قونىس اۋدارۋشىلارعا قولايلى مەكەن

جۋىردا, وسىناۋ مەملەكەتتىك ىسكە سال­عىرتتىق تانىتىپ, قونىس اۋدارۋ­شىلارعا سالىنعان ۇيلەردىڭ ساپاسىن قاداعالاماعان ەكى بىردەي اۋداننىڭ اكىمى ورنىنان الىندى. ايتالىق, ەسىل اۋدانىنىڭ اكىمى التىنبەك ابدۋل­لاەۆ­تىڭ بىلتىر نيكولاەۆكا اۋى­­لىنا سالدىرعان 10 ۇيىنە ەشكىم تۇس­پەگەن. بۇل اۋىل پەتروپاۆل-جەزقازعان رەس­پۋبليكالىق تراسساسىنىڭ بويىنداعى ينفراقۇرىلىمى باسقالارمەن سالىس­تىرعاندا جوعارى اۋىل. سالىنعان ۇيلەر ۇلكەن جولعا جاقىن, قىزدىڭ جيناعان جۇگىندەي, سىرتتارى قۇلپىرىپ, الىس­تان قاراعان كىسىنىڭ كوزىن سۇرىندىرەدى. الايدا بۇل ۇيلەر قۇددى «پوتەمكين دەرەۆنيالارى» سياقتى بولىپ, سىرتى جايناپ كورىنگەنىمەن ىشكى جۇمىستارى ساپالى اياقتالماپتى. سوندىقتان كەلىپ قاراعان قونىس اۋدارۋشىلار ساقىلداعان سارى ايازدا بۇل ۇيلەردىڭ ساپاسىز بولاتىنىن ءبىلىپ, جولاماعان. اقىلارىن دۇرىس تولەمەگەندىكتەن ۇيلەردى سالعان جەرگىلىكتى قۇرىلىسشىلار دا بۇل ماڭ­نان عايىپ بولعان. ال وسى ۇيلەردىڭ جانىندا تاعى ءبىر بريگادا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ولاردىڭ باس­شىسى – تۇركىستاندىق رىسبەك ءجانا­دىلوۆ. ول قازىر قۇرىلىستىڭ ساپاسىن قاداعالاۋشىلار كوبەيگەنىن ايتتى. بريگادير ءۇيدىڭ قابىرعاسىن گازبلوكتان قالاپ, سىرتىن پەنوپلاستپەن قاپتايتىندارىن, توبەسىن اعاشتان, ونىڭ ۇستىنە قاراقاعاز توسەپ, 10 سم پەنوپلاست, ال ۇستىنە 20 سم اعاش ۇگىن­دىلەرىن سالاتىندارىن جەتكىزدى. ابدۋللاەۆ كەت­كەلى كەلگەن تەكسەرۋشىلەر وسى تالاپتان شىقساق قانا ءۇيدىڭ باعاسىن تولىق تولەيمىز دەپ جاتىر, سوندىقتان ءبىز دە تىرىسۋدامىز, دەيدى ول.

وسى تراسسانىڭ بويىنداعى ەڭ ۇل­كەن ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرى – سەرگەەۆ قالاسى. بۇل شال اقىن اۋدانىنىڭ ورتالىعى. تۇرعىندارى 7 مىڭ بولسا دا قالا مار­تە­بەسىنەن ايىرىلماعان. وبلىستىڭ بۇرىنعى شەكاراسىنىڭ اۋماعىنا ەن­گەن جولاۋشى ۇلكەن جولدىڭ بويىن­دا قازاق اتاۋلى اۋىلداردى تەك وسى اۋداننان عانا كوپ كەزدەستىرەدى. بىرلىك, كەڭەس, جاڭاجول, جاڭاتالاپ دەگەن سياقتى قاتار جاتقان اۋىلدار بۇل اۋدانداعى قازاق تۇرعىندارىنىڭ كوپتىگىن ايعاقتايدى. اۋدان حالىق اراسىندا «بىلىكتى كادرلاردىڭ ۇستاحا­ناسى» دەگەن دە اتاق العان. وبلىس قانا ەمەس, رەسپۋبليكاعا تانىمال ن.بو­­لات­باەۆ, ە.شايكين, ج.ىسقاقوۆ سياق­­تى باسقارۋشىلار, اكادەميكتەر ە.بوكەتوۆ پەن ا.قوشانوۆ, عارىشكەر ا.ۆيكتورەنكو, ساياساتكەر ا.باشماكوۆ جانە ت.ب. وسى اۋداننان تۇلەپ ۇشقاندار. اقىن-جازۋشىلاردان دا كەندە ەمەس. ءتىپتى وبلىسقا, رەسپۋبليكاعا تانىمال ع.مالدىباەۆ, ك.سالىقوۆ, ا.نۇرتازين, ە.قونارباەۆ, ز.يمانباەۆ, ج.نۇرقانوۆ, ج.سۇلەيمەنوۆ سياقتى قالامگەرلەر دە وسى اۋداننان شىققان. مىنە, وسى اۋداندا قونىس اۋدارۋشى­لاردى قارسى الۋدا ءبىرشاما وڭ وزگە­رىستەر بارى بايقالدى. 2019 جىلى تۇركىستان وبلىسىنان كەلگەن تەمىرزات اسىلبەك­ ۇلى ەسىمدى جىگىت بريگادا جيناپ, قونىس اۋدارۋشىلارعا سەرگەەۆكا قالاسىندا جاڭا ۇيلەر سالۋدى قولعا الادى. سول جىلى 8 ءۇي تۇرعىزعان ەكەن, ونىڭ بارىنە كوشىپ كەلۋشىلەر قونىستانىپ­تى. بىلتىر 10 ءۇي سالعان ەكەن, ونىڭ 4-ۋىنە قونىس اۋدارۋشىلار قىستاپ شىعىپتى. سونىڭ ءبىرى – شىمكەنت قا­لا­سىنىڭ قاراتاۋ اۋدانىنان كوشىپ كەلگەن نۇرسۇلتان كامالوۆتىڭ وتباسى. ول ءۇيدىڭ جىلى, جايلى بولعانىن ماقتانىشپەن ايتتى. بۇل ۇيلەردىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – ولار ورتا­لىق­تاندىرىلعان جىلۋ جۇيەلەرىنە قوسىلعان. ۇيلەردىڭ ىشكى-سىرتقى ساپاسى دا جاقسى. بيىل تەمىرزاتتىڭ بريگا­داسى تاعى دا 5 ءۇي تۇرعىزۋدا. بىلتىرعى اياقتالماي قالعان التى ءۇيدى قوسقاندا بيىل ولار 11 ءۇيدى پايدالانۋعا بەرمەك. مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلە­گە وسىنداي جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ وتىر­عان اۋداندا بۇگىنگە دەيىن 358 ادام قونىستانعان. اۋدان اكىمى راحات سماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەكى جىلدا مۇندا قونىس اۋدارۋشىلارعا 83 ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن. بارىنە اۋىز سۋ جەتكىزىلگەن. جۋىندى سۋ شىعاتىن سەپتيكتەرگە دەيىن ورناتىلعان. مۇنداي ينفراقۇرىلىم بۇرىننان تۇرىپ كەلە جاتقان تۇرعىنداردا دا جوق. ال بيىل جالپى اۋدان بويىنشا تاعى دا 56 ءۇي پايدالانۋعا بەرىلمەك. ارينە, ءبارى دە جوعارى دەڭگەيدە دەپ ايتۋعا بولماس, بىراق بىرەۋگە ماسىل بولۋدى ويلاماعان كوشىپ كەلەتىن ەڭبەكقور جاندار جوق-جىتىكتى وزدەرى جەتىلدىرىپ الۋعا تىرىسارى انىق.

قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ باسى بول­عان تەمىرزات اسىلبەك ۇلى مۇندا قۇ­رىلىستان باسقا شاعىن كاسىپتى دە دوڭ­گەلەتىپ اكەتىپتى. قۇرىلىس ماتەريالدا­رىن جەرگىلىكتى شيكىزاتتان دايىندايتىن تسەح تا اشىپ العان. اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن 50 گا جەر الىپ, ونىڭ 25 گەكتارىنا كارتوپ, قالعانىنا قاۋىن-قاربىز, اسقاباق سياقتى كوكونىس ەكتى. كارتوپ ءونىمىن اۋداننىڭ تۇراقتاندىرۋ قورىنا ساتىپ الۋ ءۇشىن شارت جاسالعان. باسى وسىلاي بولعان سوڭ باسقالارى دا كاسىپكەرلىككە ۇمتىلىپ جاتقان كورىنەدى.

جۋىردا ەكى اۋدان اكىمىنىڭ ناق وسى قونىس اۋدارۋشىلارعا قاتىستى پرە­زيدەنتتىڭ تالابىن ورىنداماعانى ءۇشىن جۇمىستان بوساتىلعانىن ايتا كەلىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىن­باسارى د.اباەۆ تا قونىس اۋدارۋشىلار دا اكىمدىكتەرگە شاعىنا بەرمەي جاڭا جەرگە ۇيرەنىپ, ءوز تاعدىرىن ءوز قولدارىنا الۋعا تىرىسۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. ءيا, اسپانعا قاراپ الاقان جايا بەرمەي وزدەرى دە قيمىلداسا كوشىپ كەلۋشىلەر جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن ۇيلەسىپ كەتەرى انىق.

شال اقىن اۋدانىنا قونىس اۋدارۋ­شىلار ۇيرەنىسە كەلە بۇل اۋداننىڭ جەرى قۇت­تى, مالى ءسۇتتى ەكەنىنە كوزدەرى جە­تەدى. ءومىردىڭ قاي جاعىنان بولسا دا مۇن­دا ورتاسىنان وزىق شىققان ادامدار كوپ ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. جامان ىندەت­تىڭ قىسۋىنا قاراماستان اۋدان ەكو­نوميكاسى دا دامۋىن توقتاتقان جوق. بىلتىر اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءوسىمى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,5 پايىزعا ارتىپ, 42 ملرد تەڭگەنىڭ جالپى ءونىمى الىنعان. ال بيىلعى 4 ايدا ونىڭ ءوسىمى بىلتىرعى سايكەس مەرزىم­مەن سالىستىرعاندا 6,8% ارتىق. نەگىزگى كا­پيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 21,3 پايىزعا ارتقان. ال قۇرىلىس 3,9, تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ 2,2 ەسە ارتقان.

اۋدان بىلتىر گەكتارىنان 16,9 تسەنت­نەردەن استىق, بارلىعى 313 مىڭ تون­نا استىق جيناعان. بيىل اوك سالاسى بويىن­شا 9,2 ملرد تەڭگە كولەمىندە قاراجات تارتىلاتىن 12 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل جوبالار ىسكە اسقاندا جاڭادان 212 جۇمىس ورنى اشىلماق. سونىڭ ىشىندە ZHA-GROUP LTD جشس سەرگەەۆكا قالاسىندا 400 باسقا شاقتالعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن (تسف) سالۋدى قولعا الىپ جاتىر. بۇل جوبانىڭ قۇنى – 1 ملرد تەڭگە. ساۋىن اپپاراتتارىن يزرايلدەن جەتكىزۋدى جوس­پارلاپ وتىر, جوبا تولىق ىسكە اسقاندا جاڭادان 30 جۇمىس ورنى اشىلماق. بۇرىن بۇل اۋداندى تسف دەگەن مۇلدە بولماعان ەدى, ەندى سول ولقىلىقتىڭ ورنى تولادى. ءىرى جوبالاردىڭ قاتا­رىندا «اسىل لوگيستيكس» جشس سۋحو­رابوۆكا جانە كريۆوششەكوۆو اۋىلدا­رىندا ارقايسىسى 10 مىڭ توننا استىق قابىلداي الاتىن ەكى استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرىن تۇرعىزۋ قولعا الىنعان. جاب­دىقتارى گەرمانيادان جەتكىزىلەتىن بۇل جوبالاردىڭ قۇنى دا 1 ملرد تەڭگەدەن ارتىق. قالعان 10 جوبا دا اۋدان ەكونوميكاسىن قارىشتى دامىتۋعا قولعابىس تيگىزەرى ءسوزسىز.

اۋداندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى جوعارى. بىلتىر 10 300 شار­شى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن بولسا, بيىل 11 443 شارشى مەتر نەمەسە 121 پاتەر تاپسىرىلماق. سو­نىڭ ىشىندە 46 پاتەردەن تۇراتىن كوپ­قاباتتى ءۇيدىڭ 9 پاتەردەن تۇراتىن ءبىرىنشى كىرەبەرىسى پايدالانۋعا بەرىلگەلى وتىر. ەسەپتەن شىعارىلۋعا جاقىنداپ قالعان وسى ءۇيدى قازىرگى اكىم قولعا الىپ, ساراپتاما جاساتىپ, قالپىنا كەلتىرىپ جاتىر ەكەن.

سوڭعى جىلدارى سەرگەەۆكا قالا­سىندا ىلگەرىلەۋ بار. ءى.توقىمبەتوۆ اق­ساقال «بۇرىن قاپ-قاراڭعى بولىپ تۇ­راتىن تالاي كوشەلەر قازىر سامالاداي جارقىرادى, ۇيلەرگە جىلۋ تارتىلدى. قالانىڭ ىشىندەگى جولدار جوندەلىپ, ىشكى قاتىناسقا جاقسى بولدى», دەيدى. بىلتىر ەكى كوپپاتەرلى, 6 جەكەمەنشىك ۇيلەرگە, مادەنيەت ۇيىنە, «بوبەك» با­لا­­باقشاسىنا ورتالىقتاندىرىلعان قازاندىقتان جىلۋ تارتىلىپتى. بيىل بۇل جۇمىستار ودان ءارى جالعاسۋدا ەكەن. جول جوندەۋگە بىلتىر اۋدان بويىنشا 523 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, 113,2 شاقىرىم جوندەلگەن. سونىڭ ىشىندە سەرگەەۆكا قالاسىنىڭ 18 شاقىرىم جولى 150,6 ملن تەڭگەگە وڭدالعان. ال بيىل تاعى 5,1 شاقىرىمعا سوزىلاتىن ءتورت كوشە جوندەلۋدە جانە قالاعا كىرەبەرىستەن باستالعان 7 شاقىرىمدىق جولعا اسفالت توسەلۋدە. وعان 325 ملن تەڭگە بو­لىنگەن. جارىقتاندىرۋعا بىلتىر 107 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, وعان بارلىق اۋىل­دارعا 2 مىڭ شام ورناتىلعان ەكەن. وسى جۇمىستاردى جالعاستىرۋ ءۇشىن بيىل تاعى 245 ملن تەڭگە ءبولىنىپتى. اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ 94,8 شاقىرىم جولى جوندەلگەن, وعان 372,4 ملن تەڭگە جۇمسالعان. ال بيىل اۋدان ارقى­لى وتەتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار «ۆو­لو- شينكا-سەرگەەۆكا-تيميريازەۆ» جو­لى­نا جوندەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن قۇنى 2,1 ملرد تەڭگەنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇ­جات­تارى جاسالدى. سونىمەن بىرگە اۋدان­ىشىلىك بىرنەشە جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. سونىڭ ىشىندە «اۋىل – ەل بەسىگى» باع­دارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە «مەرگەن-پوۆوزوچنوە-اقانباراق-نوۆوپوكروۆ­كا» اۋىلدارىن قوساتىن 16,3 شاقىرىم­دىق جول 344 ملن تەڭگەگە جوندەلۋدە. اۋدان بويىنشا ماڭىزى بار تاعى بىرنەشە جولعا جوندەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن 1,7 ملرد تەڭ­گەنىڭ جسق جاسالدى.

اۋدان اۋماعىندا ورنالاسقان 43 ەلدى مەكەننىڭ اۋىز سۋمەن جابدىقتا­لۋى دا ۇنەمى نازاردا. بىلتىر سەرگەەۆكا قالاسىنىڭ سۋ تاراتۋ قۇبىرلارى ءبىرشاما جوندەلگەن. بيىل تاعى دا 64,5 ملن تەڭگە اقشا ءبولىنىپ, جوندەۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلۋدا. ءبىر كەزدە «ەسىلدىڭ ۇستىندە وتىرىپ سۋعا جارىماعان قالا» دەگەن كەلەڭسىز اتاق العان سەرگەەۆكا ەندى تازا اۋىز سۋعا تولىق قول جەتكىزگەلى تۇر. اۋدانداعى باسقا اۋىلداردىڭ دا سۋمەن جابدىقتاۋ قۇرىلعىلارى جوندەۋدەن وتكىزىلۋدە. سونداي-اق 16 اۋىل­دى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋعا جەتكىزۋ ءۇشىن 2,5 ملرد تەڭ­گەنى قاجەت ەتەتىن جسق جاسالعان.

الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى وسىلاي قارىشتاپ بارا جاتقان اۋدانعا قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ دا سۇرانىسى باسقالارمەن سالىستىرعاندا ارتىق. بيىل پايدالانۋعا بەرىلەتىن 56 ۇيگە دە كوشىپ كەلۋشىلەرگە تولاتىن شىعار دەگەن ءۇمىت بار.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,

شال اقىن اۋدانى