تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە نەمەسە وڭىردەگى مۋزەيلەردە بولىپ, ەل تاريحىن تەرەڭ تانىعىسى كەلگەن جان كونە جادىگەرلەردەن كوپ ماعلۇمات الادى. مىسالى, شاۋىلدىردەگى وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى عيماراتىنىڭ كورمە زالىندا اسا سيرەك زات قويىلعان.
بۇل قولادان قۇيىپ جاساعان تۋ سابىنىڭ باسىنا كيىلەتىن شوشاقتىڭ جوعارعى بولىگى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە دە تۋ باسى تۇر.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا تاريحي جادىگەرلەر بابالارىمىزدىڭ ءوز زامانىنداعى ەڭ وزىق, ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارعا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ايعاقتايتىنىن, ۇلى دالانىڭ جاھاندىق تاريحتاعى ورنىنا تىڭ كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ كورسەتتى. ء«بىزدىڭ تاريحىمىزدا قاسىرەتتى ساتتەر مەن قايعىلى وقيعالار, سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار, الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاۋىپتى سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر از بولمادى. مۇنى ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. كوپقىرلى ءارى اۋقىمدى تاريحىمىزدى دۇرىس ءتۇسىنىپ, قابىلداي ءبىلۋىمىز كەرەك», دەدى ەلباسى. ياعني مۇراجايداعى قۇندى جادىگەردىڭ تاريحىن بىلمەككە, اسىرەسە, جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتارى انىق. وسى ورايدا وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۇراجايىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى گۇلجانات بايساريەۆا بىزگە اسا سيرەك زات تۋرالى ايتىپ بەرگەن ەدى. تۋ سابىنىڭ باسىنا كيىلەتىن شوشاقتىڭ جوعارعى بولىگىن اتاقتى عالىم كەمەل اقىشەۆ باسقارعان ارحەولوگيالىق كەشەندى ەكسپەديتسيا وتىراردىڭ ۇستىڭگى قاباتتارىن قازعان كەزدە تاپقان. تۋ باسى بولىگىنىڭ فراگمەنتى كونۋس ىسپەتتى پلاستينا ۇلگىسىندە. تومەنگى سىنعان جاعىنىڭ ەنى 11 سانتيمەتر بولىپ, جوعارى قاراي قىرلارى ەكى رەت تومپايىپ سىرتقا ءيىلىپ بارىپ باسى سۇيىرلەنە تۇسكەن. فراگمەنتتىڭ بيىكتىگى 13 سانتيمەتر. ورتاسى اركا ۇلگىسىندە جاسالىپ, ونىڭ ىشىندە اراب ارپىندەگى جازۋ بولعانى بايقالادى.
«العاشقى زەرتتەۋشىلەر ونداعى جازۋ وقىلمايدى دەپ كورسەتكەن بولاتىن. ارحەولوگ مۇحتار قوجا بەلگىلى ەرميتاجدىق عالىم ا.ا.يۆانوۆقا وتىراردان تابىلعان تۋ بولىگىندە ساقتالعان جازۋلاردى اجىراتىپ بەرۋدى وتىنگەندە شىعىستانۋشى جازۋدىڭ شاعىن عانا جۇرناعى ساقتالعانىن, بىراق ەڭ جوعارى بولىگىندە «يكبال» – «باقىت» ءسوزىنىڭ جوبالانىپ وقىلاتىنىن كورسەتكەن بولاتىن.
قازاق جەرىندەگى ەڭ كونە دەپ تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە تۇرعان تۋ باسىن ايتۋعا بولادى. بۇل تۋ باسىنىڭ ۇزىندىعى ءبىر مەتر شاماسىندا. ول ءدىني عيمارات – حاناكا تۋى. شىعىستانۋشى ا.ا.يۆانوۆتىڭ پىكىرى بويىنشا, وتىرارداعى تۋ باسىنىڭ بولىگى ءدىني ماقساتتاعى, ءدىني تۇرعىداعى تۋ بولىگى ەمەس. ياعني وتىراردان تابىلعان تۋ باسى بولىگى اسكەري تۋدىڭ ەلەمەنتى بولۋى ابدەن مۇمكىن», دەيدى گۇلجانات بايساريەۆا.
قازاق حاندارىنىڭ تۋلارى مەن بايراقتارى تۋرالى بىرنەشە دەرەك بار. مىسالى, پارسى تىلىندەگى «الام-ارا-ي شاح يسمايل» اتتى تاريحي جازبادا قازاق بيلەۋشىسى قاسىم حاننىڭ بالاسى ابىلقايىر سۇلتاننىڭ يران شاحىمەن بولعان ۇرىستا ءوز تۋىنىڭ قاسىندا بولعانى ايتىلادى. ماحمۇد يبن ءۋاليدىڭ 1634-1641 جىلدارى جازىلعان «باحر ءال-اسرار» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق شىعارماسىندا سوعىس بارىسىندا توعىز جالاۋ مەن تۋ, شاح ماحمۋد بەن مىرزا فازىل چوراستىڭ ەڭبەگىندە حاقنازار باسقارعان «جوشى ۇرپاقتارىنىڭ جەتى بايراعى مەن تۋى» بولعانى جونىندە دەرەك كەلتىرىلەدى. ورىنبور ەكسپەديتسياسى باسشىسى ي.كيريللوۆتىڭ 1734 جىلى 1 مامىرداعى قۇجاتىندا ورتا ءجۇز حانىنىڭ تۋى («حانسكوە زناميا») اتالادى. وتىراردان تابىلعان تۋ باسى فراگمەنتىن كەيىنگى ورتاعاسىرلىق ارحەولوگيالىق قاباتىنان تابىلعانىن جانە جاسالۋ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, كەيىنگى ءحVى-ءحVىى عاسىرلارعا جاتقىزۋعا بولادى. كەمەل اقىشەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر وتىراردا بۇكىل قالالىق ءورت بولعانىن انىقتاعان. ۇلكەن ءورت ىزدەرى قالاشىقتىڭ ءىى قابات دەڭگەيىندەگى بارلىق قازبا ورىندارىنان بايقالعان. گ.بايساريەۆانىڭ ايتۋىنشا, ستراتيگرافيالىق جانە نۋميزماتيكالىق دەرەكتەر بۇل ءورتتىڭ ءحVىى عاسىردىڭ اياعىندا بولعاندىعىن كورسەتەدى. ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا ن.س.لىكوشين وتىراردا تىرشىلىكتىڭ توقتاۋى قالماق شاپقىنشىلىعى كەزىندەگى ورتكە بايلانىستى ەكەنىن اڭعارتاتىن اڭىز جازىپ العان ەكەن. وتىرار قالاسىنا جوڭعارلاردىڭ شابۋىلى اڭىزدا بىلاي سيپاتتالادى: «ەسكى تاشكەنتتى باسىپ العان سوڭ, الياكۋ وتىرار جەرىنە كەلەدى. وتىرارلىقتار ءبىر جارىم جىلداي ەرلىكپەن قارسىلىق كورسەتتى. ەشبىر ناتيجە شىعارا الماعان الياكۋ كۇزگە تامان ەسكى تاشكەنتكە كەرى شەگىنەدى دە قىس بويى كوپ اسكەرمەن داريادان شىرشىققا ء(يىرجاردان شىنازعا) دەيىن ارىق قازادى. كوپ سۋ تاسيتىن كوكتەم كەزىندە ارىقتىڭ باسىن اشىپ, شىرشىق ارقىلى وتىرار جەرىنە سۋ جىبەرەدى دە, اسكەرىمەن وتىرارعا بەت الادى. سۋ تاسقىنىنان امان قالعانداردىڭ ءبىر بولىگىن الياكۋ ولتىرەدى, ودان قالعاندارىن تۇتقىنعا ايداپ اكەتەدى».
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ۇلى دالانىڭ كوز جەتكىزگىسىز كەڭ-بايتاق اۋماعى تاريحتا ءتۇرلى ءرول اتقارعانىن ايتادى. ءپاتريوتيزمنىڭ ەڭ جاقسى ۇلگىسى ورتا مەكتەپتە تۋعان جەردىڭ تاريحىن وقۋدان كورىنىس تاپسا يگى دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزەدى. تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەتىنىن ەسكە سالادى. «وسى ورايدا ءبىز مۇراجايعا ءوڭىردىڭ اۋداندارىنان ارنايى كەلگەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا, جالپى ەل تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقاندارعا ءاربىر جادىگەر جونىندە كەڭ ماعلۇمات بەرەمىز. جازبا دەرەكتەر قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى 1681-1682 جىلدارى گالدان باستاعان جوڭعارلاردىڭ شاپقىنشىلىعىنا ۇشىراعانىن كورسەتتى. وتىراردان تابىلعان تۋ باسى بولىگى قالانىڭ جاۋعا ەرلىكپەن قارسىلاسقانىنىڭ ءبىر ايعاعى بولسا كەرەك. ول قالانى باسقارعان قازاق سۇلتانىنىڭ نە اسكەرباسى تۋىنىڭ بىزگە جەتكەن ءبىر بولىگى دەۋگە نەگىز بار», دەيدى وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
تۇركىستان وبلىسى