدەۋدىڭ جولى كەسىلدى. مالىمدەمەدە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار يگى شارالار جۇزەگە اساتىنى قامتىلعان. سونىڭ ءبىرى قازاقستاندا كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعايتىن بيزنەس ومبۋدسمەن ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلاتىنى دەر ەدىم. وسى شارالاردى جانە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ۇكىمەتتەن قارجى بولىنەتىنى دە ايتىلعان. مۇنىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتادى, ءونىم ءوندىرۋدى ارتتىرادى دەپ كۇتىلەدى. ارينە, ەلباسى اتاپ كورسەتكەن كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا باعىتتالعان قادامداردىڭ دا قايتارىمى بولۋى ءتيىس. ول كاسىپكەرلىك ورتادا ادال باسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرا وتىرىپ, ساپالى ءونىم ءوندىرۋ كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇسۋ بولماق. مىنە, بۇل باعىتتا موراتوري جاريالاندى ەكەن دەپ اۋا جايىلۋشىلىققا بارماۋ كەرەك. تەكسەرىس جوق دەپ ەتەكتى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. «ادال ءجۇرىپ, انىق باس, ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا» دەگەن ۇلى ابايدىڭ ءسوزى كوكىرەگىمىزدە بەك ۇيالاۋى ءتيىس. سامات سادۋانوۆ, «العاباس» جشس ديرەكتورى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى. اقتوبە وبلىسى, مارتوك اۋدانى.