قونىس اۋدارعان اعايىن سولتۇستىكتىڭ قاھارلى قىسىنان قىسىلماي شىقتى

قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ دەنى – جۇمىس كۇشى ارتىق تۇركىستان, الماتى, جامبىل, قىزىلوردا جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان. سونىمەن قاتار نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالا­لارىنان دا بىرەن-ساران كوشىپ كەلۋشىلەر بار. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى, ياعني 5811 ادامنان تۇراتىن 1688 وتباسى اۋىلدىق جەرلەرگە قونىستانعان, ال 1 مىڭعا جۋىق ادامى بار 400-دەي وتباسى قالالىق ەلدى مەكەندەرگە ورنالاسقان.

وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇي­لەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلا­مالار باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرىنە قارا­عان­دا, كوشىپ كەلىپ جاتقان وتباسىلار مۇ­شەلەرىنىڭ  سانى ورتا ەسەپپەن ءتورت ادام­نان. ال ورتاشا جاسى 35-تە ەكەن. قىزىل­جار وڭىرىنە ات باسىن تىرەگەن اعايىن­داردىڭ 30 پايىزىنىڭ – جوعارى, 38 پايىزىنىڭ ورتا ارناۋلى ءبىلىمى بار.

ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋعا جاردەمدەسۋ ەسە­بىنەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ اۋماقتىق ۇتقىر­لىعى ىنتالاندىرىلىپ وتىر. كوشىپ كەلگەن وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ار­قايسىسىنا 35 اەك مولشەرىندە ما­­تەريالدىق كومەك كورسەتىلەدى, ال تۇر­عىن ءۇيدى جالداۋ جانە كوممۋنالدىق قىز­مەتتەرگە اقى تولەۋ شىعىندارى ءۇشىن ون ەكى اي بويى 15-تەن 30 اەك-كە دەيىنگى مولشەردە اقى تولەنەدى. سونداي-اق قونىس اۋدارۋعا جاردەم كورسەتەتىن جۇمىس بەرۋشىلەرگە سۋبسيديا بەرىلەدى.

بىلتىر سولتۇستىككە كوشىپ كەلگەن 1765 ادامنىڭ 910-ى – جۇمىسقا قابىلەتتى. ولاردىڭ 31 پايىزىندا – جوعارى, 34 پايىزىندا ورتا ارناۋلى ءبىلىم بار. سونىڭ ىشىندە 542 ادام تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرىلدى. ال 142 ادام جەكە كاسىپپەن اينالىسۋدا. ولاردىڭ ءبارى دەرلىك – شاعىن نەسيە الىپ, ءوز كاسىپ­تەرىن اشقاندار. ال بالالاردىڭ ءبارى قونىس­تاندىرىلعان ەلدى مەكەندەردەگى مەك­تەپتەرگە ورنالاستىرىلعان.

بيىل سولتۇستىكتە قىس قاتتى بولدى. مينۋس 40 گرادۋستان اسقان ايازدى كۇندەر از بولعان جوق. ال قاردىڭ قالىڭدىعى 2017 جىلعى قارعىن سۋ باسقان ايرىقشا جىلدان ەش كەم تۇس­پەدى. تەك بيىلعى مول قار كۇزدىڭ قۇر­عاق بولۋى سەبەپتى جەرگە ءسىڭىپ, تەز كەتتى.

«قونىس اۋدارۋشى اعايىندار قىس­تى قالاي وتكىزدى ەكەن, حال-جاعدايلارى قالاي ەكەن؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ, قىزىلجار قالاسىنان 90 شاقى­رىم جەردە ورنالاسقان مامليۋت اۋدا­نىنداعى بوستاندىق اۋىلىنا ات باسىن بۇر­دىق. بىلتىر وسى اۋىلدان شىققان ەرلىك مۇحامەدجانوۆ دەگەن بەلسەندى ازامات سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندەگى اجەپتاۋىر قىزمەتىن تاستاپ, قونىس اۋداراتىن اعايىنداردى قارسى الۋدى ماقسات ەتىپ, ءوزىنىڭ اۋىلىنا بەس ءۇي سالعانىن ەستىگەن بولاتىنبىز.

ەرلىكتىڭ ءوزى قاراپايىم, اتىن شى­عارۋدى قالامايتىن جىگىت ەكەن. «مەن جالعىز ەمەسپىن, وسى اۋىلدىڭ كوپ ازاماتى مەنىڭ باستامامدى قول­دادى. ويتكەنى قونىس اۋدارۋشىلار كەلمەسە, بوس­تاندىق اۋىلى تاراپ كەتۋ قاۋپىندە تۇردى. سونىڭ ىشىندە ءىنىم ديدار دا ۇلكەن كومەك جاسادى», دەدى ول. 

العاشقى ءۇيدى ەرلىك ءوزىنىڭ جاقىن تۋىسىنان قارىز الىپ, تۇرعىزعان ەكەن. ءۇي دايىن بولعاندا ونى اكىمدىك ساتىپ الىپ, ءوزىنىڭ بالانسىنا العان. ودان كەيىنگى ۇيلەر­دى سول قاراجاتقا سالعان. اقىرى ءۇشىنشى ءۇيدى تاپسىرعاننان كەيىن عانا  كاسىپ­كەر تازا پايداعا شىققان كورىنەدى. قازىر بەس تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىل­گەن, ال ەكى ءۇيدىڭ ىرگەتاسى قازۋلى جاتىر.

ءبىز ەرلىك مۇحامەدجانوۆ تۇرعىزعان ۇيلەردىڭ بىرىندەگى وتباسىنا ات باسىن تىرەدىك. بۇل قۋانىش كادىراقىن دەگەن ازاماتتىڭ مەكەنى ەكەن. ول ال­­ماتى وبلىسى كوكسۋ اۋدانىنىڭ اينابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنەن كوشىپ كەلىپتى. قولىندا بەس بالاسى مەن اناسى بار. ءبىز بارعاندا قۋانىشتىڭ ءوزى ايەلىمەن بىرگە جول ءجۇرىپ كەتىپتى, ۇيدەگى جانداردىڭ ۇلكەنى بولىپ وتىر­عان اناسى, 77 جاستاعى بيجان اپانى اڭگىمەگە تارتتىق.

ء«بىز بىلتىرعى كۇزدە وسىندا كوشىپ كەلدىك. قازاق اۋىلى دەگەن سوڭ وسى مەكەندى بالام ءوزى تاڭداپتى. قۇدايعا شۇكىر, حالقى جاقسى ەكەن. قولدارىنان كەلگەن كومەگىن جاساپ تۇرادى, ۇيگە كەلىپ ءحالىمىزدى سۇراپ جۇرەدى. بالام وكى­مەتتەن دە ەداۋىر قاراجات الدى», دەدى اپاي.

ەسىك الدىندا 30-40 قاز جايىلىپ ءجۇر. وسىعان قاراعاندا, قۋانىش قاز ءوسىرۋدى كاسىپ ەتكەن سياقتى. ونىڭ ءمانىسىن 19 جاستاعى ۇلكەن ۇلى رامازان ايتتى. شىنىندا دا, اكەسى كوشىپ كەلۋشى رەتىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ, قاز ءوسىرۋدى كاسىپ قىلىپ وتىر ەكەن. «تاعى دا 80 جۇمىرتقا ۇيگە ارنالعان ينكۋباتوردا جاتىر, بالاپان شىعارعان سوڭ ولاردى ءوسىرىپ, ساتاتىن بولامىز. وسى اۋىلدا بوس قالعان ءبىر ءۇيدى ءوزىمىز ساتىپ العانبىز, قۇس پەن مالىمىزدى سوندا ۇستاپ جاتىرمىز. ازىرگە ءبىر بۇزاۋلى سيىرىمىز بار, اكەم الداعى ۋاقىتتا مالدىڭ دا, قۇستىڭ دا سانىن كوبەيتەمىن, جەمشوپتى مۇندا وڭاي تابۋعا بولادى ەكەن دەپ وتىر», دەدى بوزبالا. ءوزى شىمكەنتتەگى ءدىني مەدرە­سەدە وقيدى ەكەن. ء«بىز قازىر جامان ىندەتكە بايلانىستى ونلاين رەجىمگە كوشكەنبىز. سوندىقتان ۇيدە ءجۇرمىن, ال ءىنى-قارىنداستارىم وسىنداعى مەكتەپتە», دەدى ول.

ءۇي-ءىشى جاندارىنىڭ كوڭىل كۇيلەرى جارقىن كورىندى. ءبارى دە ەل مەن جەرگە ۇيرەنىپ قالىپتى. بوستاندىق مەكتەبى وقۋشىلارىنىڭ سانىن تولىقتىرىپ, جابىلۋدان ساقتاپ قالعان جادىرا –10-شى, مۇحامەدالى – 9-شى, ءامينا – 6-شى, يبراحيم – 3-ءشى سىنىپتا وقيدى ەكەن. اۋىل مۇعا­لىم­دەرى وسىنداي كوپ بالالى وتباسىنىڭ اۋىلدارىنا كەلگەنىنە ريزا ەكەندىكتەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى.

بيجان اپايدان قىستان قالاي شىق­­­قان­دارىن سۇرادىق. كەيۋانا اۋەلى قاتتى سۋىق بولادى دەگەننەن قورىققاندارىن ايتتى. «سولتۇستىك تە كەرەمەت اياز بولادى دەگەندى ءجيى ەستىگەنبىز. ونى دا كوردىك, ەشتەڭە جوق, وزىمىزدەي ادامدار تۇرىپ جاتىر ەكەن. وتىن جەتكىلىكتى بولدى, ۇز­بەي جاعىپ وتىردىق. ءۇيىمىز جىلى. توڭعان جوقپىز», دەدى ول. ال قاردىڭ قالىڭدىعىنان قاتتى سەسكەنگەندەرىن جاسىرمادى. سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ۆاتساپپەن اۋىلداعى تۋىستارىنا جىبەرگەن ەكەن, ونداعىلار شوشىپ قالىپتى. ء«تىپتى وسىندا كوشىپ كەلەمىز دەگەن ءبىر تۋىسىمىز قاردىڭ بيىكتىگىنەن قورقىپ, ويىنان اينىپ قالدى», دەدى ول. تاعى ءبىر قىزىق جايت – ءۇي يەسى قۋانىشتىڭ اۋزىنان قان اعا بەرەتىن ىڭعايسىز دەرتى بار ەكەن. ءتىپتى ءجيى جاتىپ قالاتىن كورىنەدى. ءبىزدىڭ جاققا كەلگەلى ونىسى ساپ تىيىلىپتى. ال ءوز اۋىلىنا ءبىر جۇمىسپەن بارعاندا قايتادان قوزىپتى. قايتىپ كەلگەندە تاعى تىيىلىپتى, اناسى سوعان دا ريزا.

ىرگەلەس ۇيدەگى كورشىلەرى دە تال­دىقور­عان وڭىرى­نەن كوشىپ كەلىپتى. تەگى ابدىعالي دەگەن ازامات­تى قۋانىش ەرتىپ اكەلگەن ەكەن. بۇل ۇيدە دە تەك بالالار وتىر, ۇلكەندەرى شارۋالارىمەن جول ءجۇ­رىپ كەتىپتى. وتباسىندا جەتى بالا بار ەكەن, ءبارى دە – بوستاندىق ورتا مەك­تەبىنىڭ وقۋشىلارى. ەڭ ۇل­كەنى مەرۋەرت – 14-تە, ءمادينا – 13-تە, ءالي-12-دە, ءالينا – 11-دە, ارۋ – 10-دا, مەدينە – 8-دە... نازەر­كەسى ءالى 2 جاستا عانا ەكەن. وز­دەرى ساق, ء«بىز سىزدەر­گە تەگىمىزدى, اكە-شەشە­­مىزدىڭ اتتارىن ايت­پاي­مىز, اتا-انامىز ۇرسادى», دەيدى. ول دا دۇرىس شىعار...

قارعا تامىرلى قازاق قيلى زامان­دا قىتايعا, اۋعانستانعا, يرانعا, تۇركياعا جانە باسقا ەلدەرگە دە تاس­تاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ جاتتى ەمەس پە؟ قازىر ءوز ەگەمەن ەلىندە, وزدەرىن قولدايتىن اعايىندار مەن وكىمەت بارىندا جاڭا قونىسقا سىڭبەۋشى مە ەدى؟ ال سۋىققا ادام ۇيرەنىپ الادى, قازىر ومىردە كەرىسىنشە, وڭتۇستىكتەن كەلگەن ادامداردىڭ سولتۇستىكتە اسا توڭا قويمايتىنىن كورىپ ءجۇرمىز.

ايتەۋىر, ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە ورنالاسقان قىزىلجار وڭى­رىنە بەت تۇزەگەن ۇلكەن كوش توق­تامايتىنىنا سەنىم بار. قازىر ءتىپتى 30-40 وتباسىن ءبىر اۋىلداي ەتىپ ءبىر-اق كوشىرىپ اكەلۋدى جوس­پارلاپ جۇرگەن ىسكەر ازاماتتار دا بار. ونداي كاسىپكەرلەرگە تەك جالعا جەر الۋ ءۇشىن بۇرىن ءبولىنىپ كەتكەن ەگىستىكتەر مەن جايىلىمداردى قايتا ۇلەستىرۋ ماسەلەسى عانا قولبايلاۋ بولۋى مۇمكىن. بىراق جەرگىلىكتى بيلىك قولعا السا, بۇل دا شەشىلمەيتىن ءتۇيىن ەمەس.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى