مىڭجىلدىق مۇرا. قۇراننىڭ كونە تۇركى تىلىنە اۋدارىلعان العاشقى نۇسقاسى تۇركىستانمەن قايتا قاۋىشتى

تۇركىستان قالاسىندا سوڭعى كەزدەرى تانىمدىق تا, بىرلىك-ىنتىماققا ۇندەيتىن دە, ەكونوميكالىق قارىم-قاتى­ناستى نىعايتاتىن دا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار ءجيى ۇيىم­داستىرىلۋدا. دەگەنمەن, بۇل جولعى حالىقارالىق كونفەرەن­تسيانىڭ تۇركى الەمى, ءيسى مۇسىلمان حالقى ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە. ولاي دەيتىنىمىز...

كونفەرەنتسيانى جۇرگىزگەن حالىق­ارالىق تۇركى اكادە­ميا­­­سىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قى­دىرالى كيەلى شاھاردا بارشا تۇر­كى­نىڭ رۋحاني دىڭگەگى – ازىرەت قوجا احمەت ياساۋي بابامىز, اياۋ­لى حاندارىمىز بەن داناگوي بي­­لەرىمىز ماڭگىلىككە تىنىم تاپ­­قانىن ايتىپ ءوتتى. «مىنە, وسى ياساۋي داۋىرىندە, قاستەرلى تۇر­كى­ستان توپىراعىندا بۇدان 1000 جىل بۇرىن تۇركى تىلىنە اۋدا­رىل­عان قاسيەتتى «قۇران كارىم» كى­تابىنىڭ سالتاناتتى تۇساۋ­كە­سەرىنە جينالىپ وتىرمىز. ەل­باسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ پەن تۇركيا پرەزيدەنتى تا­يىپ رەجەپ ەردوعاننىڭ العى سوزى­مەن جارىق كورگەن بۇل قا­سيەت­تى قۇران كارىمنىڭ باسىلۋى­نا ىق­پال جاساپ, سەپتەسكەن تۇركى مەم­لە­كەت­تەرىنىڭ باسشىلارى شارا­مىزعا قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر», دەدى دار­حان قىدىرالى. سانسىز باپ­تار­دىڭ ءىلىمى گۇلدەگەن ولكەدە, تۇر­كى­ستان­دىق, سايرامدىق حافيز عۇ­لاما­لار­دىڭ قاتىسۋىمەن قاراحان داۋ­ىرىن­دە قاسيەتتى قۇران كارىم تارجىمالانعان.

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مادەنيەت سارايىندا وتكەن القالى جيىنعا تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ, تۇركى كەڭەسى باس حاتشىسىنىڭ ورىنبا­سارى ومەر كوجامان, احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تورى جانار تەمىربەكوۆا, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپ­سىر­مالار جونىندەگى ەلشىسى ەر­جان مۇقاشەۆ, قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى اقپارات جانە قوعام­دىق دامۋ مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەرجان نۇ­كەجانوۆ, تۇركيا رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى باس كونسۋلى الي ريزا اكىندجى, «بىلگە تۇرىك» مادەنيەت قورى­نىڭ باسقارما توراعاسى, ەكس-گۋ­بەر­ناتور گۋنگور ازيم تۋنا, تۇركىس­تان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىن­با­سارى ساكەن قالقامانوۆ, سونداي-اق بەلگىلى عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.

باسقوسۋ اياسىندا قاراحان مەم­لەكەتى داۋىرىندە (ح عاسىر) تۇر­كىس­تان توپىراعىندا كونە تۇركى تىلى­نە اۋدارىلعان العاشقى قۇران كى­تا­بىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى جا­سالدى. كيەلى كىتاپتىڭ لەنتاسىن تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حات­شىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ پەن «بىل­گە تۇرىك» مادەنيەت قورىنىڭ باس­قارما توراعاسى گۋنگور ازيم تۋنا قيدى.

حالىقارالىق تۇركى اكادەميا­سى باسىپ شىعارعان بۇل بىرەگەي با­­سى­لىم ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەت­­كەن قۇران اۋدارماسىنىڭ ەڭ كونە ءارى تولىق نۇسقاسى سانالا­دى. بۇگىندە بۇل قولجازبا ىستانبۇل قالاسىنداعى تۇرىك جانە يسلام ونەرى مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. تۇمەن عاسىر تالاي اۋليەلەر مەن عۇلامالار سۋسىنداعان مىڭ­جىل­دىق مۇرانىڭ جارىق كورىپ, تۋعان توپىراقپەن قايتا قاۋىشۋى تۇركىستاننىڭ تۇركى الەمىنىڭ رۋ­حاني استاناسى اتانۋىمەن تۇس­پا-تۇس كەلگەنى دە بەكەر ەمەس. «الاش­تىڭ اقيىق اقىنى ماعجان «تۇر­كىستان – ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى, ەكى دۇ­نيەنىڭ ەسىگى» دەپ جىرلاعانداي, تۇركىستاندى تۇگەل تۇركىنىڭ رۋحاني استاناسى ساناۋدىڭ ايعاقتارى جەت­كىلىكتى. سونىڭ ءبىر ايعاعى – مىڭ جىل بۇرىن اۋدارىلىپ جا­زىلعان وسى قۇران كىتابى.

عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, قۇران العاش تۇركى تىلىنە 950 جىل­دارى اۋدارىلعان. باسقاشا ايت­قاندا, ءبىزدىڭ ءتىلىمىز – قۇران ال­عاش اۋدارىلعان ەكى ءتىلدىڭ ءبىرى. بۇل ونىڭ باي, قۋاتتى, قۇنار­لى ءتىل ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. سو­نى­­مەن قاتار سول تۇستاعى تۇركى عا­­لىم­دارىنىڭ ءبىلىمى مەن بى­لىك­­­تى­لىگىن دە ايعاقتاي تۇسەدى. ويت­­كەنى قۇراننىڭ باي ءتىلى مەن ماز­­مۇنىن سوزبە-ءسوز, جولما-جول اۋدارىپ شىعۋ ۇلكەن بىلىكتىلىكتى قا­جەت ەتەتىنى بەلگىلى. بۇل قۇران اۋدار­ماسىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى قازىرگە جەتكەن, بىراق سولاردىڭ ەڭ تولىق نۇسقاسى تۇڭعىش رەت جارىق كورىپ, تۇركىستان جەرىندە تۇساۋى كەسىلۋى – رۋحاني استانامىزعا تا­ماشا تارتۋ بولدى دەپ ويلايمىز», دەدى حالىقارالىق تۇركى اكادە­مياسىنىڭ پرەزيدەنتى.

القالى جيىندا العاشقى بولىپ ءسوز العان تۇركسوي ۇيى­مى­نىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قا­سەيىنوۆ تۇركى الەمىنىڭ تاريحى, ادەبيەتى, ءتىلى مەن ءارحيۆى تۇر­عى­سى­نان اسا ماڭىزدى جۇمىس­تار ات­قارىپ كەلە جاتقان ۇيىمدار­دىڭ ءبىرى – تۇركى اكادەمياسى ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. «قۇرىلعان كۇن­نەن بەرى دارحان قىدىرالى مىر­زا­نىڭ باسشىلىعىمەن تۇركى اكا­دە­مياسى مەن تۇركسوي ارا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىق بايلانىس توقتاۋسىز جالعاسىپ كەلەدى. تۇركى اكادەمياسىنىڭ شاما­مەن مىڭ جىل بۇرىن قارا­حان مەم­لەكەتى داۋىرىندە تۇركى­ستان اي­ماعىندا تۇركى تىلىنە اۋدا­رىل­­عان «قۇران كارىمنىڭ» عى­لىمي كوشىرمەسىن قايتا دايىن­داپ, باسىپ شىعارعانى, «تۇركى ءتىلى جانە ءجۇنىس امىرە جىلى» اياسىندا قوجا احمەت ياساۋيدىڭ شاكىرت­تەرىنىڭ ءبىرى, سوپىلىق اعىم وكىلى, اقىن ءجۇنىس امىرەنىڭ ولەڭدەرىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ باسۋ جانە تۇركىستان ايماعىن جان-جاق­تى سيپاتتايتىن كوپ تومدىق «تۇركىس­تان» ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپتار سەرياسىن دايىنداۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتقانى تۋرالى حاباردار بولدىق. بۇل حابار ءبىزدى ايرىقشا قۋانتتى. تۇركى اكا­دەمياسىنا وسى ماڭىزدى ج­ۇ­مىستارى ءۇشىن العىس ءبىلدىرىپ, شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىز!», دەدى دۇيسەن قوراباي ۇلى. سونداي-اق ول ق.ا. ياساۋي اتىنداعى حقتۋ مەن تۇركسوي اراسىنداعى ىنتى­ماقتاستىق بايلانىستاردىڭ كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ ءوتتى.

تاريحتىڭ اۋىر سىناقتارىنان ءوتىپ, ءبولىنىپ-بولشەكتەنىپ, قان­شاما قيىندىقتى ارتقا تاستاعان باۋىرلاس تۇركى ەلدەرى مەن تۇر­كى حالىق­تارىنىڭ بۇگىنگى تاڭ­دا كەلە­شەككە بىرگە قادام باسۋ­عا دەگەن ۇمتىلىسىن تۇركى كەڭە­سى باس حاتشىسىنىڭ ورىن­با­سا­رى ومەر كوجامان ءححى عاسىر­دىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان اسا ماڭىزدى وزگەرىستەرىنىڭ ءبىرى رە­تىندە اتادى. «ماقسات-مۇرا­تى­مىز – اتا-بابالارىمىز بىرگە ءومىر سۇرگەن تۇركىستان ايماعىندا كە­زىندە جالىنداپ تۇتانعان بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق الاۋىن كەلەشەككە جەتكىزۋ, ونى كۇشەيتە ءتۇسۋ. الداعى كەزەڭدەردە تۇركىستاندا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ جەكە-جەكە ينۆەستيتسيالارىنا كۋا بولامىز. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن «ارنايى ەكونوميكالىق ايماق» قۇرۋ ماقساتىندا ءتيىستى جۇمىستار باس­تالادى. تۇركىستاننىڭ ۇل­كەن ەكو­­نو­ميكالىق, ساۋدا جانە ين­­ۆەس­تي­تسيالىق الەۋەتىن تۇركى مەم­لەكەتتەرى پايدالانا­تىن بولادى. تۇركىستاننىڭ تۇركى ور­كەنيەتى تۇرعىسىنان تاريحي ما­ڭىزىن ودان ءارى اشا ءتۇسۋ ماق­ساتىندا تۇركسوي جانە تۇركى اكادەمياسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىس­تا­رىن جانداندىرامىز. سون­داي-اق تۇركىستاندى جانە قوجا احمەت ياساۋيدى الەمگە كەڭ تانىتا ءتۇسۋ ءۇشىن ىقپالدى حالىق­ارا­لىق ۇيىمداردا ورتاق ءىس-شارا­لار وتكىزەمىز. وسى كەزەڭدە تۇركى­س­تان­نىڭ رۋحاني استانا دەگەن سي­پاتى ودان ءارى كۇشەيە تۇسەدى. مى­سالى, تۇركى مەملەكەتتەرى ارا­سىن­داعى ينستيتۋتتىق ىنتى­ماق­تاستىقتى كورسەتەتىن كوپ تا­راپ­تى ۇيىمداردىڭ تۇركى­س­تاندا ءوز كەڭسەلەرىن اشۋى نەمەسە ەۋروپا پارلامەنتتىك اس­سامب­لەياسىنا ۇقساس ءبىر پارلا­مەنت­­تىك اسسامبلەيانى تۇركى­ستان­دا قۇرۋ ماسەلەسىن قاراس­تى­رۋ. وسىنداي باستامالار مەن جۇ­مىستارىمىز ارقىلى كوزدە­گەن باستى ماقساتىمىز – تۇركى الەمىن ءححى عاسىردىڭ ەڭ ماڭىزدى ەكو­نوميكالىق, مادەني جانە ور­كە­نيەتتى ورتالىقتارىنىڭ بىرى­نە اي­نالدىرۋ. وسى ىستەردە اتا­جۇر­تى­مىز تۇركىستاننىڭ جانە قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ مي­را­سىن وزىمىزگە جولباسشى ەتىپ ال­عىمىز كەلەدى», دەدى ومەر كوجامان.

تۇركىستاننىڭ تۇلەۋى ەلباسى ىرگەسىن قالاعان قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىلۋىمەن باستالعانى بۇگىندە ءجيى ايتىلادى. تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني ىقپالداستىعىنا, ءبىلىمى مەن عىلىمىنا سەرپىن بەرگەن, وردالى وقۋ ورنىنا بيىل 30 جىل تولىپ وتىر. بۇل ورايدا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا ءوز سوزىندە وقۋ ورنىنىڭ بىلىكتى مامان دايارلاۋداعى ماڭىزى مەن مىندەتىنە توقتالدى. «ياسسى» جانە «تۇركىستان» اتاۋلارىنىڭ تاريحىن, بۇل جەر ەجەلگى تۇركى تايپالارى ءۇيسىن, قاڭلى, قارلۇق, قىپشاق, وعىزداردىڭ اتا مەكەنى, سىر بويى مەن قاراتاۋ بارشا كوشپەلى تۇركى حالىقتارىنىڭ پاناسى بول­عانىن ەسكە سالدى. تۇركىستان قالا­سىنىڭ «تۇركىستان» دەپ اتالۋى تىكەلەي قوجا احمەت ياساۋي با­بامىزدىڭ تاريحي تۇلعاسىنا قاتىستى ەكەنىن جەتكىزدى. «قۇران كارىمنىڭ تۇركى تىلىندەگى العاشقى اۋدارماسى, احمەت ياساۋي بابا­مىزدىڭ تۇركىلىك مادەنيەت پەن يس­لام ءدىنى اراسىندا سالعان رۋح­اني كوپىرى بىزدەرگە ۇلكەن ونەگە. ءبىز بۇل تاريحي جانە رۋحاني بايلىقتارىمىزدان ۇلگى الىپ, ولاردىڭ اشىپ بەرگەن جول­دارىن ودان ءارى دامىتۋعا ءتيىس­پىز. دامىتىپ جاتىرمىز دا دەپ ويلايمىن. كيەلى تۇركى­ستاننىڭ مار­تەبەسىنە جانە ۋني­ۆەر­سي­تەتى­مىزدىڭ اتىنا ساي «تەولوگيا» فاكۋلتەتىن اشقالى وتىرمىز. كەشەگى كەڭەستىك جۇيەدەن باس تارتىپ, تاۋەلسىز دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق, زايىرلى, الەۋمەتتىك رەسپۋبليكا قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى بەتبۇرىس, «رۋحاني جاڭعىرۋ» ستراتەگياسى بىزگە وسىناۋ باستاماعا ۇيىتقى بولۋعا كۇش-قۋات بەردى. تەولوگيا فاكۋلتەتى ەلى­مىزدە تۇڭعىش بولۋىمەن دە قۇن­دى. بۇل فاكۋلتەتتە ق.ا.ياساۋي بابامىزدان ميراس بولىپ قالعان ءىلىم مەن عىلىم تۇسىنىگى نەگىز بو­لا­دى. ءدىن سوتسيولوگياسى, ءدىن في­لو­سوفياسى جانە يسلام ونەرى سىن­دى ەلىمىزدە بۇعان دەيىن ءمان بەرىل­مەي كەلە جاتقان ماڭىزدى سالا­لارعا عىلىمي نازار اۋدارىپ, بۇل سالالاردى زەرت­تەيتىن عا­لىم تۇلعالاردى قا­لىپ­تاستى­رۋ – فاكۋلتەتىمىزدىڭ نە­گىز­گى ميس­سيا­لارىنىڭ ءبىرى», دەدى جا­­نار تەمىربەكوۆا. ال سىرتقى ىس­تەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپ­­سىر­­مالار جونىندەگى ەلشىسى ەر­جان مۇقاش تاريحي باسقوسۋدى ۇيىم­داستىرىپ, قاسيەتتى قۇران كارىم­نىڭ كونە تۇركى تىلىندەگى العاش­قى نۇسقاسىن قايتا باسپادان شى­ع­ارعان تۇركى اكادەمياسى مەن ۇيىمداستىرۋشىلارعا مي­نيستر­لىكتىڭ العىسىن جەتكىزدى. ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇركى الەمى ءۇشىن اسا ماڭىزدى تىڭ باستامالارىنا توقتالدى.

ياساۋي ءىلىمى ىزگىلىك پەن مەيىر­بان­­دىلىق­تىڭ تۋى بولعان. تۇر­كىس­­تان عۇلامالارى ءداستۇر سا­باقتاس­تىعىن جالعاستىرىپ, ەجەل­دەن ادامزات­تى ءبىلىم مەن ونەرگە, ادام­­گەر­شىلىك پەن ىنتى­ماققا, ادال­­دىق پەن اۋىزبىر­شىلىككە ۇن­دە­گەن. مىڭجىلدىق تاريحى بار قۇران كارىمدى اۋدارعان عۇلا­ما­لار عيبراتى دا تاۋەلسىز مەملە­كەتى­­مىزدىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋى­نە ءنار بەرەرى ءسوزسىز. القالى جيىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كومي­تەتىنىڭ توراعاسى ەرجان نۇكە­جانوۆ ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جان-جاقتى قولداۋىمەن تۇركىستان تۇ­بە­گەيلى وزگەرىپ, زاماناۋي تۋريس­تىك مادەني-رۋحاني جانە اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىققا اينالعانىن, سونىمەن بىرگە تۇركىستان مەم­لە­كەتىمىزدىڭ التىن بەسىگى جانە بارلىق تۇركى حالىقتارى ءۇشىن قاستەرلى قارا شاڭىراق, قادىرلى قۇتتى مەكەن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ق.ا.ياساۋي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت ەلىمىزدە ء«دىنتانۋ» ماماندىعى بويىنشا ءدىن سالاسىندا بىلىكتى ماماندار دايارلايتىن, سۇرانىسقا يە, جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنى ەكەنىن ايتا كەلە, ە.نۇكەجانوۆ بو­لاشاق كادرلاردىڭ ريتوريكالىق داعدىلار مەن شەشەندىك ونەردى زەرتتەۋى قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. مەملەكەت ۋنيۆەرسيتەت تۇ­لەكتەرى مەن جۇمىس بەرۋشىلەر ارا­سىندا ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىندە تۋىن­دايتىن ماسەلەلەردى بىرلە­سىپ زەرتتەۋ, ولاردى شەشۋ ءۇشىن سىندارلى ديالوگ الاڭىن قۇرۋ­عا اشىق ەكەنىن جەتكىزدى. سون­داي-اق حالىقارالىق كونفەرەن­تسيا­دا تامىرى ءبىر, تاريحى ورتاق تۇركيا ەلىمەن اراداعى دانە­كەر­لىك قىزمەتتى ابىرويمەن ات­قارىپ جۇرگەن تۇركيا رەسپۋبلي­كاسىنىڭ الماتىداعى باس كونسۋلى اكىنجى الي رىزا, «بىلگە تۇرىك مادەنيەت قورى» باسقارما باسشىسى, تۇركى الەمى مادەنيەت استا­ناسىنىڭ العاشقى باسشىسى, ەكس-گۋبەرناتور تۋنا گۇنگور ازيم ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

كونفەرەنتسيا جۇمىسىن قورى­تىندىلاعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دار­حان قىدىرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تۇركى اكادەمياسىنىڭ تۇركىستان وڭىرىندە ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باسا ءمان بەرۋى وتە ورىندى», دە­گەن قولداۋى اكادەميا ءۇشىن ۇل­كەن باعىت-باعدار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بىرەگەي باسىلىمدى ازىر­لەۋگە كەلىسىمىن بەرگەن تۇركيا رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ مادەنيەت مينيستر­لىگى­نە, القالى جيىندى وتكىزۋدە قولداۋ كورسەتكەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى مەن عالىمدارعا العىسىن ءبىلدىردى.

جيىن سوڭىندا كونە تۇركى تىلىندەگى قۇران كىتابىنىڭ جارىق كورۋى­نە اتسالىسقان «بىلگە تۇرىك» مادە­نيەت قورىنىڭ باسقارما تور­اعاسى گۋنگور ازيم تۋناعا, ىستان­بۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سورى ەمەك ۇشەنمەزگە جانە ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ دوكتورانتى سايپۋل­لا موللاقاناعات ۇلىنا حالىقارالىق تۇركى اكادەميا­سىنىڭ قۇرمەت گراموتالارى تابىس ەتىلدى.

سونداي-اق حالىقارالىق كون­فەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار تۇر­كىستان ايماعىنىڭ قاسيەت­تى ورىندارىن ارالادى. كيەلى قالانىڭ كۇن سايىن وزگەرىپ, ابات­تانىپ-كوركەيىپ كەلە جات­قانىنا كوز جەت­كىزىپ, ەكونوميكالىق-الەۋ­مەت­تىك دامۋىنا كۋا بولعان عا­لىم­دار وسىنداي ناتيجەلى ىستەر­دى ۇيلەستىرىپ, اتقارىپ وتىرعان وبلىس اكىمدىگىنىڭ جۇمىسىنا ري­زا­شى­لىقتارىن ءبىلدىردى.