ءتىل ماسەلەسى قازاقتا عانا ەمەس, تورتكۇل دۇنيەنى مەكەندەپ وتىرعان بارلىق جۇرتتاردا بار. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ شەشىمىمەن حالىقارالىق ءتىل كۇنى 21 اقپاندا اتالىپ ءوتىپ, الەمدەگى ءتىل تاعدىرى ءسوز بولدى. وسى اتاۋلى كۇنگە وراي, استانا قالاسى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ماڭگىلىك ءتىل» تاقىرىبىن قوزعاعان دوڭگەلەك ۇستەل بولدى.
دوڭگەلەك ۇستەلدەگى العاشقى ءسوزدى باسقارما باسشىسى ەربول تىلەشوۆ الىپ, كەيدە ساياسي ماسەلەلەرمەن اينالىسىپ كەتىپ, ءتىلدىڭ ىشكى يىرىمدەرىنە, ياعني, ستيليستيكاسىنا, سويلەۋ مانەرىنە, تازالىعىنا ءمان بەرە بەرمەيتىنىمىزدى العا تارتىپ, ەندىگى جەردەگى باستى اڭگىمە: «ديكتور دۇرىس سويلەمەدى, گازەت كەيبىر اتاۋلاردى دۇرىس جازباپتى, تاعى دا باسقالاردى تەرمەلەي بەرمەي, ارقايسىمىز وسى قالاي دەگەنگە ۇلەس قوسۋعا ءتيىستىمىز», دەپ كورشىمىز رەسەي جۇرتشىلىعى دا ءتىل تازالىعى ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقانىن قاداپ ايتتى. ال قالامگەر سۇلتان ورازالى: «ءتىلىمىز مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعاننان بەرگى كەزەڭ ىشىندە ايتىلماعان ءسوز قالمادى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. دەگەنمەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا انا ءتىلىمىزدىڭ ابىرويى ارتتى. ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن, اتتەگەن-ايلارىمىز دا جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىك تىلگە تىكەلەي قارسى شىققان بىردە-ءبىر ۇلت وكىلى جوق. تەك وسى ماسەلەدە كەيبىر بيلىك ورىندارىنداعى ازاماتتاردىڭ نەمقۇرايدىلىعى قىنجىلتادى», دەپ قازاق ءتىلى جاپونيادا, قىتايدا, ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلدەرىندە وقىتىلىپ جاتقانىنا ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ, «ماڭگىلىك ەلدىڭ» ماڭگىلىك تىلىنە ارناپ, وسىنداي وتىرىس وتكىزۋدى قۇپتايتىنىن, ەندىگى جەردە قازاق توپىراعىن مەكەندەپ جاتقان ءاربىر ازامات, ونىڭ ىشىندە, قازاقپىن دەگەن ۇرپاق كوش ىلگەرى جۇرسە, ءتىل تۋرالى ءسوز توقتايدى» دەپ ويىن تۇيىندەدى. ال «مەملەكەتتىك ءتىل» رەسپۋبليكالىق قوزعالىسى استانا فيليالىنىڭ توراعاسى سايلاۋ باتىرشا ۇلى: «ماڭگىلىك ەل» بولۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ۇلت وكىلدەرى وزگەلەرگە ۇلگى بولۋى ءتيىس», دەپ اتا زاڭىمىزدىڭ كەيبىر تۇستارىنا توقتالدى. ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابدىجالەل باكىر, ۇلتتىق ءتىلدى وقىتۋ جايىندا وي تولعاعان. «1938 جىلى كسرو-دا «ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردا ورىس ءتىلىن مىندەتتى وقىتىپ, ۇيرەتۋ» دەگەن قاۋلى قابىلداندى. ءتىلىمىزدىڭ تۇرالاۋىنا وسى قۇجات سەبەپ بولدى. ونىڭ ۇستىنە قازاق جۇرتى جوعارىدان جەل سوقسا, داۋىلداتىپ جىبەرەتىن ادەتى بار ەمەس پە؟! سول جىلدارى ەلىمىزدە 292 مەكتەپ بولسا, ونىڭ 157-ءسى ورىس تىلدە, 10 ارالاس, 89 قازاق جانە باسقا تىلدەردە ەدى. ورىس مەكتەپتەرىنىڭ باسىمدىعىنا قاراماي, باسشىلار جوعارىداعى قاۋلىنى جەلەۋلەتىپ, 1-ءشى سىنىپتان باستاپ ورىس ءتىلىن وقىتۋ جونىندە باعدارلاما ەنگىزدى. ونى ايتاسىز, 1948-1949 وقۋ جىلىندا قازاق مەكتەبىنىڭ جوعارى سىنىپتارىندا, ناقتىلاي تۇسسەك, ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا, دەنەشىنىقتىرۋ پاندەرى سىناق رەتىندە تەك ورىس تىلىندە جۇرگىزىلدى» دەپ ەلباسىنىڭ 2008 جىلى: «قازاق ءتىلى ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرى ەمەس, نەگىزگىسى, ماڭىزدىسى بولادى» دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتىردى. «پرەزيدەنتتىڭ وسى ايتقانىن مەن مەملەكەتتىڭ ساياساتى دەپ بىلەمىن» دەپ كونستيتۋتسيانىڭ 7-بابى, 1-تارماعىنداعى نورمالاردى قايتا قاراسا دەگەن تىلەگىن ءبىلدىردى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ورازكۇل اسانعازى ءتىلدى وڭالتۋدىڭ نەگىزگى باستاۋى بالاباقشا مەن مەكتەپتە, جوعارى وقۋ ورنىندا ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, «ءبىز بالالاردى ءبىلىم ۇيالارىندا مەملەكەتتىك تىلگە باۋلىساق, ءتىل ماسەلەسىندەگى پروبلەما شەشىلەدى», دەپ قازاق, ورىس توبى دەگەن ءسوزدى ازايتاتىن ۋاقىتتىڭ جەتكەنىن, «ءتىل جاناشىرلارى» جاستار ۇيىمىن قۇرۋدى ۇسىندى. ول سونىمەن بىرگە, جارنامالارداعى جاندى قينايتىن ورالىمسىزدىقتى بۇكىل جۇرت بولىپ قولعا الۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. بەلگىلى اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى ءبارىمىزدىڭ سوزگە كەلگەندە توسىلمايتىنىمىزدى, بەل شەشىپ ىستەۋگە يكەمىمىزدىڭ ازدىعىن, وزگەگە يتەرە سالۋعا بەيىم تۇراتىنىمىزدى, تاۋەلسىز ەل بولعالى شيرەك عاسىرعا تاياسا دا ورىس ءتىلى ءوز دەگەنىن ىستەپ كەلە جاتقانىن, وعان وزگە ەمەس, ءوزىمىزدىڭ كىنالى ەكەنىمىزدى تارقاتىپ, «قازىر قازاق ءتىلىن بىلمەسەڭىز, ەشتەڭەڭىز دە كەتپەيدى. سوندىقتان, مەملەكەتتىك ءتىلدى قاجەتتىلىككە اينالدىرماي, باعى جانىپ, ءباسى ارتادى دەگەنگە ءوز باسىم سەنە بەرمەيمىن. ماڭگىلىك ءتىلسىز – ماڭگىلىك ەل بولمايدى. كەيبىر ازاماتتار, اسىرەسە, جاستار قازاق ءتىلىن بىلە تۇرىپ, القالى جيىندا اعىلشىنشا سويلەيتىندى ادەتكە اينالدىرىپ بارادى. ونى وزىنە ماقتان سانايدى. ءبىر زاماندارى ورىس ءتىلى دە وسىنداي دارەجەگە كوتەرىلگەن بولاتىن. ارينە, ءتىل ءبىلۋ كەرەك, بىراق ءوز ءتىلىڭنىڭ قۇنىن تۇسىرمەۋىڭ قاجەت. ءبىز وسىنى جاستاردىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە ءتيىستىمىز. ول ءۇشىن باستاۋىش سىنىپتاردى مۇمكىندىگىنشە قازاقىلاندىرۋ قاجەت. ىستەيتىن ءىستىڭ ءبىر تۇسى وسى. وسىنى وڭالتساق, ءتىل تۋرالى اڭگىمە تىيىلادى» دەپ ءسوز اياعىن ءتۇيدى. ال ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قايرات ساق مەكتەپتەردە كوركەم ادەبيەتتى وقىتۋ ماسەلەسى كوڭىل كونشىتپەيتىنى تۋرالى وي ساباقتاپ: «وسىدان با, جاستاردىڭ ءتىلى جۇتاڭ, ويىنىڭ ءارى دە, ءنارى دە تومەن. بىزگە جۋرناليست بولساق دەپ تالاپكەرلەر كەلىپ جاتادى. ءبىر وكىنىشتىسى, سولاردىڭ كوبى جۇيكەڭدى جۇقارتىپ, ەكىاۋىز سويلەم قۇراي الماي, باي ءتىلىمىزدىڭ قادىرىن كەتىرەدى. سول ۇرپاققا قاراپ, ءبىر كەزدەرى وزگەلەر ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىزدى جۇتاڭ ەكەن عوي دەپ قابىلداماسىنا كىم كەپىل بولا الار ەكەن», دەدى.
ءتىل تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە ج.ءابۋوۆ, ا.كەندىربەك ۇلى, تاعى دا باسقا ازاماتتار وزدەرىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەردى قوزعادى. سوڭعى ءتۇيىن: مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن بۇگىنگىدەن دە بيىكتەتۋ ءۇشىن قازاق ەلىن وتانىم دەگەن بارلىق ازاماتتار ءتۇيسىنىپ, سوزدەن ىسكە كوشسە ۇتارىمىز مول دەگەن بايلامعا توقتادى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».