بولعان تالاي قالالار دا, حالىق تا,
كومدى ۋاقىت ءبارىن جەردەي تابىتقا.
بولدى تالاي ەلدى مەكەن, تايپاڭىز,
ەندى سونىڭ ءىزىن تاۋىپ بايقاڭىز.
ءجۇسىپ بالاساعۇن.
التىن اسار قورعانىنا العاش رەت تابانىم تيگەن ساتتە داناگوي اقىننىڭ وسى ءبىر شۋماق ولەڭى ەرىكسىز ەسكە تۇسكەن ەدى. ءيا, اسارلار دا سان عاسىرلار بويىنا ءوز قۇپياسىن ىشتە ساقتاپ كەلە جاتقان كونە تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى. قارماقشىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ۇشى-قيىرسىز قۇمدى القاپتار مەن جازىق دالالاردا سونداي ەسكى قورعان-قالالاردىڭ ىزدەرىن كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. التىن اسار – سول ەجەلگى قورعان-قالالاردىڭ ءبىرى.
بولعان تالاي قالالار دا, حالىق تا,
كومدى ۋاقىت ءبارىن جەردەي تابىتقا.
بولدى تالاي ەلدى مەكەن, تايپاڭىز,
ەندى سونىڭ ءىزىن تاۋىپ بايقاڭىز.
ءجۇسىپ بالاساعۇن.
التىن اسار قورعانىنا العاش رەت تابانىم تيگەن ساتتە داناگوي اقىننىڭ وسى ءبىر شۋماق ولەڭى ەرىكسىز ەسكە تۇسكەن ەدى. ءيا, اسارلار دا سان عاسىرلار بويىنا ءوز قۇپياسىن ىشتە ساقتاپ كەلە جاتقان كونە تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى. قارماقشىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ۇشى-قيىرسىز قۇمدى القاپتار مەن جازىق دالالاردا سونداي ەسكى قورعان-قالالاردىڭ ىزدەرىن كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. التىن اسار – سول ەجەلگى قورعان-قالالاردىڭ ءبىرى.
1972 جىلى جارىق كورگەن «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» ءى تومىندا بىلاي دەپ جازىلعان: «التىن اسار – كونە زامانداعى قالانىڭ جۇرتى. قۋاڭداريانىڭ قۇرعاعان ەسكى ارناسى جاعاسىندا, جوسالى ستانساسىنىڭ وڭتۇستىك باتىسىندا».
التىن اسار – كوپ جىلداردان بەرى كەڭەستىك ارحەولوگيا ماماندارىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولعان ەسكى قورعان-قالا. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءى-ءVىى عاسىرلارىنا جاتاتىن بۇل قالا-قورعاندى 1946 جىلى حورەزم ارحەولوگيا ەكسپەديتسياسى (جەتەكشىسى س.پ.تولستوۆ) ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەن. ول جۇمىس 1950 جىلعا دەيىن جالعاسىپ, وندا كەڭ اۋقىمدى قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. قورعان-قالانىڭ جالپى كولەمى 16 گەكتار. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ءۇي قۇرىلىستارىنىڭ كوپتەگەن جۇرناقتارى تابىلىپ, ودان قۇندى تۇرمىستىق جادىگەرلەر (كوزە, قۇمىرا, قۇمان, شاۋگىم, توستاعان, تاعارا, قازان, شىراعدان, سونداي-اق اقىق تاستار, التىن, كۇمىس, قولادان جاسالعان اشەكەيلى زاتتار) جيناقتالىپ الىنعان.
قورعان-قالاداعى قۇرىلىستاردىڭ نەگىزگىسى ەكەۋ: ءبىرىنشىسى – ۇلكەن ءۇي, كولەمى 150ح150 مەتر. بيىكتىگى 12-15 مەتر شاماسىندا بولعان. ەكىنشىسى – كىشى ءۇي. ول ولىكتەردى جەرلەۋگە ارنالعان. بۇلاردان باسقا ءۇشىنشى, ءتورتىنشى قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى دوڭگەلەك, ەندى ءبىرى تىك بۇرىشتى دۋال قورشاۋلار. بۇل قۇرىلىستاردىڭ نەگە ارنالعانى بەلگىسىز. ول جايلى ەكسپەديتسيا قۇرامىنداعىلار ناقتى سيپاتتاما جازىپ قالدىرماعان.
سول جىلدارى جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە التىن اساردىڭ ءى-ءىV عاسىرلارعا جاتاتىن تومەنگى, ءىV-ءVىى عاسىرلارعا جاتاتىن جوعارعى مادەني قاباتتارعا بولىنەتىندىگى ناقتىلانعان. دەمەك, قالا-قورعاننىڭ جەتى عاسىرداي ۋاقىت سول جازىق دالا توسىندە وركەن جايىپ كوركەيگەن, بەلگىلى ەلدى مەكەن بولعاندىعى انىقتالىپ وتىر. ونداعى حالىق نەگىزىنەن مال, ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان. ارحەولوگتار قالادا پاتريارحتىق – قۇل يەلەنۋشىلىك قاتىناس بولعان دەپ ەسەپتەيدى.
قورعان-قالانىڭ اينالاسىندا اۋماعى اتشاپتىرىم كەلەتىن ايدىن تاقىر سوزىلىپ جاتىر. وعان سىرتتاي قاراعان كىسىگە ەشتەڭەنىڭ دە ءىزى بايقالا قويماسى انىق. بۇل ارادا قۇم سۋىرىپ, جەل قۋعان قاڭباقتان باسقا ەشقانداي دا تىرشىلىكتىڭ تىنىسى سەزىلمەيدى. بىراق, وسىندا قاۋىرت قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن تاجىريبەلى ارحەولوگتاردىڭ كوزدەرى قىراعى, وي-پايىمدارى جەتىك بولعاندىعىنا ءشۇباسىز سەنەسىز. ولار سول ءبىر ايناداي جالتىراعان تەپ-تەگىس تاقىرلاردىڭ استىنان كوپتەگەن قورىم ىزدەرىن تاۋىپ, ودان تالاي كونە تاريحي دەرەكتەردى اشقان ەكەن. ونى مەن دە ءوز كوزىممەن كورىپ, ارحەولوگتار ەڭبەگىنىڭ كۋاگەرى بولدىم. ءبىر بارعانىمدا ارحەولوگ قىز سول تاقىر استىنان بەلۋاردان كەلەتىن قورىمدى اشىپ, ءمايىت قاڭقاسىن قىل شوتكىمەن اقىرىنداپ تازالاپ جاتتى. «بۇل بويجەتكەننىڭ قاڭقاسى», – دەدى قىز. ادامنىڭ سۇيەگى نەتكەن اسىل ەدى دەسەڭىزشى! ول مۇنتازداي تاپ-تازا كۇيىندە ساقتالعان. ال موينىنداعى القاسى كوگىس تارتىپ, تاتتانا باستاعان. مەن سول مەزەتتە تەرەڭ ويعا بەرىلىپ كەتكەن ەكەنمىن. شىعىس پوەزياسىنىڭ جارىق جۇلدىزدارىنىڭ ءبىرى ومار ھايامنىڭ ءبىر شۋماق رۋبايىن ىشتەي قايتالاي بەرىپپىن. ول رۋباي مىناۋ ەدى:
– بىزدەرگە دەيىن دە تاڭدار اتقان,
بىزدەرگە دەيىن دە جۇلدىزدار اققان.
الدەبىر سۇلۋدىڭ ءجاۋدىر كوزى مە ەكەن,
ءبىر ءتۇيىر تاس بوپ تابانىڭدا جاتقان.
وسىنداي ويدان سوڭ الگى ايناداي تاقىردىڭ ۇستىمەن اياعىمدى اڭداپ باساتىن بولدىم.
وسىنداعى جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ماسكەۋلىك ەكسپەديتسيانىڭ جەتەكشىسى ل.م.لەۆينا مەنى سوزگە تارتىپ:
– سىزدەر مۇسىلمانسىزدار. ولىكتى جەرلەگەندە باسىن قاي جاققا قاراتا قوياسىزدار؟ – دەپ ساۋال قويدى.
– ارينە, باتىسقا قاراي. ونى «قۇبىلا» دەيدى.
– وسىندا جەرلەنگەندەردىڭ باستارى دا باتىسقا قاراتا قويىلعان ەكەن. بىراق, ءبىر تۇسىنىكسىزدەۋ جاي, ءبىرىنىڭ باسى تۋرا باتىسقا قاراتىلسا, ەكىنشى بىرىنىكى سولتۇستىك باتىسقا قاراي باعىشتالعان.
مەن ءۇنسىز قالدىم. ال لەۆينا بولسا ءوز ءسوزىن بايىپتى تۇردە جالعاستىرا ءتۇستى. «اي, كۇنگە, وتقا, پۇتقا تابىنۋ دەگەندەر بار ەمەس پە؟ نەگىزىندە مۇنداعىلار كۇنگە تابىنعان بولسا كەرەك. كۇن جازدا سولتۇستىك باتىستا, قىستا تۋرا وڭتۇستىك باتىستا باتادى عوي. ولار و دۇنيەلىك بولعانداردى توتەمدىك تابىنۋمەن كۇننىڭ باتار باعىتىنا قاراي جەرلەپ وتىرعان. ارينە مەنىكى بولجام, پايىم عانا. ارحەولوگيا ىسىندە تۋرا جول جوق. بارلىعىن دا وي تارازىسىنا سالىپ, ەكشەپ, سارالاپ وتىرۋ قاجەت. مۇندا جەتى عاسىر بويىنا ءومىر سۇرگەن ۇلت پەن ۇلىستاردى ءبولىپ-جارىپ, ولاردى عۇن, وعىز, بولماسا تۇركى تەكتەس حالىقتار ەكەن دەپ كەسىمدى تۇجىرىم جاساۋ كوڭىلگە قونىمسىز. اقيقات شىمىلدىعى تەرەڭ عىلىمي تالداۋلاردان سوڭ عانا اشىلا تۇسەدى ەمەس پە؟».
ەسكى قورىمداردىڭ كوبىسىندە ولىكتەردى قوس-قوستاپ جەرلەۋ ءۇردىسى ورىن العان. ماسەلەن, قوس اسارداعى ءبىر قورىمدا ءبىر جارىم-ەكى جاس ارالىعىنداعى ەكى بالا ايەلمەن بىرگە جەرلەنگەن. ال التىن اسارداعى قورىمدا قارت كىسىمەن جاس قىز قاتار جاتىر. ولىكتەردى جەرلەۋدەگى تاعى ءبىر ەرەكشەلىك, مارقۇمنىڭ كوزى تىرىسىندە تۇتىنعان زاتتارى دا (سىرعا, ساقينا, بىلەزىك, القا دەگەندەي...) قورىم ىشىنە بىرگە قويىلىپتى. سول زاتتاردىڭ بىرقاتارىن قولمەن ۇستاپ كوردىم. مەنى جاس قىزدىڭ قۇلاعىنا تاققان اسىل تاستارمەن اشەكەيلەگەن اۋىر التىن سىرعا تاڭعالدىردى. (مىنانى قىزدىڭ قۇلاعى اۋىرسىنباي قالاي كوتەرىپ جۇرگەن؟» – دەپپىن. لەۆينا بۇل سوزىمە كۇلدى دە: «قىزدار كورىكتى بولىپ كورىنۋ ءۇشىن نە ىستەمەگەن؟ مىنانداي قولادان جاسالعان بالتانى دا موينىنا تاعىپ جۇرگەن عوي. ءسىرا, بويجەتكەندەردىڭ سەرتكە بەرىكتىگىن اڭعارتسا كەرەك» – دەدى. قورىمنان تابىلعان زاتتار ىشىندە قىتايدىڭ قولادان جاساعان قول ايناسى, بريتان تۇيرەۋىشى, ت.ب. كوپتەگەن قىمبات دۇنيەلەر بار.
قولونەرىنىڭ وسىنداي كەرەمەت تۋىندىلارى مۇندا قايدان كەلگەن دەگەن ساۋال ەرىكسىز ويعا ورالادى. التىن اسار تاريحىن تەرەڭىرەك زەردەلەۋ ماقساتىندا ءا.مارعۇلان, ۆ.ۆ. رادلوۆ, ۆ.ۆ.بارتولد ەڭبەكتەرىنە ەرەكشە ىنتا قويعان ەدىم. ولار مۇندا عۇن تايپالارىنىڭ ۇزاق جىلدار بويىنا ءومىر سۇرگەنىن سەنىمدى, قونىمدى دايەك سوزدەرمەن, تاريحي دەرەكتەرمەن جان-جاقتى دالەلدەپ جازعان. ارال تەڭىزىنىڭ بويىندا كوپ جىل ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن س.ن.تولستوۆتىڭ پايىمىنا قاراعاندا, مۇنداعى قورعان-قالالاردى مەكەن ەتكەندەر جەتىسۋدان قونىس اۋدارىپ كەلگەن عۇنداردىڭ ۇرپاعى كورىنەدى. تاريحتان ءمالىم بولىپ وتىرعانداي, عۇندار, ۇيسىندەر, قاڭلىلار قازاقستاننىڭ كوپتەگەن جەرلەرىن مەكەندەپ, ءبىراز قالا-قورعانداردى تۇرعىزعان. سولاردىڭ كوبىسى «اسارلار» دەگەن اتپەن ەل-جۇرتقا ءمالىم بولعان ەسكى قالالار ەدى.
عۇندار كىمدەر؟ عۇنداردىڭ ەسكى ۇياسى – التاي تاۋلارى. ولار سول جاقتان ارال تەڭىزىنە قاراي قونىس اۋدارىپ, ودان ءارى بىرتىندەپ قارا تەڭىزگە ويىسادى. ۆ.ۆ. رادلوۆ تۇركى ۇلىسىنىڭ عۇنداردان تاراعانىن وتە سيرەك ۇشىراساتىن فاكتىلەرمەن دالەلدەپ كورسەتكەن. ونداي دالەلدى دايەكتەمەلەر (دەتالدار) قىتايلاردىڭ ەسكى جازبالارىندا دا كەزدەسەدى ەكەن. قىتايلار عۇنداردى «تاعى, ۆارۆار (باسقىنشى)» دەپ كەمسىتىپ اتاپ, ولاردى ۇدايى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ وتىرعان.
عۇندار وتىرىقشىلدىق تۇرمىس سالتىن قۇرعان سوڭ, شاعىن كاسىپ تۇرلەرىمەن اينالىسقان. ولاردىڭ ەڭ كەرەمەت ونەرى – زەرگەرلىك بۇيىمدار جاساۋ بولعان. التىن, كۇمىس, قولادان, سونداي-اق باعالى اسىل تاستاردان ساۋلەت ونەرىن جاساۋدىڭ حاس شەبەرلەرى. التىن اساردان تابىلعان قۇنى باعا جەتپەس ولجالار سول جوعارى كاسىبي شەبەرلىكتىڭ تۋىندىسى. ءا. مارعۇلان بىلاي دەپ جازادى: «قىمبات التىن القامەن قاتار, اسا وزگەشە ەتىپ شىعارىلعان كوركەمونەردىڭ ءبىر ءتۇرى – ءتاتى (ديادەما). ونى عۇن شەبەرلەرى اسا بيىك ساتىعا جەتكىزە, ەسكى داۋىردەگى ونەردىڭ ءبىر ۇلى شىعارماسى ەتىپ سۋرەتتەگەن». عۇنداردىڭ بيىك مادەنيەتكە جەتكەندىگى سونداي, قىتايلار ولاردى جەك كورە تۇرا, اسەم تالعاممەن تىگىلگەن كيىمدەرىن كيۋدى سانگە اينالدىرعان.
عۇندار جويىلعاننان كەيىن ورنىنا جاڭا تۇركى ۇلىسى ورناعان. دەمەك, عۇندار تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى اتاسى. كەيىنىرەك ولاردىڭ ءبىر بولىگى موڭعول بولا باستاعان. مۇنداي تاريحي دەرەكتەر ءا.مارعۇلان ەڭبەكتەرىندە دە كەلتىرىلگەن.
دۇنيە وزگەرمەلى. ونىڭ دۇرمەگىمەن ۇلت پەن ۇلىستار دا وزگەرىسكە ۇشىراپ, جاڭا سيپاتقا يە بولىپ جاتادى. بۇل – ءومىردىڭ بۇلتارتپاس زاڭى. ودان ەشكىم دە, ەشتەڭە دە جىراقتاپ كەتە الماق ەمەس. مەنى تەرەڭ تولعاندىرعان وي سونداي كەڭ دە كەمەل مادەنيەتكە جەتكەن قورعان-قالالارداعى حالىقتىڭ گۇلدەنگەن مەكەن-جايلارىن تاستاپ, باسقا ءبىر ايماقتاعى جەرگە قونىس اۋدارىپ كەتكەندىگى ەدى. وسى ويىمدى لەۆيناعا ايتقانىمدا, ول ماعان ءوز پايىمىن بىلايشا ءبىلدىردى: «مۇندا سوعىس, نە بولماسا باسقاداي ءبىر تابيعي اپاتتاردىڭ ءىزى بايقالمايدى.
ءسىرا, داريا ارنالارىنىڭ كۇرت وزگەرۋىنە بايلانىستى مۇندا قۋاڭشىلىق جايلاپ, قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇدەرە كوشىپ كەتۋلەرىنە سەبەپ بولعان ءتارىزدى».
مەنى التىن اساردىڭ تاريحى سونشالىقتى قىزىقتىرعان سوڭ, وندا ءۇش رەت بولدىم. سوڭعى بارعانىمدا ەكسپەديتسياداعىلار ەلىنە قايتۋعا قامدانىپ جاتىر ەكەن. لەۆينا تىم كوڭىلدى كورىندى ماعان. ول: «شىرىك-رابات, تومپاق اسار, قوس اسار كەشەندەرىن زەرتتەگەن كوپ جىلعى ەڭبەگىمنىڭ وتەۋى قايتتى. اسىرەسە, التىن اساردان تاپقان ولجالارىم ەرەكشە قۇندى. وسىدان ءمور تاپتىق. ەندى وسى ارقىلى مۇندا قانداي مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ بولعانىن, ونىڭ تاريحىن تولىق زەردەلەي الاتىن بولامىز», – دەدى ەرەكشە ماقتانىش سەزىممەن.
ءموردى قولىما ۇستاپ كوردىم. ءموردىڭ قاق ورتاسىنا قۇبىجىقتىڭ سۋرەتى بەدەرلەنىپ, جيەگى سىزبا جازۋلارمەن ورنەكتەلگەن ەكەن. رۋنا جازۋى بولار دەپ وي ءتۇيدىم. «ەندى ول جۇمباق جازۋلاردىڭ قۇپياسىن لەنينگرادتىق عالىمدار اشاتىن بولادى», دەپ ءوز سوزىنە نۇكتە قويدى لەۆينا.
...مىنەكەي, التىن اسارداعى سول ءبىر كەزدەسۋلەردىڭ وزىنە شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت جەلدەي زۋلاپ وتە شىعىپتى. اساردىڭ اينالاسى ايداق-جايداق بولىپ, قاراۋسىز قالعان. ونداعى تاريحي قازىنالار ەندى كىمدەردىڭ وڭاي ولجاسىنا اينالار ەكەن؟ دەگەن ساۋال مەنى ەرىكسىز مازالاي ءتۇستى.
راشيد جارىلقاسىنوۆ.
قىزىلوردا وبلىسى.