بارشامىزعا ورتاق مىندەت

نۇرسۇلتان نازارباەۆ:

انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى!

ءبىر كەزدەرى رەسمي مەكەمەلەردە, قوعامدىق ورىنداردا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەمەك تۇرماق, ول تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولاتىن. قازىر ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى ۇستانىمى مەن قادا­­­­عالاۋىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى قىزمەتكەرلەر قازاق تىلىندە سويلەۋگە نيەت تانىتا باس­تادى. ەلباسى ءتىلدىڭ جايىن جىل سايىنعى جولداۋلارىندا, اسسام­بلەيا جيىندارىندا, ءتۇرلى ورىنداردا جاساعان باياندامالارىندا تۇراقتى كوتەرىپ, قاداعالاپ, ەلدىڭ ەسىنە ۇدايى سالۋمەن كەلەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن, ەكونوميكاسىن كوتەرۋمەن بىرگە, ءتىلىمىزدى دە تۇعىرىنا قوندىرۋدىڭ نەشە الۋان جولدارى قالىپتاسىپ كەلەدى. «قازاق ءتىلى» قوعامى مەملەكەت­تىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ نەشە الۋان جول­دارىن ۇسىنۋدا. وبلىستىق, اۋداندىق ۇيىمدارىمىز ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدە جەرگى­لىكتى ەرەك­شەلىكتەرگە ساي ءتاسىل­دەر­دى قولعا الىپ, ىسكە اسىرۋدا. قو­عام قۇرىلعان كەزەڭدە ايقاي مەن اتتانعا ەرىك بەرمەي, عىلىمي نەگىز­­دەلگەن, دايەكتى, پاراساتتى باعىت ۇستانعان بولاتىنبىز. سول باعىتى­مىزدان تايماي كەلەمىز. بۇدان بىلاي دا ساليقالى جولىمىزدى جال­عاستىرا بەرەمىز دەپ ويلايمىن. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا ەل حالقىنىڭ الدىنا دامىعان, وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدى مىندەت ەتىپ قويدى. بۇل, ارينە, ۇلكەن كۇش-جىگەر مەن جۇدىرىقتاي جۇمىلا ارەكەت ەتۋدى قاجەت ەتەدى. 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن ءبىز بارلىق سالادا دا باسەكەگە شىداس بەرە الاتىنداي بولۋىمىز كەرەك. بۇدان ءتىل سالاسى دا قالىس قالمايدى. وسى ورايدا, تۋعان ءتىلىمىزدى مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە ساي ۇشپاققا شىعارۋمەن بىرگە, اعىلشىن ءتىلىن دە قولعا العانىمىز ابزال. ويتكەنى, قازىر اعىلشىن ءتىلى دۇنيەدەگى قارىم-قاتىناستىڭ, اقپا­­راتتىڭ, عىلىم, ءبىلىمنىڭ ءتىلى­نە اينالىپ وتىر. وركەنيەتتى ەلدەر كوشىنىڭ الدىڭعى جاعىنان ورىن الامىز دەسەك, ءبىز اعىلشىن ءتىلى­­نەن باس تارتا المايمىز. وسى جاعى­­­­نان كەلگەندە ەلباسى ۇسىنعان «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» جوباسىنىڭ ءومىر­­­­شەڭدىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءاري­­نە, بۇل ورايدا قازاق ءتىلى الپاۋىت ءتىل­­­دەردىڭ تاساسىندا قالماۋى قاجەت. تىندىرىلعان ىستەردىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسۋدا. ونى كورمەۋ مۇمكىن ەمەس. ەلىنىڭ, ۇلتىنىڭ تاريحىنا, سالت-ءداستۇرى مەن رۋحاني دۇنيەسىنە تەرەڭ بويلاپ, ۇلتىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ەلباسى ءوزى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلىپ قانا قويماي, ەلىن دە سول دەڭگەيگە جەتكىزبەك. ءاربىر جولداۋىندا ەلدى العا جەتەلەپ, ۇلكەن ىستەرگە جۇ­مىلدىرىپ, شابىتتاندىرىپ وتى­رادى. بۇل جولعى جولداۋ دا ەلدى ىزگىلىككە, جاقسىلىققا, مول­­­­­شى­لىققا جەتەلەۋىمەن ەرەك­شە­لەنەدى. اتا-بابامىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى بولعان «ماڭگىلىك ەل» يدەيا­سىن كوتەرىپ, ءتىلىمىزدى دە ماڭگىلىك ەتۋىمىز كەرەك دەگەن وي تاستادى. وسى كەزگە دەيىن ۇلتتىق يدەيا­مىز قانداي بولۋ كەرەك دەگەن با­­­­­­عىتتا­عى ساۋال كوپشىلىگىمىزدى تول­عاندى­رىپ كەلگەن ەدى. نەشە­­­­­ الۋان باستامالار كوتەرىلىپ, ءتۇرلى يدەيالار دا ۇسىنىلعان بولاتىن. ەل­­باسى وسى جولداۋىندا وسى يدەيا­عا قاتىستى ناقتى ۇسىنىسىن ايگىلەدى. «ءبىز ءۇشىن بولاشاعىمىزعا باع­دار ەتەتىن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن يدەيا بار. ول – ماڭگىلىك ەل يدەياسى. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە حالقى­مىز ماڭگىلىك مۇراتتارىنا قول جەتكىزدى. ءبىز ەلىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىز­دىگىمىزدىڭ تىرەگى – ماڭگىلىك ەلور­دامىزدى تۇرعىزدىق. قازاقتىڭ ماڭگىلىك عۇمىرى ۇرپاقتىڭ ماڭگىلىك بولاشاعىن بايان­دى ەتۋگە ارنالادى. ەندىگى ۇرپاق – ماڭگىلىك قازاق­تىڭ پەرزەنتى. ەندەشە, قازاق ەلى­­نىڭ ۇلتتىق يدەياسى – ماڭگىلىك ەل! مەن ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ۇلتى­مىزدىڭ ۇلى باعدارى – «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ءتۇپ قا­زىعى ەتىپ الدىم», – دەدى ەلباسى. بۇدان اسىرىپ قالاي ايتۋعا بولادى. كەشەگى كوك تۇرىكتەر زامانىندا, ودان كەيىنگى ورتاعاسىرلىق الاعاي-بۇلاعاي كەزەڭدەردە, جەكە حاندىق قۇرىپ, ءوز الدىمىزعا وتاۋ قۇرىپ شىققان داۋىردە, الاش ۇرانىن كوتەرىپ, ازاتتىققا ۇمتىلعان ۋاقىتتا قازاق ەلىن ماڭگى ەل ەتۋگە ۇمتىلماپ پا ەدىك. وسى ويدى كەلەر ۇرپاققا اماناتتاعانداي ەر تۇرىك بابالارىمىز ورحون-ەنيسەي بويىندا تاسقا «ماڭگى ەل» يدەياسىن وشپەستەي ەتىپ تاڭبالاماپ پا ەدى. اسان قايعى بابامىزدىڭ ەلدەن ەل, جەردەن جەر كەزىپ ءجۇرىپ ىزدەگەن «جەرۇيىعى» دا وسى ەمەس پە. ۇلى دالانى اسقاق رۋحقا بولەپ تۇرعان باتىرلار جىرلارىنداعى ۇلى مۇرات, اسىل ماقساتىمىز دا وسى بولماپ پا ەدى؟! بۇل يدەيا حح عاسىردىڭ باسىندا «قاراڭعى قازاق كوگىنە, ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولۋدى» ماقسات تۇتقان سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ «الاش ۇرانىنداعى»: الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە سونبەيمىز. ەندى ەشكىمنىڭ الاشتى, قورلىعىنا بەرمەيمىز! ادامدىقتىڭ جولىنا, باستاعان ەرلەر سوڭىڭدا, باسقاعا كوڭىل بولمەيمىز, قانداي شايتان كەلسە دە, الداۋىنا كونبەيمىز. ولەر جەردەن كەتتىك ءبىز, بۇل زامانعا جەتتىك ءبىز! جاسايدى الاش, ولمەيمىز! جاساسىن, الاش, جاساسىن! – دەگەن جىر جولدارىمەن وزەكتەسىپ جاتقان جوق پا؟! ەندەشە, بۇگىندە ەل ىرگەسى بەكىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وزەگى نىعايا باستاعان تۇستا ەلباسىنىڭ اۋزىنان عاسىرلار بويى كۇتكەن, اڭساعان يدەيانىڭ ايتىلۋى ەشقانداي دا كەزدەيسوق ەمەس دەپ ويلايمىز. دەمەك, بۇعان قاجەتتى العىشارتتار ءپىسىپ-جەتىلدى, دامۋدىڭ كەلەسى كەزە­ڭىنە ءوتۋدىڭ ءساتى جەتتى دەگەن ءسوز. ارينە, قازاق ەلىن ماڭگىلىك ەل ەتۋ ءبىر تۇلعانىڭ نەمەسە ءبىر مەكەمەنىڭ ءىسى ەمەس. ول وسى ەلدەگى ءاربىر ازاماتتىڭ, ءاربىر قايراتكەردىڭ ەرىك-جىگەرىنە, قاجىر-قايراتىنا بايلانىستى. تاۋەلسىزدىكتى كۇن سايىن ەمەس, ساعات سايىن قورعاۋ, نىعايتۋ, دامىتۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر اۋىزدان ءسوز» شىعارۋىمىز قاجەت. سوندا عانا تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى, ەلدىگىمىز ماڭگىلىك بولادى. ەلباسى جاڭا جولداۋىندا ءتىل ماسەلەسىن دە سىرت قالدىرعان جوق. ونىڭ: «قازاق ءتىلى بۇگىندە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ينتەرنەتتىڭ تىلىنە اينالدى. قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىنداردىڭ سانى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ەلىمىز بويىنشا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتاتىن 57 ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. ولاردان مىڭداعان ازاماتتار قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ شىقتى, ءالى دە ۇيرەنۋدە. بىلتىرعىعا قاراعاندا, بيىل قازاق ءتىلىن بىلەمىن دەگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى 10 پايىزعا وسكەن. بۇل دا ءبىراز جايتتان حابار بەرەدى. تەك سوڭعى 3 جىلدا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا رەسپۋبليكا بويىنشا 10 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار. انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى! ونى داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون», – دەگەن پىكىرى ءتىل جايىنداعى الىپ-قاشپا پىكىرلەردىڭ بارلىعىنا نۇكتە قويعانداي بولدى. ەندى وسىدان ءىس باسىندا جۇرگەن ازاماتتارىمىز ءتيىستى قورىتىندى شىعارادى عوي دەپ ويلايمىن. وسىندا ايتىلعان ويلار «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ دا الداعى جۇمىس باعىتىن ايقىنداپ بەرگەندەي بولدى. بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا قوعامنىڭ ءوز قىزمەتىندە وزگەرىستەر, جاڭاشىل ىستەر قاجەت. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتاتىن نەشە الۋان ىسپەن اينالىسۋىمىز كەرەك. قوعام قىزمەتكەرلەرى مەن مۇشەلەرى ەڭ بولماسا, جولداۋدى وقىپ الىپ, وسى جايىنداعى وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, ءبىر قازانعا قۇيۋى كەرەك. ەلباسىنىڭ جولداۋدا تىلگە قاتىستى تۇجىرىمدارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىڭ ءتيىستى جاۋاپتى مەكەمەلەرىنەن ەلىمىزدە مەملەكەت قاراۋىنداعى بالالار ۇيلەرىنىڭ بارلىعىن 100 پايىز مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ; بالاباقشالاردىڭ بارلىعىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ; ارالاس مەكتەپتەردىڭ بارلىعىن تولىقتاي قازاق مەكتەبىنە اينالدىرۋ; مەم­­­­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ بارلى­عىنىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارىنا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ مىندەتىن ەنگىزىپ, «قازتەست» جۇيەسىنىڭ تولىق­قاندى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ; ەلدىك مۇراتتارىمىز بەن مەم­لە­كەتتىك ۇستانىمدارىمىزعا قايشى, تاريحي بۇرمالانعان جەر-سۋ, ەلدى مەكەن, بەكەت, كوشە, ت.ب. اتا­ۋ­لا­رىن تولىقتاي تاريحي اتاۋلارى مەن ۇلتتىق مۇددەمىزگە سايكەس قاي­تا اتاۋ, كىسى ەسىمدەرىن قازاق ءتىلى­نىڭ زاڭدىلىعىنا ساي رەسىمدەۋدى جۇيە­گە ءتۇسىرۋ, ول ءۇشىن بۇكىل اتاۋ­­لاردىڭ اۆتو­­­­مات­تاندىرىلعان دەرەك­­تەر بازاسىن جاساپ, ءتيىستى مەكە­­مەلەردى سونىمەن قامتاماسىز ەتۋ, كىسى ەسىم­دەرىن كوپە-كورىنەۋ بۇر­ما­لا­عان, تولقۇجاتىنداعى ورىس ءتىلى­نىڭ زاڭ­­دىلىعىمەن جازىلعان, تولتى­­رىل­عان ءوز ەسىمدەرىن تۇزەتە­مىن دەگەن ازا­­ماتتاردىڭ وتىنىشتە­رىن ورىن­­داۋدا قيىندىقتار تۋعىز­عان ازا­مات­تارعا قاتاڭ شارا قولدا­نۋ سياق­تى ماسەلەلەردى شەشۋدى سۇراي­مىز. بۇل ايتىلىپ وتىرعان ماسە­لە­­­لەردىڭ بارلىعى ەلباسى كوزدەپ وتىر­عان ءىس-شارالاردىڭ ساۋاتتى ورىندالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ بىلەمىز. سوندا عانا انا ءتىلىمىز ءماڭ­­گى­لىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەرىلە الماق! ومىرزاق ايتباي ۇلى, حالىقارالىق  «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك. الماتى.