جاڭا بيىكتەرگە باستايتىن قۇجات

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەزەكتى ءداستۇرلى جولداۋىمەن ميلليونداعان وتانداستارىن تاعى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. قازاقستان جاڭا بەلەستەرگە, جاڭا كوكجيەكتەرگە تاۋەكەل ەتىپ وتىر. دۇنيە جۇزىندەگى موينى وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىندا نىق تۇرۋىمىز كەرەك, دەيدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ مەرەيىن كوتەرىپ, كەۋدەسىنە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتاتىن, نامىسىن قامشىلاپ, جىگەرىن جانيتىن ۇلى ماقسات, اسقارالى مەجە. «قازاق ەلى وتكەن 22 جىلدا قىرۋار ءىس تىندىردى. ءبىز ءۇل­گى­لى دامۋدىڭ وزىندىك مودەلىن قالىپ­تاستىردىق. ءاربىر وتانداسىمىزدىڭ جۇرەگىندە ەلىمىزگە دەگەن ماق­تا­نىش سەزىمىن ورنىقتىردىق. قا­زاق­ستاندىقتار ەرتەڭىنە, ەلىنىڭ بو­لاشاعىنا سەنىممەن قارايدى», دەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ءيا, كەز كەلگەن يماندى ءارى سانالى ازامات تۋعان ەلىنىڭ تىلەۋىن تىلەيدى, جوعىن جوقتايدى. بىزدە ءوز ەلىنىڭ ءاربىر ءساتتى قادامى, جارقىن تىرلىگى ءۇشىن جانى قالماي قۋاناتىن, وتانىمنىڭ جولىندا جانىم ساداعا دەيتىن ادامدار وتە كوپ. ەندەشە, «ەلىمنىڭ كەلەشەگى نۇرلى, تىرلىگى باياندى, حالقىم باقىتتى بولسىن!» دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جۇرگەن پرەزيدەنتتىڭ ارمان-تىلەگىن ميل­ليونداعان وتانداستاردىڭ تەرەڭ تۇسىنەتىنى انىق. ەندى جولداۋداعى مىنا جول­دار­عا نازار سالايىق: «بۇگىندە وتا­نى­مىزدىڭ جەتىستىكتەرى – ءاربىر ازا­مات­تىڭ ۇلتتىق ماقتانىشى. كۇشتى, قۋاتتى مەملەكەتتەر عانا ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋمەن, تۇ­را­ق­تى ەكونوميكالىق وسۋمەن اينا­لىسادى. «قازاقستان-2050» سترا­تە­گياسى – بارلىق سالانى قامتيتىن جانە ۇزدىكسىز ءوسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭعىرۋ جولى. ول – ەل­دىگىمىز بەن بىرلىگىمىز, ەرلىگىمىز بەن ەڭبەگىمىز سىنالاتىن, سىنالا ءجۇ­رىپ شىڭدالاتىن ۇلكەن ەمتيحان. ستراتەگيانى مۇلتىكسىز ورىنداپ, ەمتيحاننان مۇدىرمەي ءوتۋ – ورتاق پارىز, ابىرويلى مىندەت». ەلىنە سەنگەن, ءارى ەلىنىڭ قاپىسىز سەنىمىنە يە بولعان, تۋعان جۇرتىن جان جۇرەگىمەن سۇيەتىن پرەزيدەنت قانا وسىنداي اسا كۇردەلى, ءارى ۇزاق- مەرزىمدى بەلەستەردى باعىندىرۋعا تاۋەكەل ەتەتىنى انىق. «قادىرلى اعايىن! ءبىزدىڭ حال­قى­مىز ەكى جارىم عاسىردان استام ۋاقىت بوداندىقتا بولدى. ەكى جارىم عاسىردا تالاي ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتان ايىرىلىپ, ۇلت رەتىندە جان­شىلىپ كەلدىك». وسى سوزىمەن پرەزيدەنت ەندىگى جەردە ەڭسەمىزدى كوتەرىپ, وزگەلەرمەن يىعىمىز تەڭ, جاھاندىق باسەكەگە لايىق مەملەكەت بولايىق, دەيدى. بيىلعى جول­داۋداعى مىنا جولدار دا سوعان ۇندەيدى: «بۇگىندە دامىعاندىقتىڭ ىرگەلى كورسەتكىشتەرىن ەكونو­مي­كالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا (ەىدۇ) مۇشە مەملەكەتتەر كورسەتىپ وتىر. وعان الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 60 پايىزدان استامىن وندىرەتىن 34 ەل كىرەدى. ەىدۇ-عا كىرۋگە تا­عى 6 ەل – برازيليا, قىتاي, ءۇندىس­تان, ين­دو­نەزيا, رەسەي جانە وڭ­تۇس­تىك افريكا ەلدەرى ءۇمىت­كەر بولىپ وتىر. ۇيىمعا مۇشە بار­لىق ەلدەر تەرەڭ جاڭعىرۋ جولىنان ءوتتى, ينۆەستيتسيانىڭ, ەڭ­بەك ونىمدىلىگىنىڭ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدىڭ, حالىق ءومىرى ستاندارتتارىنىڭ جوعارى كور­سەتكىشتەرىنە يە بولىپ وتىر. ...جەر ءجۇزىنىڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جولىنداعى ءبىزدىڭ بازالىق باعدارىمىز وسى». ماقسات ايقىن, مەجە بەلگىلى. زامان تىنىش. تەك ىنتىماق پەن نار تاۋەكەل كەرەك! قىتاي مەن رەسەي سەكىلدى الپاۋىت مەملەكەت­تەر ءالى تابالدىرىعىن اتتاي قوي­ما­عان ەىدۇ-عا 17 ملن. عانا حال­قى بار, ءالى بۇعاناسى تو­لىق بە­كي قويماعان قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تاۋەكەل ەتىپ وتىر. قۋان, قازاق, بەلىڭدى بەكەم بۋ! بار تىرلىگىڭدى عىلىممەن بەكەمدەپ, ماڭداي تەرىڭمەن سۋار, الەمدىك باسەكەگە دايىن بول, دەگەننەن باسقا نە ايتامىز. الەۋەتى زور وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ىشكى قۋا­تىمىز كۇشتى بولۋى كەرەك. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە پرەزيدەنت «قا­زاقستاننىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىندەگى شيكىزاتتىق ەمەس ءونىم­نىڭ ۇلەسىن 70 پايىزعا دەيىن ارت­تىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى». كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازاقستان نە­گىزىنەن شيكىزات كوزى بولىپ ەسەپتەلسە, بولاشاقتا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا عىلىم مەن وزىق تەحنولوگياعا ارقا سۇيەپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن دامىتۋدى كوزدەپ وتىر. ول ءۇشىن عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزىن جۇم­ساۋ جوسپارلانۋدا. قازاق ەلىنىڭ نارىقتىق ەكونو­ميكاعا بەت بۇرعانىنا جيىرما جىل­دان جاڭا استى. كوپتەگەن مىق­تى مەملەكەتتەردىڭ دامۋ تاريحى­نا زەر سالساق, ولاردا شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تىرەگى سانالادى. پرەزيدەنت ءوز جول­داۋىندا بۇل باعىتتاعى ويلارىن بىلاي سارالادى: «شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ – ءححى عاسىرداعى قازاقستاندى يندۋس­تريالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭ­عىر­تۋدىڭ باستى قۇرالى. ...ەكو­نوميكامىزدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى ارتقان سايىن قازاقستاننىڭ دامۋى دا ورنىقتى بولا تۇسەدى. بىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ 800 مىڭنان استام سۋبەكتىسى بار, وندا 2,4 ميلليوننان استام قازاقستاندىق ەڭبەك ەتەدى. ...شاعىن جانە ورتا بيزنەس 2050 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ قازىرگى 20 پايىزى ورنىنا كەمىندە 50 پايىزىن وندىرەتىن بولادى. ...مەملەكەت جۇمىسىنىڭ نەگىزگى بولىگى قا­زاق­ستان بيزنەسىن, اسىرەسە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ بولماق. تاياۋداعى 10-15 جىلدا عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكالىق بازيس جاساۋ كەرەك, ونسىز ءبىز الەم­نىڭ دامىعان ەلدەرى قاتارىنا قوسىلا المايمىز. ...شاعىن بيزنەس ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلەتىن وتباسى داستۇرىنە اينالۋعا ءتيىس». پرەزيدەنت ەل دامۋى سترا­تە­گياسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدى ويلاپ وتىر. قازاق «ورازا, ناماز – توقتىقتا», دەيدى. حالىق كاسىپتى ءناسىپ ەتسە, ەشكىمگە ماسىل بولمايدى, ءوز نەسىبەسىن ءوزى ايىرادى. ونداي حالىقتىڭ ۇرپاعى دا ەڭبەكقور كەلەدى. قازىر كەز كەلگەن قالاداعى كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەردىڭ دۇكەندەرىن, كافە-رەستوراندارىن, شاشتارازداردى, ءسان ۇيلەرىن, كومپيۋتەر جانە اۋدارما ورتالىقتارىن, نوتاريۋستەردى, ت.ب. تىرلىك كوزدەرىن كورۋگە بولادى. بۇل –حالىق كاسىپكە بەت بۇردى دەگەن ءسوز. حالىق توق بولسا, مەملەكەت كۇشتى بولادى. ەڭ باستىسى, شاعىن جانە ورتا بيزنەسى وركەندەگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى تۇراقتى داميدى ءارى سىرتقى كۇشتەرگە تاۋەلدى بولمايدى. وسى جاعدايلاردى تەرەڭ زەردەلەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەيىنگى جىلدارى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تەكسەرۋگە بىرنەشە رەت موراتوري جاريالادى. ەكونوميكانىڭ نەگىزگى كۇرە­تامىرى – تاسىمال جولدارى دەسەك, جولداۋدا كورسەتىلگەندەي: «ەل­دە جولدار جەلىسىن جاساۋ ءۇشىن ءبىز استانا – قاراعاندى – ال­ما­تى, استانا – پاۆلودار – وسكە­مەن, الماتى – قاپشاعاي – ءوس­كە­مەن اۆتوجولدارىن سالۋدى باستا­دىق. وسى باعىتتار بوي­ىن­شا پويىزدار قازىردىڭ وزىندە ەكى ەسە جىلدام ءجۇرىپ جاتىر. ...«با­تىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءدالى­زى­نىڭ قۇرىلىسى دا اياقتالۋعا تاياۋ, پارسى شىعاناعىنا شىعۋ ءۇشىن تۇركىمەنستان مەن يرانعا تە­مىر­جول تارتىلدى. ...اقتاۋ پورتىنىڭ قۋاتتىلىعىن كۇشەيتىپ, ەكسپورت-يمپورت وپەراتسيالارىنىڭ رە­سىمدەرىن جەڭىلدەتۋ كەرەك. ...ءبىز ۇزىندىعى 1200 شاقىرىم بولاتىن جەزقازعان – شالقار – بەينەۋ جاڭا تەمىرجولىن سالىپ جاتىرمىز. بۇل وراسان قۇرىلىس 2015 جىلى اياقتالادى. بۇل ماگيسترال كاسپي مەن كاۆكاز ارقىلى ەۋروپاعا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال شى­عىسقا تىنىق مۇحيتتاعى ليا­نيۋن­گان پورتى ارقىلى شىعامىز, بۇل جونىندە قحر-مەن كەلىسىم بار». مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا عانا وڭاي. مەملەكەت ەكونوميكاسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى بۇل جۇمىستاردى ات­قا­رۋ ءۇشىن وراسان كوپ قارجى, جۇ­مىس كۇشى جانە بىلىكتى ماماندار كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ۇكىمەت وسىنداي تاريحي ءىرى جوبالاردى قولعا الدى. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ مۇددەسى, حالىقتىڭ ەرتەڭگى بەرەكەلى تىرلىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتىر. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ساپالى جولسىز ەل ەكونوميكاسى جەدەل ءارى قارقىندى دامي المايتىنىن تەرەڭ تۇسىنگەندىكتەن, وسىنداي ءىرى تاريحي قادامدارعا تاۋەكەل ەتتى. وسى جەردەن اڭگىمە ارناسىن سپورت سالاسىنا بۇرساق, پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان دەنەشىنىقتىرۋ مەن سپورتتى ءوز قامقورلىعىنا الدى. ەلباسىنىڭ 2020 جىلى قازاقستاندىقتاردىڭ 30 پايىزىن بۇقارالىق سپورتقا تارتۋ تۋرالى تاپسىرماسى ەل بولاشاعىن تەرەڭنەن ويلاعان كەمەل شەشىم. سەبەبى, دەنى ساۋ ۇلت قانا الەمدىك دەڭگەيدەگى باسەكەگە قابىلەتتى بولادى. پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاق قوعامىن ساۋىقتىرۋ ءىسىن مىقتاپ قولعا الۋعا ءتيىسپىز. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن ەلدەگى بۇقارالىق سپورتپەن شۇعىلدانعان ادامداردىڭ ۇلەسى 17-18 پايىزدى قۇراسا, 2013 جىلدىڭ سوڭىندا ەل حالقىنىڭ 23,4 پايىزى (3,9 ملن. ادام) دەنەشىنىقتىرۋعا دەن قويدى. دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش الدەقايدا جوعارى. مىسالى, اقش-تا سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىندار ەل حالقىنىڭ 50%-ىن قۇراسا, ۇلىبريتانيادا – 60%, اۆستراليادا – 62%, قى­تاي­دا – 66,3%, فينليانديادا 72% دەڭگەيىندە. بىزگە بۇل ەلدەردىڭ دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن دەنەشىنىقتىرۋ مەن سپورتتىڭ ناسيحاتىن كۇشەي­تۋمەن قاتار, وسى سالانىڭ ينفرا­قۇ­رى­لىمدارىن جولعا قويۋ كەرەك. 2016 جىلعا دەيىن ۇكىمەت رەس­پۋبليكا بويىنشا 42 دەنەشى­نىق­تىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىن سالۋدى جوسپارلاعان. وسى شارۋا جۇيەلى جۇرسە, تاياۋداعى جىلداردا قازاقستان سپورتىنىڭ ماتە­ريالدىق بازاسى ەداۋىر نىعايادى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە ۇكىمەت 2020 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكا ەلدى مەكەندەرىنىڭ 50 پايىزىن سپورت عيماراتتارىمەن قامتۋدى كوزدەپ وتىر. سونىمەن بىرگە, قازىر ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارت تۋرالى زاڭ جوباسى ازىرلەنۋدە. بۇل زاڭعا سايكەس 50-دەن 3000 ادامعا دەيىن تۇرعىنى بار ەلدى مەكەندەردە فۋتبول, ۆولەيبول, باسكەتبول الاڭى, جۇگىرەتىن اينالما جول, تۋرنيك, تاعى باسقا سپورت جابدىقتارى بار سپورت الاڭدارى كوپشىلىك يگىلىگىنە بەرىلەدى. 2013 جىلدىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, وتانىمىزداعى 6769 ورتا مەكتەپتە اپتاسىنا ءۇش رەت دەنەشى­نىقتىرۋ ساباعى وتەدى. بۇل بارلىق مەكتەپتەردىڭ 98 پايىزىن قۇرايدى. بىلتىردان باستاپ 5-11 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا فۋتبول, ۆولەيبول, باسكەتبولدان مەكتەپ ليگاسى جارىستارى ءوتتى. بىلە بىلسەك, وسى اۋقىمدى تىرلىكتىڭ ءبارى ۇلتتى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتىر. پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جول­داۋىندا «سالاماتتى ءومىر سالتى­نىڭ ورنىعۋى, مەديتسينانىڭ دامۋى قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 80 جاسقا دەيىن ارتتىرادى», دەگەن جولدار بار. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇزاقتىعىنان دۇنيە جۇزىندە جاپونيا (82,2 جىل) ءبىرىنشى ورىندا تۇرسا, ەكىنشى, ءۇشىن­شى ورىندارعا گونكونگ (81,8 جىل) پەن يسلانديا (80,9 جىل) ورنىققان. بۇۇ-نىڭ 2011 جىل­عى دەرەگى بويىنشا قازاقستان حالقىنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى – 63,4 جىل. اللا قالاپ, 2050 جىلعا قاراي پرەزيدەنت ارمانداعان بەلەسكە كوتەرىلسەك, حالقىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 80 جاستىڭ مەجەسىنە جەتەتىنى انىق. ەلىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن ناقتى ايقىنداپ, الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىمىز­دى جان-جاقتى سارالاعان بۇل جولداۋ – قازاقستاننىڭ بولاشاق دامۋ جولدارىن كەزەڭ-كەزەڭ­مەن بەلگىلەپ, «نۇر وتان» پار­تياسىنىڭ حV سەزىندە قابىل­دان­عان دوكترينامەن تىعىز ءۇن­دەس­­تىك تاپقان جاڭا ساياسي باع­دار­­لاما. سوندىقتان, بۇل اسا ماڭىزدى قۇجاتتى وتانىمىزدىڭ تاريحىنداعى جاڭا ءبىر كەزەڭنىڭ باستاۋى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. «قازاقستان-2050» – ماڭگىلىك ەلگە باستايتىن ەڭ ابىرويلى, ەڭ مارتەبەلى جول», دەيدى پرەزيدەنت. وتانىمىزدىڭ ماڭگىلىك باقىتىن ارمانداعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا اق جۇرەكتەن, شىن پەيىلمەن ءتى­لەك­تەستىگىمدى بىلدىرەمىن. تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ پرەزيدەنتى.