عىلىمي جەتىستىكتەر – تاۋەلسىزدىك جەمىسى

اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ مال شارۋا­شى­لىعى سالاسىندا مال ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسۋدا, جوعارى ءونىمدى تۇقىمداردى پايدالانۋ كەڭەيۋدە, جانۋارلاردى ازىقتاندىرۋ جانە ۇستاۋ جۇيەلەرى, ۇيىمداستىرۋ فورمالارى مەن ءونىم ءوندىرۋ تەحنولوگياسى جەتىلدىرىلۋدە.

اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ تيىم­دىلىگى پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكا جە­تىس­تىك­تە­رىن پراكتيكاعا كەڭىنەن ەنگىزۋگە, سۇ­رىپ­تاۋ مەن ىرىكتەۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋگە, ون­دى­رىستە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى جان­ۋارلارىنىڭ ونىمدىلىگى مەن اسىل تۇ­قىم­­دىق ساپاسىنىڭ گەنەتيكالىق الە­ۋە­تىن انىقتاۋعا جانە ىسكە اسىرۋعا, قولدا بار تۇقىمداردى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە جانە جاڭا تۇقىمداردى, جوعارى ءونىمدى تيپتەر مەن جەلىلەردى شىعارۋعا بايلانىستى. سونىمەن قاتار اسىل تۇقىمدى جۇمىستار كەشەنىنە جانۋارلاردى ازىقتاندىرۋدىڭ, ۇستاۋدىڭ جانە كوبەيتۋدىڭ عىلىمي نەگىز­دەل­گەن نورمالارى كىرۋى كەرەك.

وسى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادا تابيعي رەسۋرستاردى عىلىمي سۇيەمەلدەۋدىڭ دە, ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ دا ۇلكەن الەۋەتى بار. وسىلايشا, بۇگىندە رەسپۋبليكادا مال شارۋاشىلىعى, قۇس شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى سالاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىم­داستىرۋ جانە جۇرگىزۋ, عىلىمي ازىر­لە­مەلەردى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا­لار­دى ەنگىزۋ بويىنشا ەلدىڭ باستى عىلىمي-ادىستەمەلىك جانە ۇيلەستىرۋ ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ءوز قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋدا.

ينستيتۋت باسەكەگە قابىلەتتى اۋىل شار­­­ۋا­­­شىلىعى مالدارىنىڭ, قۇستاردىڭ تۇر­­لەرى مەن جەلىلەرىن جانە مال ازىقتىق داقىل­داردىڭ سورتتارىن شىعارۋدىڭ سون­داي-اق مال شارۋاشىلىعى مەن جەمشوپ ءوندىرىسىنىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنو­لوگيا­لا­رىنىڭ قازىرگى زاماناۋي ادىستەرىن پايدالانۋ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ مال شار­ۋا­شى­لىعى سالالارىن دامىتۋدى عى­لى­مي قام­تاماسىز ەتەدى.

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز­دى­­گى كەزەڭىندە ينس­تيتۋت عالىمدارى ەتتى جانە ءسۇتتى مال شار­ۋا­شىلىعى, قوي شار­ۋا­­شى­­لىعى, جىل­قى شارۋاشىلىعى, قۇس شار­­ۋا­­شىلىعى, جەم­شوپ ءوندىرىسى مەن جا­­يى­­لىم سالاسىن دا­مىتۋعا لايىقتى ۇلەس قوستى.

مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر ءسۇتتى جانە ەتتى باعىتتاعى ءىرى قا­را مالدىڭ وتاندىق تۇقىمدارىنىڭ اسىل تۇ­قىمدى جانە ءونىمدى ساپاسىن جەتىل­دى­رۋ­مەن, سونداي-اق ولاردى كۇتىپ-باعۋى مەن ازىقتاندىرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋمەن بايلانىستى.

ماسەلەن, ەتتى مال شارۋاشىلىعىندا 30 جىلدىق كەزەڭدە رەسپۋبليكادا 5 زاۋىت جەلى­سى سىناقتان وتكىزىلىپ, سەلەكتسيالىق جە­تىستىكتەرگە پاتەنتتەر الىندى: ەتتى ءىرى قارا مالدىڭ اۋليەكول تۇقىمىنىڭ «تا­باك­ۋر 1350 اۋلك-66»; «زەنيت-چۋبات 1165 اۋلك–66»; قازاقتىڭ اقباس ءىرى قارا مال تۇقىمىنىڭ «ماكەت 6527», «ميكرون 6191», «ادونيس 3410» زاۋىتتىق اتالىق ىزدەرى.

ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىندا وتاندىق تۇقىم انالىقتارى مەن شەتەلدىك گەندىك قور وندىرۋشىلەرى نەگىزىندە ونىمدىلىگى مەن تەح­نو­لوگيالىق كورسەتكىشتەرى باستاپقى تۇ­قىم مالدارىنان 25-45%-عا ارتىق جاڭا تۇقىمىشىلىك تۇرلەرى اپروباتسيالان­دى: الاتاۋ تۇقىمىنداعى «اقىرىس» ءسۇتتى ما­لى­نىڭ قوڭىر ءتيپى; سيممەنتال تۇقى­مىن­داعى «سايرام» قارا-الا مال ءتيپى جانە «ەرتىس» قىزىل-الا ءتيپى. مالدىڭ جاڭا تۇرلەرىنىڭ ءومىر بويى ءسۇت ونىمدىلىگى شەتتەن اكەلىنگەن ءسۇت تۇقىمدارىنىڭ كور­سەت­كىش­تە­رى­نەن 5-8%-عا جوعارى.

مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق زەرت­تەۋ­لەر­دىڭ ناتيجەسىندە ينستيتۋت عالىمدارى ەلدە وسىرىلەتىن بارلىق ءىرى قارا مال تۇ­قىمىنىڭ گەنەتيكالىق ءپروفيلىن ور­نا­­تۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل جانۋارلار­دى, بىرىنشىدەن, شىعۋ تەگىن, ەكىنشىدەن, تۇقىمىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

بۇدان باسقا, ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى BLUP – ادىستەمەسى نەگىزىندە ءىرى قارا مال­دىڭ اسىل تۇقىمدىق قۇندىلىعىن ين­دەك­س­تىك باعالاۋدىڭ قازىرگى زاماناۋي الەم­دىك تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن ادىس­تە­­رىن قۇردى, سونداي-اق ءسۇت جانە ەت مالدارى پوپۋلياتسياسىنىڭ ەكستەرەرىنىڭ جە­لىلىك ستاندارتتارىن ازىرلەدى, دۇرىس اسىل تۇقىمدىق ەسەپ جۇرگىزۋ جۇيەسىن ازىر­لەدى. مۇنداي جاڭا ازىرلەمەلەر قا­زاق­­ستاندا وسىرىلەتىن ءىرى قارا مال پو­پۋ­ليا­تسياسىن گەنەتيكالىق جەتىلدىرۋ جو­نىن­دەگى سەلەكتسيالىق باعدارلامالاردى وڭ­تاي­لان­دى­رۋدىڭ العىشارتى بولدى.

سونداي-اق «سىباعا» مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسى اياسىندا مامانداندىرىلعان ەت بۇقالارىن جۇتا بۋدانداستىرۋدا پايدالانا وتىرىپ, جەرگىلىكتى مالدى تۇقىمدىق تۇرلەندىرۋ بويىنشا سەلەكتسيالىق تاسىل­دەر­ پىسىقتالدى. بۇل اۋىل شارۋا­شى­لى­عى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە بۇقالاردى ەل وڭىرلەرى بويىنشا ءتۇرلى شارۋاشىلىق قۇرى­لىمدارىندا نەگىزدى پايدالانۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى.

بورداقىلاۋ الاڭدارى مەن ءتۇرلى قۋات­تى­لىقتاعى كەشەندەر جاعدايىندا ەتتى مالدىڭ جاس ءتولىن ءوسىرۋدىڭ, بوردا­قى­لاۋ­دىڭ تەحنولوگيالىق تاسىلدەرى زەرتتەلدى جانە جە­تىلدىرىلدى, مال ونىمدىلىگىن 12-15%-عا ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءارتۇر­لى جى­نىس­تىق-جاس توپتارىنداعى جانۋار­لار­دى, ءسۇتتى مالدى ازىقتاندىرۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى نورمالارى مەن ولاردى ۇستاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تاسىلدەرى ازىر­لەن­دى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا رەسپۋب­لي­كا­نىڭ قوي, ەشكى شارۋاشى­لى­عىندا بيازى ءجۇندى ەكى تۇقىم: ەتتى-ءجۇندى باعىتتاعى ەتتى مەرينوس, ءجۇندى-ەتتى باعىتتاعى قازاق­ستان مەرينوسى; بيازىلاۋ ءجۇندى با­عىتتا ءتورت تۇقىم: قازاقتىڭ ەتتى-ءجۇن­دى قو­يى, قازاقتىڭ كروسسبرەدتى بيازىلاۋ ءجۇندى قويى, اقجايىق ەتتى-ءجۇندى قويى, قا­زاقتىڭ ەتتى تەزجەتىلگىش بيازىلاۋ ءجۇندى قويى تۇقىمدارى; ەتتى-مايلى ونىم­دى­لىك باعىتتاعى ەكى تۇقىم: قازاقتىڭ قۇي­رىقتى ۇياڭ ءجۇندى قويى, سارىارقا قۇي­رىق­تى قىلشىق ءجۇندى قويى تۇقىم­دارى شىعارىلدى. بۇدان باسقا, رەس­پۋب­ليكانىڭ ءار ءتۇرلى اۋا رايى جانە جا­يى­لىمدىق جاعدايلارىنا جاقسى بە­يىم­دەل­گەن, ءتۇرلى ونىمدىلىك باعىتتاعى قويدىڭ 14 تۇقىمدىق ءتۇرى مەن ونداعان جوعارى ءونىمدى جەلىلەرى سىناقتان ءوتتى. ولار قويدىڭ تاۋارلى با­عىت­تاعى توپتارىنىڭ ونىمدىلىك ساپاسىن جاق­سارتۋعا ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ كەلەدى جانە جالپى سالانى دامىتۋعا ۇلكەن ىقپال ەتۋدە.

سونىمەن قاتار دنق تەحنولوگياسىنىڭ نەگى­زىندە ينستيتۋت عالىمدارى 5 قوي تۇ­قى­­مىن (اقجايىق, ەدىلباي, قازاقتىڭ بيا­زى ءجۇنى, قازاقتىڭ قۇيرىقتى ۇياڭ ءجۇن­دى قويى, سارىارقا قۇيرىقتى قىل­شىق ءجۇن­دى قويى) زەرتتەپ, وتاندىق ەدىلباي تۇق­ى­مىنىڭ حالىقتىق سۇرىپتاۋ ارقى­لى شىعارىلعانىن انىقتادى. ونىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىندا باسقا تۇقىم­دار­دىڭ گەندەرى جوق ەكەنى, ياعني تۇ­قىم گەنوتيپىنىڭ بىرەگەيلىگى ايقىندالدى جانە ونى باسقا ەلدەردىڭ عالىمدارى مويىندايدى. تۇقىمنىڭ باعالىلىعىنا جاقىن شەتەلدەر تاراپىنان مالعا ۇلكەن سۇرانىس دالەل بولا الادى.

تەحنولوگيالىق اسپەكتىدە 30 جىل ىشىن­دە قوي ءوسىرۋشى عالىمدار قويدى ازىق­تان­دىرۋ مەن باعۋدىڭ ءار ءتۇرلى تەحنولوگيا­لا­رىن جاساپ شىعاردى جانە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرىن ەنگىزە وتىرىپ, 20 «مودەلدىك» فەرمالار قۇردى.

نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا ەش­كى شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى ەرەكشە ماڭىزعا يە. بۇل سالانىڭ ونىمدەرىنە, اسىرەسە جىڭىشكە تۇبىتكە (16,0 ميكرونعا دەيىن) سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان سوڭعى ونجىلدىقتاعى زەرتتەۋلەر كاشەمير تيپىندەگى جىڭىشكە ءتۇبىتتى جانە موگەر ءتيپتى بىرتەكتى ءجۇندى ەشكىلەردىڭ پوپۋلياتسيا­سىن قۇرۋعا باعىتتالدى جانە بولاشاقتا جالعاسىن تاباتىن بولادى, سونداي-اق زاانەن جانە باسقا دا ءسۇتتى ەشكى تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىندا كەڭىنەن قول­دا­نۋ ارقىلى ەشكى ءسۇتىن ءوندىرۋدى ارت­تى­رۋدىڭ دا ماڭىزى وتە زور.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەل­سىز­دىگى كەزەڭىندە جىلقى شارۋاشىلىعى سا­لا­سىندا: مۇعالجار جىلقى تۇقىمى, قۇلاندى جانە قوجامبەردى تۇقىمىشىلىك تيپتەرىمەن, مەيمان, سارى-ايعىر, مەرگەن, ارال, قۇلان ايعىرلارىنىڭ زاۋىتتىق جەلىلەرى قۇرىلدى; اتالعان جەلىلەردىڭ ءوندىرۋشى- جالعاستىرۋشىلارىنىڭ جالپى سانى 300-دەن استام باستى قۇرايدى, ولار تۇقىم وسىرىلەتىن وڭىرلەر بويىنشا كەڭىنەن تارالعان.

كوشىم تۇقىمىندا جىلقىلاردىڭ جاڭعالى زاۋىتتىق ءتيپى, ايعىرلاردىڭ لاسكوۆىي, بايكال, حيترەتس زاۋىتتىق جەلىلەرى قۇرىلدى, ولاردىڭ ءىزباسارلارى انالىق تابىنداردىڭ اسىل تۇقىمدى جانە ءونىمدى كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋ ءۇشىن قارقىندى قولدانىلادى.

«جابى» تۇرىندەگى قازاق تۇقىمىندا سەلەتين زاۋىتتىق ءتيپى قۇرىلدى, پا­مير, براسلەت, زىمىران, زادورنىي ايعىر­لا­رى­نىڭ زاۋىتتىق جەلىلەرى سىنالدى, ولار­دىڭ 350-دەن استام جالعاس­تى­رۋ­شى­لارى, ءوندىرۋشى ايعىرلارى بار.

اتالعان سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەردىڭ جانۋارلارى انالوگتاردان ارتىقشىلىعى بار: ءتىرى سالماعى بويىنشا 8-12%; لاكتاتسيا كەزەڭىندە 300-400 كيلو ءسۇت; بوردا­قى­لانعان جاس مالداردىڭ سويۋ ونىمدىلىگى 3-5%.

سونداي-اق ماماندار مادەني جايىلىمداردا جەرگىلىكتى تۇقىمداردىڭ تول­دە­رى مەن بۋاز بيەلەرىن ۇستاۋدىڭ جاڭا تا­سىلدەرىن پايدالانۋ ەلەمەنتتەرىمەن جىل­قى شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ قار­قىن­دى تەحنولوگياسىن ويلاپ تاپتى.

قۇس شارۋاشىلىعى سالاسىندا ينس­تيتۋت عالىمدارى قۇس شارۋاشىلىعى سا­لا­سىن قۇراما جەم دايىنداۋ, اۋىل شا­رۋا­­­شىلىعى قۇستارىن ازىقتاندىرۋ جانە ۇستاۋ بويىنشا جاڭا عىلىمي ازىر­لە­مە­لەر­مەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىس ىستەۋدە.

قازىرگى ۋاقىتتا شارۋا جانە فەرمەر قوجالىقتارى ءۇشىن جۇمىرتقا باعىتىن­دا­عى تولدەر مەن ەرەسەك تاۋىقتاردى شيكى پروتەينگە, ليزينگە, مەتيونينگە, تسيستينگە جانە تريپتوفانعا, توردا, ونەركاسىپتىك تابىندى جانە ەدەندە كۇتىپ-باعۋ كەزىندە ازىقتاندىرۋدىڭ ازىر­لەنگەن تەحنولوگيالارى جامبىل وبلىسىنىڭ «Aca DAMU» جشس-نە, الماتى وبلىسىنىڭ «كالينين» شفق-نا ەنگىزىلدى. اۋىر كروسستى اسىل تۇ­قىمدى ۇيرەكتەردى وسىمدىكتەن الىناتىن قۇ­را­ما جەممەن شەكتەۋلى ازىقتاندىرۋدىڭ وڭتايلى رەجىمى جانە ۇيرەكتەردى تەرەڭ توسەنىشتە بورداقىلاۋدىڭ رەسۋرس ۇنەم­دەي­تىن تەحنولوگياسى ازىرلەندى جانە الماتى وب­لى­سىنىڭ «كالينين» شفق مەن «كارىم» شق وندىرىسكە ەنگىزىلدى.

ينستيتۋتتىڭ قۇس شارۋاشىلىعىنداعى سەلەكتسيا پروتسەسىندەگى نەگىزگى ازىرلەمەلەرى مەن جەتىستىكتەرى: «الاتاۋ» قوستىزبەكتى جۇمىرتقا كروسسى; «مەدەۋ» ەكىتىزبەكتى كروسسى; پەكين ۇيرەكتەرىنىڭ «ارمان» جاڭا جوعارى ءونىمدى كروسسى; «بەسكول ءتۇستى» وتاندىق ۇيرەك تۇقىمى; جوعارى ءونىمدى جەلىلەر: اكەلىك - بتس-1 جانە انالىق - بتس-2 قۇرۋ بولىپ تابىلادى.

جەمشوپ ءوندىرىسى سالاسىندا – مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ پراكتيكاسى مال ونىمدىلىگىنىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن ءساتتى ىسكە اسىرۋ, ينۆەستيتسيالىق جوبا­لاردى ەن­گىزۋ مىقتى ازىق بازاسىن قۇرماي جانە جانۋارلاردى تولىق ازىقتاندىرۋدى ۇيىم­داس­تىرۋسىز, دالالىق جەمشوپ ءوندى­رىسىن تولىق كولەمدە قالپىنا كەلتىرۋسىز, قۇراما جەم كاسىپورىندارىنىڭ قىزمەتى, تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن جوعارى ساپالى جانە شىرىندى جەم دا­­­­يىنداۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورسەتۋدە.

قازىرگى زامانعى ازىق-ت ۇلىك بازاسى ەگجەي-تەگجەيلى عىلىمي نورمالارعا ساي­كەس جانۋارلاردىڭ بارلىق ءتۇرىن تولىق جانە تەڭگەرىمدى تاماقتاندىرۋدى ۇيىم­­داس­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ولار­­دىڭ ونىم­دىلىگىنىڭ گەنەتيكالىق الە­ۋەتى تاجى­ري­بە­دە تەك 40-60% عانا پايدالا­نىلادى.

قازاقستان مال شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن زور مۇمكىندىكتەرگە يە. جا­­­­­نۋارلار تۇقىمدارىنىڭ تۇقىمدىق اۋدان­داس­تىرىلۋىن ساقتاۋدىڭ ءارتۇرلى تا­بي­عي-كليماتتىق جاعدايلارىن, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى القاپتارىنىڭ ۇلكەن اۋدان­دا­رىن پايدالانۋدىڭ ۇتىمدى عىلىمي نە­گىزدەلگەن ءتاسىلى ىشكى نارىقتى مال شارۋا­شى­­لىعى ونىمدەرىمەن مولىقتىرۋ ءۇشىن دە, ونى ەكسپورتقا وتكىزۋ ءۇشىن دە ۇلكەن دەمەۋ بو­­لۋ­عا ءتيىس.

رەسپۋبليكانىڭ جايىلىم رەسۋرستارى ايتارلىقتاي, بىراق تولىق پايدالانىلمايدى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلدىق ەلدى مە­كەندەر ماڭىنداعى جايىلىمداردى شا­مادان تىس پايدالانۋ حالىق تىعىز ور­نالاسقان جەرلەردە, اسىرەسە ەلدىڭ وڭ­تۇس­تىك-شىعىس بولىگىندە جايىلىمدىق جەر­لەردىڭ سارقىلۋىنا الىپ كەلگەن قا­لىپ­تاسقان پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. ستا­تيس­تيكالىق دەرەكتەرگە سايكەس شولەيت­تەن­گەن جانە توزعان جەرلەردىڭ اۋدانى ەل اۋماعىنىڭ 15%-دان استامىن قۇرايدى. 186,5 ملن گەكتار جايىلىمنىڭ 27,1 ملن. گەكتارى اسا توزعان.

2015-2017 جىلدار كەزەڭىندە رەسپۋب­لي­كانىڭ 14 وبلىسى بويىنشا «گاج تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, جايىلىم رەسۋرستارىن باسقارۋ» ينتەراكتيۆتى كارتاسى ازىرلەندى. بۇل كارتا 5 قاباتتان تۇرادى: ازىقتىق جايىلىم رەسۋرستارى, جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ, جايىلىمدىق ۋچاسكەلەرگە مالدىڭ جۇكتەمەسى, بوسالقى جەرلەردە جايىلىمداردىڭ بولۋى, تابيعي-كليماتتىق ايماقتار بويىنشا جانۋارلاردى تۇقىمدىق اۋدانداستىرۋ. كارتالار ماسشتابى 1:1 500 000, ەگجەي-تەگجەيلى اڭىز­دا­رى مەن تۇسىندىرمە جازبالارى بەرىلگەن.

ءىس جۇزىندە وسى كارتالاردىڭ دەرەكتەرىن پاي­دالانا وتىرىپ, بەلگىلى ءبىر جايىلىم ۋچاس­كەلەرى بار شالعاي جايىلىمدىق, جا­يى­لىمدىق مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋمەن اينالىساتىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر WEB-پورتال ار­قى­لى كەلەسىلەردى انىقتاي الادى: قىس­قاشا سيپاتتامالى جەمشوپ رەسۋرس­تا­رىنىڭ تۇرلەرىن: بۇل ءتۇر قاي جەردە كەز­دە­سەتىنىن (اكىمشىلىك بىرلىك), قانداي جاع­دايلاردا (ايماقتار, توپىراق, رەلەف), جەمشوپ قاتىناسىندا وسىمدىك فورمالارىنىڭ شىعىمدىلىعى مەن ساپاسى, پايدالانۋدىڭ ماۋسىمدىلىعى, جايىلىمداردىڭ بوتانيكالىق قۇرامى; سۋلاندىرۋ قۇرىلعىلارىنىڭ سانى, ولار­دىڭ ورنالاسقان جەرى, ءتيپى, سۋلاندىرۋ قۇرىلعىلارىنداعى سۋدىڭ مينەرالدانۋ دارەجەسى; مال تۇرلەرى بويىنشا جا­ن­ۋار­لاردىڭ ءتيىستى تۇقىمدارىن ىرىكتەي وتى­رىپ, ولاردىڭ ساپالىق جانە ساندىق ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن باعالاي وتىرىپ, بوسالقى جەرلەردەگى جايىلىمداردىڭ بولۋى مەن جاي-كۇيىنىڭ تولىق كورىنىسىن جانە شالعايداعى مال شارۋاشىلىعىن كەڭىنەن دامىتۋ ءۇشىن ولاردى يگەرۋدىڭ كەلەشەكتى الاڭدارىن, تۇقىمداردىڭ تارالۋ ارەالىن ناقتىلاي وتىرىپ, اكىمشىلىك اۋداندار بويىنشا تابىننىڭ وڭتايلى قۇرىلىمىن; 100 گەكتار جايىلىمعا, فوندىق جانە توزعان جايىلىمدارعا اۋىل شارۋاشىلىعى جان­ۋار­لارىنىڭ جول بەرىلەتىن جۇكتەمەلەرى (ولاردى قويلاردىڭ شارتتى باستارىنا اۋىستىرۋ كەزىندە).

قۇرىلعان سايت قالىڭ بۇقاراعا, فەر­مەر­لەرگە جانە باسقا دا مۇددەلى تۇل­عا­لار­عا قازاقستاننىڭ جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن تۇراقتى جانە ەكو­نو­مي­كالىق ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن كارتو­گرا­فيا­لىق ماتەريال مەن اقپاراتتىق-تالداۋ بازاسىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ينستيتۋت سەلەكتسيونەرلەرى ەركەكشوپ, جوڭىشقا, بيدايىق, شابىندىق قۇماي, سۋبەتەگە, بەتەگە, جيما تارعاق, تامىرجۋسان, ازىقتىق قۇماي, يزەننىڭ 32 وتاندىق سۇ­رىپ­­تارىن شىعاردى. يزەننىڭ يسكەن جانە زەبري 85 كەلەشەكتى سورتتارى مەملەكەتتىك سىناق­تان وتۋدە.

اۋا-رايىنىڭ جاھاندىق جىلىنۋ اياسىندا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى بايقالادى, جەمشوپ داقىلدارىنىڭ قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سورتتارىنا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى قۋاڭشىلىققا ءتوزىم­دى ەركەكشوپ, جوڭىشقا جانە ەسپارتسەت سورت­تا­رىنىڭ باستاپقى تۇقىم شارۋا­شى­لى­عى بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «2017-2020 جىل­دار­عا جانە 2020-2025 جىلدارعا ارنال­عان اۋىل شارۋا­شىلىعى جانۋارلارىن ازىقپەن قام­تا­ماسىز ەتۋ جونىندەگى كونتسەپتسيا (ازىقتىق تەڭ­گەرىم)» ازىرلەندى.

قازاقستان فەرمەرلەرىمەن بىرگە عا­لىم­دار فاو/عەق «ورتالىق ازيا مەن تۇركيانىڭ قۋاڭشىلىققا ۇشىراعان جانە تۇزدى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك لاندشافت­تارىنداعى تابيعي رەسۋرستاردى كە­شەن­دى باسقارۋ» (يستساۋزر-2) جوباسى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە. جوبانىڭ باستى ماقساتى – قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى جەم-ءشوپ داقىلدارىن كەڭىنەن تاراتۋ.

بۇۇ دب-مەن «التاي, باتىس تيان-شان جانە شارىن, سىرداريا وزەندەرىنىڭ ورمان ەكوجۇيەلەرىنە تونەتىن قاتەردى ازايتۋ ءۇشىن جايىلىمداردى بىرىك­تى­رىلگەن باسقارۋ بويىنشا كەشەندى شارالاردى ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋ جونىندەگى قىز­مەتتەر» كەلىسىمشارتى اياسىندا 4 پي­لوتتىق ۋچاسكە ۇلگىسىندە 4 اۋىلدىق وكرۋگتە جايىلىمدىق جانە ورمان­جايى­لىم­دىق ۋچاسكەلەرىندە جايىلىمدىق ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ جانە جايلاستىرۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. ءاربىر پيلوتتىق ۋچاسكە بويىنشا ورىس جانە قازاق تىلدەرىندەگى ءتيىستى تاقى­رىپتىق كارتالارى بار «جايى­لىم­دار­دى باس­قارۋدىڭ كەشەندى جوسپارلارى» ازىر­لەنىپ, كەلىسىلدى.

مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءون­دى­رى­سى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى تۇ­تى­نۋ­­شىلاردى ساپالى, تابيعي تاماق ونىم­دە­رىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوعامدىق تىزبەكتە بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى.

وسىلايشا, ينستيتۋت رەسپۋبليكادا پراكتيكالىق ماڭىزى بار جانە اۋىل شا­­ر­ۋا­­شىلىعى جانۋارلارى مەن قۇستا­رى­نىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە جانە ونىڭ اگرارلىق سەكتورىنىڭ باسەكەگە قا­بى­لەتتىلىگىندە ءوز ءرولىن اتقاراتىن ءونىمنىڭ جالپى ءوندىرىسىنىڭ ودان ءارى وسۋىنە وڭ ىقپال ەتەتىن مال شارۋاشىلىعى, قۇس شارۋا­شى­لى­عى سالالارىنىڭ دامۋىن ناقتى قامتا­ما­سىز ەتۋدىڭ وزەكتى عىلىمي پروبلەمالارىن قام­تيدى.   

 «قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەم­شوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى