پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ءوزىنىڭ كەزەكتى جولداۋىندا قازاقستاننىڭ 30 جوعارى دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىنا كىرۋىن باستى ستراتەگيالىق مىندەت رەتىندە اتاپ ءوتتى, ال بۇل – يندۋستريالى دامىعان دەرجاۆا رەتىندەگى الەمدىك ساحناعا تىكەلەي شىعۋ جولى. ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەر ءۇشىن دە مۇنداي دارەجەگە جەتۋگە بىرنەشە عاسىرلاردىڭ قاجەت بولعاندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل كۇردەلى جوسپارلارى قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇزەگە اسار ما ەكەن؟ ءاسىلى تەك العاشىندا عانا الەمدىك ەكونوميكالىق ەليتاعا قازاقستاننىڭ كورسەتىلگەن مەرزىم ىشىندە كىرۋى مۇمكىن ەمەستەي كورىنەدى. تايۆان جانە سينگاپۋر جانە ەڭ الدىمەن وڭتۇستىككورەيالىق «ايداھار» مىسالىنان كوز جەتكىزگەنىمىزدەي, ەكونوميكالىق «عاجايىپ» بۇل استراكتسيا ەمەس, قولجەتىمدى قۇبىلىس.
عىلىمي قامتىمدىلىعى جوعارى ءوندىرىس دەڭگەيىنىڭ كۇن ساناپ ارتۋى كوپتەگەن ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردىڭ سيپاتتى بەلگىسى بولىپ تابىلادى. جوعارى دامىعان جاپونيانىڭ ءوزى دە بولاشاقتا مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى يندۋستريالى قۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ونەركاسىپ سالاسىنا ارالاسۋ ساياساتىن جۇرگىزدى. عىلىمي سىيىمدى جانە جوعارى تەحنولوگيالار بۇگىنگى تاڭدا اقش-تا جۇمىسباستىلىق ءوسىمىنىڭ 85 پايىزىن قۇراسا, ال ۇلىبريتانيادا بۇل كورسەتكىش – 89, جاپونيادا – 90%. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز جولداۋىندا ەكونوميكانىڭ عىلىمي سىيىمدى سالاسىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋى تەگىن ەمەس. تەك «اقىلدى ەكونوميكا» عانا قازاقستانعا الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە كوبىرەك ينتەگراتسيالانۋ باعىتىندا دامۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستانداعى عىلىمي سىيىمدىلىعى جوعارى سالالار – ماشينا جاساۋ, حيميالىق, ميكروبيولوگيالىق ونەركاسىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ت.ب. سوڭعى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىنىڭ ونەركاسىپپەن ۇشتاسۋى ورىن الۋدا, ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەتتىك-ونەركاسىپتىك ورتالىقتار, زەرتتەۋ كونسورتسيۋمدارى قۇرىلىپ جانە تابىستى جۇمىس ىستەۋدە, بىرىككەن زەرتتەۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا 400-دەن اسا عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارى, ورتالىقتارى مەن عىلىمي ۇلتتىق زەرتحانالار, ۆەنچۋرلىق قورلار مەن كونسترۋكتورلىق بيۋرولار جۇمىس جاسايدى.
كاسىپكەرلىك سەكتورداعى عىلىم – بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ, ءتاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق ءجانە تەحنولوگيالىق جۇمىستارىنا (عزتكج) جۇمسالاتىن قاراجات كولەمى جانە ونداعى عالىمدار مەن ماماندار سانى بويىنشا ەڭ ءىرى سەكتور. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا عزتكج قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ارنايى قور قۇرىلعان. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, عىلىمي-تەحنيكالىق باسىمدىقتاردى قالىپتاستىرۋ كەزىندە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەت. قازاقستاندىق ەكونوميكا ءۇشىن وزىندىك جەكە كلاستەرلەردى دامىتۋ اسا قيىن ەمەس, مىسالى, دارىلىك وسىمدىكتەر, حيميالىق رەاگەنتتەر ءوندىرىسى بويىنشا نەمەسە قارا مەتالدان از سالماقتى ونىمدەر ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋ.
قازاقستانداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار تابىسىنىڭ 1%-ىن عىلىمي-تەحنيكالىق جانە تاجىريبەلىك كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا اۋدارۋ مىندەتتەلدى (الەمدىك تاجىريبەدە كەلىسىمشارت سوماسىنان 2,5-4%). نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتاپ وتكەندەي, «ەكونوميكانىڭ عىلىمي سىيىمدى مودەلىن ەندىرۋ – شيكىزاتتىق ەمەس ءونىمنىڭ قازاقستاندىق ەكسپورتتىق پوتەنتسيالىنداعى ۇلەسىن 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى». ۆاليۋتالىق تۇسىمدەردىڭ نەگىزگى كوزى رەتىندەگى اتالىپ وتكەن سالالاردىڭ جاڭارتىلۋىن قاراستىراتىن ەكسپورتقا باعىتتالعان وڭدەۋشى سالالاردى, عىلىمي سىيىمدى وندىرىستەردى دامىتۋ ماقساتىندا جاسالۋى ءتيىس. مۇنداي قايتا باعىتتاۋ ايتارلىقتاي قيىن, سوندىقتان قازاقستان شارۋاشىلىعىنىڭ الەمدىك شارۋاشىلىقپەن ءسايكەسسىزدىگىن جەڭۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ قاجەت, سونىمەن بىرگە, قاتاڭ باسەكەلەستىكتى جەڭە وتىرىپ, ءونىمدى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باسەكەلەستىككە جەتكىزۋ مىندەت.
قازاقستان ءۇشىن قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋ تاجىريبەسى, ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ جانە ءونىم كولەمىنىڭ جالپى ءوسۋى وتە ماڭىزدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا 2014 جىلى ءىجو-ءنىڭ 6-7% ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. سونىمەن بىرگە, اعىمداعى جىلدىڭ ناتيجەسى بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 14,5 مىڭ دوللاردان كەم بولماۋى قاجەت. اتالعان تاپسىرمانى ورىنداۋ ابدەن مۇمكىن مىندەت جانە ناقتى سەكتوردى بىرتىندەپ دامىتۋدى عىلىمي سىيىمدىلىعى جوعارى (عىلىم مەن تەحنيكانىڭ الدىڭعى قاتارلى جەتىستىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ ءونىم وندىرەتىن ەكونوميكانىڭ سالالارى) جانە ەڭبەك سىيىمدىلىعى جوعارى سالالاردى ىنتالاندىرۋدان باستاۋ كەرەك. بۇل اتالعان سالالار سالىنعان قاراجاتتاردىڭ تەز اينالىمىمەن سيپاتتالادى جانە نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ شيكىزاتىن پايدالانادى, جوعارى بىلىكتىلىكتى جانە كۇردەلى تەحنولوگيالاردى قاجەت ەتپەيدى.
باستىسى, ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى ءۇشىن ءاردايىم مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت. قازىرگى جاعدايدا, مەنىڭ ويىمشا, عىلىمعا قاجەتتى شىعىنداردىڭ بىرقاتار بولىگىن مەملەكەت ءوز موينىنا الۋى ءتيىس, سەبەبى, جەكە سەكتور عىلىمدى تولىقتاي قارجىلاندىرۋ فۋنكتسياسىن ءوز موينىنا الا المايدى – بۇل ءوندىرىس شىعىندارىنىڭ ۇلعايۋىنا الىپ كەلەدى, ناتيجەسىندە پايدا ازايادى. بۇل ماسەلەنى ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسى دا اتاپ ءوتتى.
بۇگىنگى تاڭداعى ناقتى جاعدايلار مەن ستراتەگيالىق پەرسپەكتيۆالاردى ەسكەرە وتىرىپ, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ جالپى ماقساتتارىنا نەگىزدەلگەن پرەزيدەنت جولداۋى ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باستاماسى بولىپ وتىر. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاقستان ۇكىمەتى مەن حالقى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردى تۇراقتى جانە ناقتى جۇزەگە اسىرۋدا. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ءوسىپ كەلەدى, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلى ارتۋدا.
باۋىرجان ءجۇنىسوۆ,
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى
ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پروفەسسور.