شىنى كەرەك, 18 جاسقا تولعان سوڭ مۇگەدەك جاندار قايدا بارارلارىن بىلمەي داعدارادى. ولاردىڭ كوبى الەۋمەتتىك جاردەماقى الا المايدى, جۇمىسقا تۇرايىن دەسە جاعدايلارى كەلمەيدى, دەنساۋلىقتارىنا وراي نارىقتا قاي ماماندىقتى يگەرۋدى باعدارلاي المايدى, ايتا بەرسە, كۇندەلىكتى تىرلىكتە دە مۇگەدەكتەر كەزىگەر پروبلەمالار جەتىپ ارتىلادى.
جاقىندا قازاقستانداعى شۆەيتساريا ەلشىلىگى بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا سەمەي قالاسىنداعى كوپ سالالى تەحنولوگيالىق كوللەدجگە تىگىن ماشينالارىن تارتۋ ەتتى. «وتباسى ورتالىعى» مەكەمەسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ليۋدميلا استاشكينانىڭ ايتۋىنشا, بۇل تىگىن جابدىقتارى اسا قاجەت ءدۇنيەلەر. بۇل كوللەدجدە دەنى ساۋ بالالارمەن بىرگە ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاستار دا وقىپ, ءبىلىم الۋدا. قازاقستان ينكليۋزيۆتى قوعامعا بەت بۇرعاندىقتان, ەرەكشە جاعدايداعى بالالارعا بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسالۋدا. سوندىقتان دا وسىندا جەتكىزىلگەن 10 تىگىن ماشيناسى, 2 وۆەرلوگ, ۇتىكتەۋگە, كيىم پىشۋگە ارنالعان ۇستەلدەر شۆەيتساريا ەلىنىڭ تارتۋى بولىپ تابىلادى. الداعى ۋاقىتتا كوللەدج «وتباسى ورتالىعىنىڭ» ءدوڭگەلەك ۇستەل, سەمينار-ترەنينگ وتكىزەتىن, زاڭگەرلەر مەن الەۋمەتتىك قىزمەتشىلەر جۇمىس ىستەيتىن قاۋىمداس ورنىنا اينالماق. كوللەدجدەگى ەرىكتىلەر وسىلايشا ورتالىق جۇمىسىنا كومەك جاسايتىن بولادى. بۇل كوللەدجدە ەلەكتر-گازبەن دانەكەرلەۋشى, اعاش شەبەرى, ەلەكتر مونتاجداۋشى دەگەن نارىقتا وتە ۇلكەن سۇرانىسقا يە ماماندىقتار قامتىلعان. وتكەن جىلدان باستاپ مۇگەدەك جاندارعا ارنالعان ينكليۋزيۆتى باعدارلاما بويىنشا ءۇش توپ اشىلعان, بۇگىندە ونىڭ سانى التىعا جەتكەن. وقۋ ورنىنا تىرەك-قيمىل قوزعالىسى بۇزىلعان, وزدىگىنەن جۇرە المايتىن بالالاردى ساباققا اكەلۋ ءۇشىن ارنايى اۆتوكولىك بولىنگەن. ۇيدە وتىرعان بالالار ەندى وسىندا كەلىپ وقۋلارىنا ابدەن بولادى.
تەك مەملەكەتتەن بولىنەتىن قاراجاتقا قاراپ قانا وتىرۋعا بولمايدى, دەيدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى زاۋرەش يساباەۆا, سوندىقتان دا وسى باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋشى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنا ۇلكەن راحمەت. «وتباسى ورتالىعىنا» ۇلكەن راحمەت. ولار مىنە, ىزدەنىپ, جازىپ, زەرتتەپ وسىنداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ وتىر. باسقا دا كوللەدجدەر وسىلاردان ۇلگى الۋ كەرەك.
ايتا كەتۋ كەرەك, سەمەيدە 13 مىڭ مۇگەدەك جان بار ەكەن. تەڭ جارتىسى بالالار. بۇل كوللەدجدە تەك مۇگەدەك جاندار عانا ەمەس, ەرەسەكتەر دە كەلىپ قايتا ماماندىق الىپ, وقي الادى. بۇگىندە وسىناۋ كوپ سالالى كوللەدجدە 90 مۇگەدەك-بالا ءبىلىم الىپ جاتىر. ولار ەسەپتەۋ ماشينالارى وپەراتورلارى, اسپاز, سىلاقشى ماماندىقتارىن يگەرۋدە. بارلىعىنا ستيپەنديا مەن تەگىن اس-اۋقات بەرىلەدى.
كوللەدج ديرەكتورى بولاتجان قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا مۇگەدەكتىگى بار ەرەسەكتەردى دە وزدەرىنە تارتىپ, ولاردىڭ ەڭبەككە ارالاسۋلارى ءۇشىن وقۋلارىنا مۇمكىندىك جاساماق. ولارعا زاڭ تۇرعىسىنان جانە پسيحولوگيالىق كومەكتەر ۇسىنىلادى.
جالپى, سەمەيدە مۇگەدەك جانداردى قوعامعا, ەڭبەككە بەيىمدەۋ جاقسى جولعا قويىلىپ كەلەدى. ونىڭ ءبىر ايعاعى قالادا مۇگەدەك جاندارعا كومەك كورسەتۋ ءۇيى اشىلدى. مۇندا مۇگەدەك جاندار كومپيۋتەردە جۇمىس ىستەۋدى, اياق كيىم تىگۋدى, ءىس تىگۋدى ۇيرەنەدى. «كومەك» دەپ اتالاتىن مۇگەدەكتەر قوعامى سوناۋ 1980-ءىنشى جىلداردان باستاپ تىڭعىلىقتى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ولار مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ءارتۇرلى كومەكتەرىن جاسايدى. بۇگىندە «كومەك» ەسەبىندە 1800 ادام تۇر. ەندى مىنە, مۇگەدەكتەر ءۇيىنىڭ اشىلۋى ولاردىڭ ەڭبەككە ارالاسۋىنا وڭ ىقپال ەتپەك. قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى زاۋرەش يساباەۆا ايتقانداي, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ولارعا بارلىق مۇمكىندىك جاساۋدا. مۇگەدەكتەر ۇيىندە 30 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. سونداي-اق, وسىنداي ينۆوتاكسي شاقىرتۋعا بولاتىن ديسپەتچەرلىك قىزمەت بار. مۇگەدەك جاندار وسىندا اربالارى سىنىپ قالسا, كەلىپ جوندەتىپ الۋلارىنا بولادى. دەگەنمەن, باستى پروبلەما, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ ەڭبەككە ەتەنە ارالاسۋى بولىپ تۇر.
– ەڭ باستىسى, جۇمىسقا جاستاردى تارتامىز, ولاردى قولونەرگە, تىگىنگە ۇيرەتەمىز, – دەيدى مۇگەدەك جان روزا شاباتباەۆا, – ءوزىمىز نەنى بىلەمىز سونى بارلىعىنا ءۇيرەتىپ, ناندارىن تاۋىپ جەۋگە مۇمكىندىك بەرەمىز. وسىناۋ الەۋمەتتىك ءۇيدى قالپىنا كەلتىرىپ, جابدىقتارمەن كومەك كورسەتكەن اكىمدىككە, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرگە كوپ راحمەت. بۇل جەردە مۇگەدەك جاندارعا بارلىق كومەك تەگىن.
سونداي-اق, شاكارىم اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت پەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ «الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قىزمەت كورسەتۋدەگى جەڭىلدىكتەر» اتتى جوباسىنىڭ نەگىزىندە مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى جانە ەگدە ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى بىرلەسكەن وبلىستىق سەمينار دا وتكىزىلدى.
وسى باعدارلامانىڭ اياسىندا الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن جاندارعا جان-جاقتى كومەك كورسەتىلەتىن جۇمىستار مەن زەرتتەۋلەرگە جوبا تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەندىگى ناقتى ايتىلدى. مۇنداي ادامدارعا جاقسى ءومىر, جايلى جاعدايعا قول جەتكىزۋى ءۇشىن وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن جان-جاقتى ءبىلۋى قاجەت. سەميناردا ەگدە ادامداردىڭ جانە مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى جانداردىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن قورعاۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر مەن ولاردىڭ الدىنداعى مىندەتتەر تۋرالى جان-جاقتى قاراستىرىلدى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا.
سەمەي.