1997 جىلى تاۋەلسىز قازاقستان ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى ايقىنداعان جاڭا دامۋ جولىنا تۇسكەن بولاتىن. سول كەزدە, جاڭا ىرگەتاسىن قالاعان جاس مەملەكەتتىڭ الدىندا ءۇش بىردەي قاستەرلى مىندەت تۇردى: مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ مەن نارىقتىق ەكونوميكادا سەرپىلىس جاساۋ, الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ نەگىزدەرىن قالاۋ, قوعامدىق سانانى قايتا وزگەرتۋ. بۇل مىندەتتەر ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا زاڭدى جالعاسىن تاپتى.
قازاقستان جاڭا دامۋ جولىنا تۇسكەندە «الدىمەن ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات» ۇستانىمىن بەرىك نەگىزگە الدى. الەمدىك ساياسي ۇردىستە بۇل قۋاتتى قاعيدانى «قىتاي قۇدىرەتىنىڭ» اتاسى دەن سياوپين ەنگىزگەن بولاتىن.
1997 جىلى تاۋەلسىز قازاقستان ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى ايقىنداعان جاڭا دامۋ جولىنا تۇسكەن بولاتىن. سول كەزدە, جاڭا ىرگەتاسىن قالاعان جاس مەملەكەتتىڭ الدىندا ءۇش بىردەي قاستەرلى مىندەت تۇردى: مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ مەن نارىقتىق ەكونوميكادا سەرپىلىس جاساۋ, الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ نەگىزدەرىن قالاۋ, قوعامدىق سانانى قايتا وزگەرتۋ. بۇل مىندەتتەر ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا زاڭدى جالعاسىن تاپتى.
قازاقستان جاڭا دامۋ جولىنا تۇسكەندە «الدىمەن ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات» ۇستانىمىن بەرىك نەگىزگە الدى. الەمدىك ساياسي ۇردىستە بۇل قۋاتتى قاعيدانى «قىتاي قۇدىرەتىنىڭ» اتاسى دەن سياوپين ەنگىزگەن بولاتىن.
وسى ۇستانىمعا نەگىزدەلگەن ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ومىرشەڭدىگىن قىتاي ەلىنىڭ الەمدەگى ەڭ قۋاتتى دەرجاۆاعا اينالۋىنىڭ ءوزى-اق ايقىن ءدالەلدەپ بەردى.
قازاقستان ءوز دامۋىنىڭ العاشقى قادامدارىنان باستاپ, 1948 جىلى قابىلدانعان «ادام قۇقىعىنىڭ بارشاعا ورتاق دەكلاراتسياسىندا» جاريالانعان نەگىزگى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان بەكىتتى.
قازىرگى تاڭدا, قازاق ەلى بەيبىتشىلىكسۇيگىش قادامدارىمەن الەمدىك ەتالون رەتىندە تانىلعان. بۇل تۋراسىندا, كەزىندەگى بۇۇ باس حاتشىسى كوففي اننان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى بىلگەندە وسى ۇيىمدى بۇۇ-نىڭ كىشكەنە كوشىرمەسى رەتىندە باعالاعان بولاتىن.
وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامۋ ۇستىندە بولدى. ەلىمىزگە 160 ملرد. دوللاردان استام شەتەل ينۆەستيتسياسى تارتىلىپ, بۇل كورسەتكىش بويىنشا تمد ەلدەرى اراسىندا الدىڭعى ورىنعا شىقتى. ەلباسى جولداۋىندا ايقىن كورسەتىلگەندەي, «ناتيجەسىندە, 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىجو-ءنىڭ كولەمى جاعىنان ءبىز الەمنىڭ ەكونوميكاسى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەمىز».
ەلباسى جولداۋىندا ءححى عاسىردىڭ ون جاھاندىق سىن-قاتەرى العا تارتىلىپ وتىر. جولداۋدان ءۇزىندى كەلتىرەتىن بولساق, «تاريحي ۋاقىت اسا جەدەلدەي تۇسۋدە. الەم قارقىندى تۇردە وزگەرۋدە جانە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ جىلدامدىعى ادامدى تاڭعالدىرادى». ەندى قازاق ەلىنىڭ گەوساياسي جاعدايىن سارالايتىن بولساق, بۇل قاتەرلەردىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى. سەبەبى, قازاقستان ءۇش ءدىني-ساياسي وركەنيەت يسلام, حريستيان جانە بۋددا-كونفۋتسياندىق الەم قيىلىسىندا ورنالاسقان ەل. ولارعا ءتان قايشىلىقتار مەن ءبىر-بىرىمەن تەكە-تىرەسۋشىلىك وسى گەوساياسي ورتادا اسا اسقىنا تۇسەدى جانە مۇنى سوڭعى ۋاقىتتاردا ورتالىق ازيا اۋماعىندا ورىن العان جاھاندىق دەڭگەيدەگى بىرقاتار وقيعالار دالەلدەي تۇسەدى.
تاريحي ۋاقىتتىڭ جەدەلدەۋى مەن ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنداعى تەڭگەرىمسىزدىك زاڭسىز كوشى-قون ماسەلەسىن دە ەرەكشە العا تارتىپ وتىر. قازىر ەلىمىزدە, ءارتاراپتان كەلگەن ءوز ۇلتىمىزدان باسقا قانشا كەلىمسەكتەر ءجۇرگەندىگىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءوزى دە ايقىنداي الماي وتىر. ولاردىڭ كوپشىلىگى ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى اۋماقتارىنداعى قىلمىستىق احۋالدى ۋشىقتىرىپ, تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋدە.
قازاق ەلىنىڭ ەندىگى الدىنا قويعان باستى ماقساتى – جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ. ەلباسى جولداۋىندا «سوڭعى 20 جىلدان استام ۋاقىتتا ءبىز قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىنا وتە جوعارى قارقىنمەن جاڭعىرتۋ جۇرگىزدىك» دەگەن بولاتىن. ەلباسى ءوز جولداۋىندا قازاقستان حالقىنا وسى ماقساتقا جەتۋ جولىندا شەشىلۋى ءتيىس جەتى بىردەي ستراتەگيالىق مىندەت جۇكتەپ وتىر جانە مۇنىڭ ءوزى تاريحي ۋاقىتتىڭ سىن-قاتەرىنىڭ الدىن الۋداعى اسا كورەگەن قادام. وسى مىندەتتەردىڭ ويداعىداي شەشىلۋىنە ۇلەس قوسۋ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قاسيەتتى بورىشى بولىپ تابىلادى.
جولداۋدى رەت-رەتىمەن سارالاپ شىعاتىن بولساق, مەنىڭ ويىمشا, ءبىرىنشى باعىتتاعى ەرەكشە نازار اۋدارارلىق ماسەلە – بۇل مەملەكەتتىك سىرتقى قارىزداردى رەتتەۋ ماسەلەسى. ەلباسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنىڭ دەڭگەيىن تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاۋدى مىندەتتەپ وتىر. جاڭا عاسىردى سىلكىندىرگەن ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە كوپتەگەن ەلدەردىڭ سىرتقى قارىزدارى كەسىرىنەن ەكونوميكالىق دەفولتقا ۇشىراعانى بارشامىزعا بەلگىلى. سوندىقتان, ەلباسى تاريحي سىن-قاتەرگە سايكەستى ەلدىڭ ەرتەڭگى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن دە ويلاپ وتىر جانە بۇل ماسەلەنى تۇڭعىش رەت اسا جوعارى دەڭگەيدە كوتەردى.
ەلباسى جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, «قازاقستان ەكونوميكاسى – الەمدىك اۋقىمدا كولەمى شاعىن ەكونوميكا... ەل ءبىرتۇتاس كورپوراتسيا سەكىلدى جۇمىس ىستەۋى ءتيىس...». وسى ارادا اقش, جاپونيا ەلدەرىنە ءتان كورپوراتيۆتى مادەنيەت ۇستانىمدارىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە جۇكتەۋدىڭ ءتيىمدى اسەرى بولاتىندىعى ءسوزسىز.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, «...تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت». وسى جەردە, قازاق ەلىنىڭ قازبا بايلىعىن كۇن ساناپ قۇنى كەتە باستاعان اقش دوللارىنا ساتۋ ماسەلەسىن قاراۋدىڭ ۇشقىنى بار. وسىعان دەيىن دە ەلباسى اقش دوللارىنىڭ ورنىنا جاڭا الەمدىك ۆاليۋتا ەنگىزۋ ماسەلەسىن وتاندىق جانە حالىقارالىق باسپاسوز بەتتەرىندە بىرنەشە مارتە كوتەرگەن بولاتىن جانە بۇل ويلار دا تاريحي سىن-قاتەرمەن ۇندەسىپ جاتىر.
ەلباسى ويىنا سۇيەنەتىن بولساق, «وتاندىق كاسىپكەرلىك جاڭا ەكونوميكالىق باعىتتىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلادى». وسى ارقىلى ەلباسى ورتا تاپ قۇراۋشى كۇش ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلەرگە ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىر. بۇكىلالەمدىك ساياسي-الەۋمەتتىك وي-پىكىرگە سۇيەنەتىن بولساق, كەز كەلگەن ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن ءتيىمدى دامۋىنىڭ تىرەگى بايلار مەن كەدەيلەر ەمەس, تەك ورتا تاپ بولىپ سانالادى ءارى بۇل جاڭا كەزەڭدەگى تاريحي سىن-قاتەردىڭ الدىن الۋداعى ستراتەگيالىق مىندەت بولىپ وتىر.
ەلباسى «جاڭا كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى رەتىندە انا مەن بالانى قورعاۋدى جاريالاپ» وتىر. وسىعان بايلانىستى, مىناداي ۇسىنىستار جاساۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, بەس بالا تاربيەلەپ وتىرعان انالارعا عۇمىرلىق تولەماقى تاعايىنداۋ. ەكىنشىدەن, رەسەيدەگى تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, «انا كاپيتالى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قابىلداۋ. بۇل شارالار تاريحي سىن-قاتەر تۋدىرىپ وتىرعان دەموگرافيالىق قۇلدىراۋدى توقتاتۋدىڭ اسا مىقتى تەتىگى بولار ەدى.
ەلباسى العا قويعان اسا باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – «...ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ماماندارعا دەگەن قازىرگى جانە كەلەشەكتەگى سۇرانىسىن بارىنشا وتەۋ...» جانە بۇل دا تاريحي سىن-قاتەردىڭ الدىن الۋدىڭ قۋاتتى شاراسى. وسى مىندەتتى ويداعىداي شەشۋ جولىندا بىرنەشە شارالاردى ىسكە اسىرۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, قازاقستاندا قىزمەت ىستەپ ءجۇرگەن شەتەلدىك جانە وتاندىق كورپوراتسيالاردىڭ ماماندار دايارلاۋعا وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە تاپسىرىستار بەرۋىن جانە ونى قارجىلاندىرۋىن زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋ ءارى ونداي كورپوراتسيالاردى سالىق جەڭىلدىكتەرىن بەرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك قولداۋ. ەكىنشىدەن, وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ حالىقارالىق قورلار گرانتتارىن پايدالانۋلارىنا تولىقتاي ەركىندىك بەرۋ. ۇشىنشىدەن, عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلارعا الەۋمەتتىك جاعدايلار تۋعىزۋ اسا ماڭىزدى.
قازاقستاننىڭ كوپ ۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى دا ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. ەندىگى جەردە «ءبىز كەدەن وداعىن جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى نىعايتاتىن بولامىز». ەلباسىمىز پوستكەڭەستىك اۋماقتاعى ساياسي-ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا پاتريارحى ەكەندىگىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەپ شىقتى جانە وسىنىڭ ءوزى تاريحي سىن-قاتەرگە ىنتىماقتاسىپ قارسى تۇرۋدىڭ اسا ءتيىمدى اۋماقتىق ارىپتەستىگى.
ەلباسى جولداۋىنىڭ وزەگى – «جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم – ءبىزدىڭ كوپۇلتتى جانە كوپ كونفەسسيالى قوعامىمىز تابىسىنىڭ نەگىزى». سونىمەن قاتار, پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ ىسىندە ولقىلىقتار دا بار. ءالى كۇنگە دەيىن, پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ ىسىندە «اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن» دەپ تاريحي ساباقتاستىقتى نەگىزگە الامىز, مۇنىڭ دۇرىستىعى كۇمانسىز, بىراق تەك ءبىر سارىندى تاريحي اناحرونيزم ءتيىمسىز بولا باستادى. جاڭا ءداۋىردىڭ جاڭا قاھارماندارى بولۋى ءتيىس جانە ولار بار دا. مىسالى, كۇشى باسىم لاڭكەستەرمەن جالعىز ارپالىسقان ىشكى ىستەر اسكەرىنىڭ سايىپقىران ساربازى ەربول وتارباەۆتىڭ ەرلىگى, لاڭكەستى ءوز دەنەسىمەن جاۋىپ قازا بولعان تارازدىق ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ ەرلىگى, ەلباسى ءوز جولداۋىندا اتاپ وتكەن لوندون وليمپياداسى سپورتشىلارىنىڭ جەتىستىگى جانە ت.ب. بۇل كەلتىرىلگەن مىسالدار قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي سىن-قاتەرگە قارسى تۇرۋعا وتانسۇيگىشتىك رۋحى بارىن دالەلدەي تۇسەدى. ەندىگى ماقسات وسى رۋحتى جاڭعىرۋ جولىنا باعىتتاي بىلۋدە.
ەلباسى جولداۋىندا ءتىل مەن ءدىن ماسەلەسى دە جاڭا سيپاتتا كوتەرىلىپ وتىر. قازاق ءتىلى بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋشى كۇشكە اينالۋى ءتيىس جانە «قازاقستاننىڭ بولاشاعى قازاق تىلىندە». قازاق ءتىلىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ جولىنداعى ءتيىمدى شارالاردىڭ ءبىرى رەتىندە, مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن باسقا ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ جالاقىسىنا ۇستەمە قوسۋدى ۇسىنۋعا بولادى. ال, ءدىن ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, قازاقستاننىڭ بارلىق يسلام ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ زايىرلى ەل ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. مۇنىڭ ءوزى قازاق ەلىنىڭ تاريحي سىن-قاتەرگە قارسى تۇرۋعا ەتنيكالىق جانە ءدىني-كونفەسسيالىق قۋاتىنىڭ جەتكىلىكتى ەكەندىگىن ايقىن كورسەتىپ وتىر. ۇلتارالىق تۇراقتىلىق پەن دىنارالىق تاتۋلىق قازاقستان قوعامىنىڭ تاريحي سىن-قاتەردەن امان-ەسەن ءوتۋىنىڭ ناقتى كەپىلى.
سونىمەن, قورىتىندىلاي كەلەتىن بولساق, «قازاقستان-2050» اتتى جاڭا ستراتەگيالىق باعىتتى جۇزەگە اسىرۋدا بىزگە – قازاق حالقىنا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ تەك پارىزىمىز عانا ەمەس, بۇل بىزگە اسا زور مىندەتتەر دە جۇكتەيدى.
مۇقتار ابىلسەيىت,
ماحامبەت وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
ورال.