قازاق نەگە پاتشالىق رەسەيگە دە, كەڭەس وكىمەتىنە دە قارسى شىقتى؟ ۇلتتى موماقان ەتىپ سۋرەتتەۋدىڭ دە اۋىلى شىندىقتان الىس. قازاق ەشقاشان ەمپەڭ قاققان جاسىق بولعان ەمەس. حح عاسىردىڭ باسىنداعى تاريحقا ۇڭىلگەن سايىن وسىعان كوزىمىز جەتىپ كەلەدى.
قازاقتىڭ تۋعان توپىراق ءۇشىن قولعا قارۋ العانى اق پاتشا كەزەڭىمەن كەلتە قايىرىلىپ ءجۇر. سوندىقتان كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىققان ەرلەر جايلى از بىلەمىز. سەبەبى تاريحشىلارىمىز كوتەرىلىستەردى جالپىلاما زەرتتەپ, جازىپ ءجۇر. ال سول كوتەرىلىستەردىڭ باسىندا تۇرعان, قىزىل ساياساتتىڭ ديىرمەنىنە ءتۇسىپ كەتىپ, جانى قىسىلعان قازاعى ءۇشىن ارپالىسقان ازاماتتاردىڭ جەكە تاريحى ەلەۋسىز قالىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى – جەتىسۋلىق قۇنداقباي تولەندى ۇلى.
قۇنداقباي مەرگەن وسى كەزدە قارا جۇمىسقا بارماۋ ءۇشىن جاندارممەن جاعالاسىپ, قاشقىن اتانعان. ول ۇزاق باتىر باستاعان البان كوتەرىلىسىنە دە قاتىستى. قاش-قاش كەزىندە دەمىكپە, ساتىلى اسۋلارىن جاعالاي بوسقان حالىقتى ارعى بەتكە اسىردى. الايدا 1916 جىلدىڭ كۇزىندە شەكارا اسقان قازاقتى قىتاي مەملەكەتى دە قۇشاق جايىپ قارسى الا قويمادى. توناپ, بەزدىرىپ جىبەردى. توزعان حالىق قايتا بەرى لىقسىعان كەزدە الاش قايراتكەرلەرى قامقور بولدى.
ماۋسىم جارلىعى تۋعىزعان ۇركىنشىلىكتە بوسىپ ءجۇرىپ, اتاقونىستان ايىرىلىپ قالعان حالىققا ازامات سوعىسىنىڭ سالىعى قوسىمشا سوققى بولدى. بۇل 1919-1921 جىلدارداعى جۇت پەن اشتىققا ۇلاستى. اشارشىلىقتا ەلدى امان ساقتاۋ ءۇشىن قۇنداقباي سىندى ەرلەر اتقا قوندى. كۇرەڭبەلدىڭ تاۋ-تاسىن كەزىپ, اڭ-قۇس اۋلاپ اسىرادى. بىراق بۇل دا ۇزاققا بارمادى. 1920 جىلدىڭ 26 تامىزىندا جەتىسۋ وبلىسىنا ارنالعان №76 بۇيرىق شىقتى. سوعان سايكەس جازىلعان ەرەجە بويىنشا اڭشىلاردىڭ وبلىستىق قوعامىنا مۇشە ادامدار عانا اڭ اتۋعا رۇقسات الدى. ول اڭ-قۇستىڭ ەتى مەن تەرىسى ورتالىققا جونەلتىلدى. ەرەجەنىڭ 2-تارماعىندا: «اڭ مەن قۇستىڭ بارلىق ءتۇرىن تۇزاقپەن, تورمەن, ارانمەن, ىلمەكپەن, قاقپانمەن دە ۇستاۋعا رۇقسات جوق, اڭداردى قۋىپ, سوعىپ الۋعا دا تىيىم سالىنادى», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇر. جاڭا بيلىك ءشيتى مىلتىعىنا دەيىن سىپىرىپ العان قازاقتار تۇزاق قۇرۋ حاقىسىنان دا ايىرىلدى. بۇنداي تالاپقا كونبەگەن قۇنداقباي باستاعان جىگىتتەر قاشقىن, كونترا اتاندى. قىزىل اسكەر ولاردىڭ ادىمىن اشتىرماۋعا كۇش سالدى.
1924 جىلى كومپارتيانىڭ حIV سەزىندە ەلدى يندۋستريالاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ەل دەگەندە زاۋىت-فابريكالاردىڭ بارلىعىن رەسەيدىڭ ورتاسىنا سالىپ, باسقا رەسپۋبليكالاردى سولاردى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋشى ەتتى. ول كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيتىن ميلليونداعان جۇمىسشىنى اسىراۋ تاعى دا وتارداعى ەلدەردىڭ مىندەتى. قازاقتىڭ قولىندا قانشا مال, قامباسىندا قانشا استىق بارىن ءبىلۋ ءۇشىن ۇجىمداستىرۋ جۇمىستارى جەدەل قولعا الىندى. ول جۇمىس رومانوۆتار اۋلەتىن بالاسىنا دەيىن اتىپ, قانىشەرلىگىمەن اتى شىققان گولوششەكيننىڭ بيلىگى تۇسىنا ءدوپ كەلدى. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەپ اتتانداپ ءجۇرىپ, قازاق دالاسىنىڭ بار اۋماعىندا 40 ميلليون باس مال بارىن ساناپ شىقتى. 1928 جىلدان باستاپ ماسكەۋ, لەنينگراد ەت كومبيناتتارىنىڭ بولىمشەلەرى رەسەيگە توننا-توننا ەت جونەلتىپ جاتتى. كامپەسكەگە ۇشىراعان بايلاردىڭ مالى تۇگەل ەتكە كەتتى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە 40 ميلليون باس مالدىڭ 4,5 ميلليونى عانا قالدى. قامباداعى ءداندى تۇقىمدىعىنا دەيىن قويماي سىپىرىپ اكەتتى. مىنە, وسىدان تاعى اشتىق باستالدى. قۇنداقباي تولەندى ۇلى سەكىلدى ازاماتتاردىڭ تاريح ساحناسىنا قايتا شىعۋى وسى تۇس. ولار قاساپقا ءتۇسىپ جاتقان مالدى ايداپ اكەتىپ, ەلگە ۇلەستىرگەن. وسىدان باستاپ قۇجاتتاردا «باندى» اتانا باستايدى. «بارلىق ەلدىڭ پرولەتارلارى, بىرىگىڭدەر» دەپ كەدەيگە قورعان, شونجارعا تاجال كورىنگىسى كەلگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ دە ءتۇپ پيعىلىندا يمپەريالىق امبيتسيا جاتقانىن قازاق ەرلەرى بار بولمىسىمەن سەزىندى. ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە سارباز جيىپ مايدان سالدى, اشتان بۇرالعان اۋىلداردى قۇتقارۋعا كىرىسىپ كەتتى.
كۇرەڭبەلدىڭ بويىنداعى جىگىتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك قۇنداقباي مەرگەننىڭ ماڭىنا توپتاستى. جاس وكىمەتتىڭ استامشىلىعىنا بار قازاق ىزالى ەدى. تالدىقورعاننىڭ تۇبىندەگى شۇبار اۋىلىندا كوتەرىلىستىڭ العاشقى وشاعى بۇرق ەتتى, ء«بىز كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتتىق, كوتەرىلىڭدەر!» دەپ جان-جاققا شابارمان جىبەردى. ءدال وسى كەزدە قۇنداقباي مەرگەن باستاعان جىگىتتەر قوعالىداعى بولشەۆيكتەردى قۋىپ شىعادى. تالدىقورعاننىڭ وگپۋ باستىعى ليپەن سەمەيدەن اتقىشتار بريگاداسىن شاقىرىپ, ولار اينابۇلاق ستانساسىنان باستاپ, كوتەرىلىسشىلەردى جازالاي باستايدى.
شۇباردان باستالعان تولقىن, قاراتال, اقسۋ-بۇيەن, اقكول كوتەرىلىستەرىنە ۇلاستى. بۇل 1930 جىل ەدى. باس-اياعى 2 اي ىشىندە كوتەرىلىسشىلەر جەڭىلدى. شۇباردان ۇستالعان جيىرمادان اسا ادامنىڭ اتى-ءجونى تاريحشى تالاس وماربەكوۆتىڭ «1929-1931 جىلدارداعى حالىق كوتەرىلىستەرى» اتتى كىتابىنا ەنگەن. ال سىتىلىپ كەتكەن ساربازدار قارسىلىقتى جالعاستىرا بەردى. «الماتى سەكتورى. تالدىقورعان اۋدانى. 1931 جىلدىڭ 26 قازانىنداعى مالىمەت بويىنشا شولاق تاۋلارىندا 30 جىگىتتەن قۇرالعان قارۋلى باندى جاسىرىنىپ جۇرگەنى بەلگىلى بولدى. ولاردى قاشقىن قۇنداقباي تولەندينوۆ جيناعان ەكەن. باندىعا نوعايباەۆ مولدانازار دەگەن دە جەتەكشىلىك ەتىپ ءجۇر (بۇل ءبىرىنشى رەت اتالىپ وتىر). ەكىنشى قاراشا كۇنى بەلگىسىز باندى توبى (تولەندينوۆتىڭ جىگىتتەرى بولسا كەرەك), قارۋلانعان 10 جىگىت تالدىقورعان اۋدانىنىڭ 12-اۋىلىنا شابۋىل جاسادى. اۋىلدىق كەڭەس وكىلى ابدىلداەۆ بايمۇراتتى, بىرنەشە كولحوزشىنى ساباپ, 45 باس ءىرى قارانى (ونىڭ 15-ءى جىلقى) ايداپ اكەتتى. اۋداندىق وگپۋ-دىڭ توتەنشە وكىلىنىڭ كومەكشىسى وڭالباەۆ 4 قاراشا كۇنى شولاق تاۋلارىنان ۆينتوۆكاسى بار بانديت دۇيسەنوۆ يشاندى ۇستادى. 8 قاراشا كۇنى وڭالباەۆ وتريادى 9 ءبانديتتى تۇتقىنداپ, وقشانتايىنا توعىز وق سىياتىن ءبىر جاپون مىلتىعىن, 16 وق, ءبىر قۇسمىلتىق تارتىپ الدى. باندىنىڭ قالعانى وكتيابر اۋدانىنا قاراي قاشىپ كەتتى» (قر پرەزيدەنتى ءارحيۆى, 141-قور, تىركەۋ 1, ءىس 5052).
قۇنداقباي مەرگەن تۋرالى تەك ارحيۆتەن ەمەس, سول زاماندا وپەراتسيانى جۇزەگە اسىرعان چەكيستەر جازعان «نەزريمىي فرونت», «مى يز چك» سەكىلدى كىتاپتاردان دا وقۋعا بولادى. بىراق ول جەردە قۇنداقباي – قۇبىجىق, ال چەكيستەردىڭ بارلىعى ەل ءۇشىن ەگىلگەن ەرلەر بولىپ سيپاتتالعان.
جوعارىداعى مالىمەتتە اتالاتىن, مەرگەننىڭ سەرىگى مولدانازار نوعايباەۆتىڭ ۇرپاعى قازىر الماتى وبلىسىنىڭ كەربۇلاق اۋدانىندا تۇرادى. مولدانازاردى جارى مەن بالاسى 1930 جىلدان كەيىن كورمەپتى. ۇلى قويشىمان ول كەزدە 4 جاستا ەكەن. اناسىمەن تۋعان ەلگە ورالىپ, 67 جاسىندا كوز جۇمعان قويشەكەڭنىڭ كەۋدەسىندە «اكەمنىڭ ديدارىن ءبىر كورسەم-اي» دەگەن جالعىز ارمان كەتىپتى. مولدانازار «باندىنىڭ» ەسىم-سويى 1931-1932 جىلدارداعى قۇجاتتاردا دا كەزدەسەدى. 2020 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە «قاراقشىلىق» قارەكەتى» دەگەن ماقالا جازعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ باس ساراپشىسى ايناش سەيسەنباەۆا: «دۇيسەنباەۆ يشانمەن بىرگە مولدانازار دا تۇتقىندالدى», دەپ جازىپتى. وزىمە ول مالىمەت كەزىكپەدى. راس بولسا, وندا ەكەۋى دە اتىلعان.
تاعى دايەككە جۇگىنەيىك: «تالدىقورعان اۋدانى: قىتايدان بەرى اسقان تولەندينوۆ قۇنداقباي مەن مۇقاشەۆ قاناپيانىڭ باندىسىنىڭ قولىنان 6-اۋىلدا كولحوز باسقارماسىنىڭ توراعاسى دجۋنچيباەۆ قازا تاپتى. 17 قىركۇيەك كۇنى ءۇشىنشى اۋىلدىڭ كولحوزىنا شابۋىل جاساپ, 60 جىلقىنى ايداپ اكەتتى. 254 ءتۇتىندى كوتەرە كوشىپ, «قارا» اتالاتىن جەرگە قاراي تارتىپ, جاسىرىنىپ ۇلگەردى», دەلىنگەن پرەزيدەنت ارحيۆىندەگى دەرەكتەردە (قور 141, تىركەۋ 1, ءىس 5052). ياعني قۇنداقباي مەرگەن ءبىر كوشىرگەندە وسىلاي ەكى ءجۇز-ءۇش ءجۇز تۇتىننەن ءبىر-اق اكەتىپ وتىرعان.
1929-1932 جىل ارالىعىندا تالاي اۋىل قۇنداقبايدىڭ ارقاسىندا اشتىقتان قۇتىلىپ, امان قالدى. ايداپ اكەتكەن جىلقىلاردى اش قازاققا سويىپ بەرىپ, ودان ارتىلعانىن شەكارا اسقاننان كەيىن گوميندان وكىلىنە بەرىپ, اۋىلدارعا قونىس سۇراعان. بايلاردان العان التىندى دا بوسقىن قازاققا جەمتىكتەي قاراعانداردىڭ كومەيىنە تىققان. ءسويتىپ ارعى بەتكە كوپتەگەن اۋىلدى قونىستاندىرعان, قۇلجا ماڭىنداعى دۇڭگەنمالى, قىتايمالى اۋىلدارى, بەساعاش جايلاۋى قاشقان قازاقتىڭ قونىسىنا اينالعان.
قۇنداقباي تولەندى ۇلىنىڭ ساربازدارىن جويۋ ءۇشىن تالدىقورعان ەرىكتى ميليتسياسىنىڭ قارۋلانعان ءجۇز قىزمەتكەرى 2 جىل بويى ءىز كەسەدى. باسشىلارى بەلياەۆ دەگەن. ساتقىنداردىڭ كەسىرىنەن مەرگەن 1932 جىلى تۇزاققا تۇسەدى. البان, جالايىر, قاڭلى اۋىلدارىن تۇلكىلى تاۋىنىڭ باسىنا جيعان مەرگەنگە اران قۇرىلادى. بەلياەۆ تۇندە كوش جولىنا ەكى تۇستان پۋلەمەت قۇرعىزىپ, تاڭ اتا قوزعالعان حالىقتى قىرىپ سالعان. قۇنداقباي مەرگەن پۋلەمەتشىلەردى قاعىپ تاستاعاننان كەيىن عانا اۋىل جۇرناعىن امان الىپ كەتۋ مۇمكىن بولعان. ول جەر قازىر كىسىقىرىلعان دەپ اتالادى.
«قاپالدان جەتكەن مالتسەۆتىڭ 15 ادامدىق كوموتريادى 18 قىركۇيەك كۇنى ەمەل اسۋىندا باندىمەن سوعىسادى, 70 باندى قازا تاپتى. ال ءبىز جاقتان 1 كوموترياد ساربازى قازا تاپتى, تاعى ءبىرى جارالاندى. 21 قىركۇيەكتە دۋكارسكي باستاعان جاساق تولەندينوۆ پەن مۇقاشەۆتىڭ قالعان ساربازدارىنا تاپ بولىپ, تاعى 10 ادامنىڭ كوزىن جويدى. 4 ادام تۇتقىندالعان, ولاردىڭ ەكەۋى ايەل... قۇنداقباي تولەندينوۆ باندىسىنىڭ جۇرناعىن قازان ايىندا وكتيابر اۋدانىنىڭ ەرىكتىلەر جاساعى تاعى تالقاندادى, 8 ءبانديتتىڭ كوزى جويىلدى. باندى باسشىسى قۇنداقباي 4 ساربازىمەن قىتاي اسىپ كەتتى», دەلىنگەن ارحيۆ دەرەكتەرىندە (قر پرەزيدەنتى ءارحيۆى, قور 141, تىركەۋ 1, ءىس 5052. 20-بەت). بۇل دەرەكتەن قۇنداقباي تولەندى ۇلىنىڭ كەڭەسكە قارسى كۇرەسىنىڭ ىقپالى قانشالىقتى زور بولعانىن بايقاۋعا بولادى. بەلياەۆ, مالتسەۆ, دۋكارسكي, وڭالباەۆ دەگەن كوموترياد جەتەكشىلەرىنىڭ نەگىزگى ماقساتى مەرگەننىڭ كوزىن جويۋ بولعان. بىراق ول قولدارىنان كەلمەگەن.
...قارتتار كىسىقىرىلعان وقيعاسىنان كەيىن مەرگەن ەلگە ورالمادى دەيدى. ول كۇرەڭبەلدەن اۋا كوشكەن حالىقتى قۇلجادان 70 شاقىرىم جەردەگى بەساعاش جايلاۋىنا اپارىپ ورنىقتىرىپ, قىزىلدارعا قارسى كۇرەستىڭ جاڭا امالدارىن قاراستىرعان.
شان حاي شي مەن ماو بيلىككە تالاسىپ, قىتاي ەكىگە جارىلىپ تۇرعان تۇس قازاققا اۋىر تيەدى. بوسقان جۇرتتى تەزىرەك توناپ الۋ ءۇشىن قىتاي بيلىگى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تىم قىمباتتاتىپ جىبەرەدى. ءىرى قاراعا ءبىر قاپ بيداي الىپ, جۇدەگەن جۇرتتىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارى ءوز مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇشىن ايقاسادى. وسپان باتىر كوتەرىلىسى بۇرق ەتكەن كەزدە, قۇنداقباي ءوز جىگىتتەرىن ەرتىپ پارتيزاندىق سوعىسقا كىرىسەدى. شىعىس تۇركىستان مەملەكەتى قۇرىلعاندا كەۋدەسىنە مەدال دا تاعىپتى. ال سودان كەيىن قىتاي بيلىگى قازاقتىڭ ىشىندەگى باس كوتەرەر ازاماتتاردى جويا باستايدى. قىسپاققا قالعان حالقىنىڭ مالىن بازارعا ايداپ اپارىپ, جاقسىلاۋ باعاعا وتكىزىپ بەرىپ جۇرگەن ءور قۇنداقباي وسى كەزدە «ۇرى» دەگەن جالاعا قالادى. بۇعان دەيىن دە بىرنەشە سىلتاۋمەن اباقتىعا قامالىپ, قىسپاق كورگەن مەرگەننىڭ سوڭعى ساتتەرىنە قىدىربەك وماروۆ اقساقال كۋا بولعان ەكەن. ول كىسىنىڭ اكەسى ءسامي بازاردا قىزمەت ەتكەن. قۇنداقباي ساتاتىن جىلقىلارىن سونىڭ قوراسىنا قاماپتى. ءبىر ادام مەنىڭ مالىم دەگەن سوڭ مەرگەندى قاماۋعا الادى. شالعايداعى بەساعاشقا كىسى جىبەرىپ, مالدىڭ ناق يەلەرى كەلگەنشە ءبىر اپتاداي ۋاقىت وتەدى. اق ەكەنى دالەلدەنىپ, اباقتىدان شىققان قۇنداقباي ءساميدىڭ ۇيىنە سىرقاتتانىپ كەلەدى. اس ىشسە, بۇراتىلىپ اۋىرعان سوڭ, اعايىندار ارباعا سالىپ, اۋىلىنا جەتكىزىپتى. ەكى-ءۇش كۇن دوڭبەكشىگەن مەرگەن كوز جۇمادى. قايتىس بولعان جىلىن ناقتىلاپ, 1947 دەۋ كەرەك. وعان دالەل دە جوق ەمەس. قۇنداقبايدىڭ سوڭىمدا ءبىر تۇياق قالسا دەگەن ۇلى ارمانى بار ەدى, جارى اقتولقىننىڭ تۋعانى تۇرماي, ەكى مۇڭلىقتىڭ جۇرەگى جارالى بولاتىن. سەن توككەن قاننىڭ سورىنا وسى ازاپقا ۇرىندىق پا دەپ اقتولقىنى سان مارتە جىلاعان ەكەن. ءىنىسى مىرزاقبايدىڭ دا بالاسى كوپ شەتىنەپ, اعايىندىلار پەرزەنتكە زار بولادى. كوز جۇمارىنان از ۋاقىت بۇرىن قۇنداقباي كەلىن بوسانسا, ءبىر پەرزەنتىڭدى ماعان قي دەپ قوجاحمەت دەگەن اعايىنىنا قولقا سالعان ەكەن. «ۇلعا نە جەتسىن, قىز دا بولسا ۇلىمداي كورىپ, ەسىمىن ۇلتاي قويارمىن!» دەپ ەزىلىپتى قايران ەر. قول باستاعان اعاسىنىڭ قولقاسىنا قوجاحمەت قارسى شىعا المايدى, قۇرساقتا جاتقان پەرزەنتىن باتىرعا قيادى. بىراق ۇلتايىن يىسكەۋ مەرگەننىڭ پەشەنەسىنە جازىلماپتى, قوجاحمەتتىڭ كەلىنشەگى ول كوز جۇمعان سوڭ بوسانادى. بىراق قۇنداقباي قايتىس بولعاننان كەيىن دە ساربازى سەرتىنەن اينىماعان. پەرزەنتىن اقتولقىن جەڭگەسىنىڭ باۋىرىنا سالىپ بەرىپتى. ءۇش جاس ۇلكەن تۋعان اپكەسى كاميلا قوجاحمەتقىزى: «ۇلتاي سۇستى بولدى, مەرگەننىڭ قىزى دەگەن سوڭ با, مىنەزى قۇنداقباي اتاعا تارتىپ كەتتى. ءبىزدى مويىندامادى. تەك قايتىس بولعاندا قۇلپىتاسىنا ۇلتاي قوجاحمەتقىزى –قۇنداقبايقىزى دەپ جازىلدى», دەيدى.
1954-1955 جىلدارى قىتايداعى قازاق قايتا بەرى قوزعالادى. قۇلجا ماڭىنان 1000 ءتۇتىن ءوتىپتى. كاميلا اپانىڭ اكە-شەشەسى دە سول كەزدە كوشىپ كەلگەن. ال اقتولقىن باتىردىڭ زيراتىن قالدىرمايمىن دەپ, ۇلدايىمەن سول جاقتا قالىپ قويادى. تەك 1962 جىلى بەرى وتەدى.
اتاقتى قۇنداقباي مەرگەن مەن وتباسىنىڭ قىسقا تاريحى وسىنداي. قازاعى ءۇشىن بولشەۆيكپەن الىسىپ, گوميندانمەن شابىسىپ, بورداي توزعان حالقىنىڭ قونىسى ءۇشىن كۇرەسكەن ەر قۇنداقبايدىڭ دەنەسى جات جۇرتتا جاتىر. ول زيرات قازىر بار ما, الدە, قارقىندى دامىپ جاتقان كورشى مەملەكەت جويىپ, قۇرىلىس استىندا قالدى ما؟ ول جاعى بەلگىسىز.
جالپى, جەتىسۋ حالقىن وزبىرلىقتان قۇتقارامىن دەپ كەڭەسكە قارسى سوعىسقان قۇنداقباي تولەندى ۇلى, ومار مۇرتازين, قۇديار تەزەك ۇلى, وماربەك مەرگەن ەركىنبەك ۇلى سەكىلدى تۇلعالاردىڭ تاعدىرى از زەرتتەلگەن. قالىڭ قازاق تىعىلعان قاراڭعىسايداعى قىرعىن, اكەمنىڭ اۋزىنان ەستىگەن ساتىلى ماڭىنداعى اتىس تۋرالى ارحيۆ قۇجاتتارى ءالى قولعا تۇسكەن جوق. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن دەگەندە وسىنداي ەرلەردىڭ دە ەسىمى اتالسا, ولاردىڭ شەيىت بولعان ساربازدارىنىڭ, قۋعىنشىلار وعىنا ۇشقان, اشتان قىرىلىپ, تاۋ-تاستا سۇيەگى قالعان ادامداردىڭ ەسىم-سويى تۇگەندەلسە دەيمىز. ول ءۇشىن 1993 جىلى قابىلدانعان «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگiن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 6-بابى «ۆ» تارماعىندا «قارۋلى باندىلاردى ۇيىمداستىرعان ادامداردى اقتاۋعا بولمايدى» دەگەن تالاپتى الىپ تاستاۋ كەرەك. ءدال وسى زاڭنىڭ كەسىرىنەن جەرى, ەلى ءۇشىن قارۋ الىپ سوعىسقان ازاماتتاردىڭ ەشبىرى اقتالماي كەلدى. ەرلىككە قيانات, ەلدىككە سىن بولىپ تۇرعان بۇل كەمدىكتەن قۇتىلار كەز باياعىدا كەلگەن.
سەرىك ابىكەن ۇلى,
جۋرناليست
(قۇنداقباي تولەندى ۇلىنىڭ سۋرەتى اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى. سۋرەتتى مەرگەننىڭ تۋىسى دۇيسەن جەكسەمباي ۇلى سالدىرعان ەكەن).