ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى − حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە تەرىس اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى. بۇگىندە كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ءونىم باعاسى كۇننەن-كۇنگە شارىقتاپ بارادى. سوندىقتان وڭىرلەردە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار باعاسىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋىن بولدىرمايتىن شارالار لەگىن قولعا الۋ قاجەت.
بۇل باعىتتا ەڭ الدىمەن تۇراقتاندىرۋ قورىنداعى ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسىنا كوڭىل اۋدارعان ءجون. ماسەلەنىڭ مانىسىنە «اقجايىق» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ مىسالىندا ءۇڭىلىپ كورەيىك. مۇنداعى 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان تۇراقتاندىرۋ قورىنا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىكتىڭ 11 ءتۇرى ەنگىزىلگەن. بۇلار: سيىر, قۇس ەتى, ۇن, نان, ماكارون, وسىمدىك مايى, قاراقۇمىق, كۇرىش, قانت, تۇز جانە جۇمىرتقا. سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, وبلىستا وسىنىڭ ىشىنەن وسىمدىك مايى 12%-عا, قانت 60%-عا جانە جۇمىرتقا 13%-عا قىمباتتاعانى بايقالادى. باعانى تەجەۋ ءۇشىن اتالعان قور جەتەكشىلەرى بۇعان دەيىن الەۋمەتتىك دۇڭگىرشەكتەر مەن «التىندار» سۋپەرماركەتتەرىندە نارىق باعاسىنان تومەن مولشەردە ساتۋدى ۇيىمداستىرىپ كەلىپتى. سوڭىندا قوردىڭ ءتۇبى كورىنىپ قالعانعا ۇقسايدى. ويتكەنى بۇل دۇكەندەردە ازىق-ت ۇلىك ارزان بولعاندىقتان, ءبارى جاپپاي ساتىپ الا بەرگەن. بۇعان قانداي قور دا توتەپ بەرە الماسى انىق.
باعانىڭ تومەندەۋىنە وبلىس اۋماعىنداعى وسىمدىك مايىن شىعاراتىن زاۋىت ونىمدەرى دە ىقپال ەتە الماعان. تەرەكتى اۋدانىنىڭ اكىمى ارمان وتەعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن قولدا بار شيكىزات پەن ءونىمنىڭ ءار ءليترى 600 تەڭگەدەن بەلگىلەنىپ كەلگەن. تۇتىنۋشىنىڭ قولىنا تيگەنشە باعا وسەدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى, زاۋىت كونۆەيەرى مەن دۇكەن اراسىنداعى قاپتاپ جۇرگەن دەلدالداردىڭ باعانى قولدان ءوسىرۋى كورىنەدى. قالاي دەسەك تە بۇگىندە اتالعان زاۋىت شيكىزات ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعىن باستان كەشىپ وتىر. مۇنداعى شيكىزات قورى تاۋسىلۋعا تاياۋ. بۇل دەگەنىڭىز زاۋىت ءونىم شىعارۋدى توقتاتادى دەگەن ءسوز. بۇعان قوسا, بىلتىر وڭىردەگى مايلى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ, سونىڭ ىشىندە كۇنباعىستىڭ ءار گەكتارىنان نەبارى 4 تسەنتنەردەن ءونىم الىنعانى دا ماسەلەنى ۋشىقتىرا تۇسكەن. ال شيكىزاتتى سىرتتان الايىن دەسە, رەسەي ءار تونناسىنا 350 مىڭ تەڭگە سۇراپ وتىر. بۇل زاۋىت ءۇشىن ءتيىمسىز, ءوزىن-ءوزى اقتاماق تۇگىل, شىعىنعا باتىرادى. سوندا ءونىم باعاسىن تۇراقتاندىرۋدىڭ جالعىز جولى قالىپ وتىر. ول − جارىق, گاز, جىلۋ, سۋ سەكىلدى قۋات كوزدەرىنىڭ باعاسىن تومەندەتىپ, وبلىستا مايلى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ ءونىمىن مولايتاتىن كەشەندى ءارى تىڭ تاسىلدەر ەنگىزۋ. وڭىردەگى سۋلاندىرۋ القاپتارىنىڭ كولەمىن كوبەيتۋ دە بۇل ىسكە وڭ ىقپالىن تيگىزەر ەدى.
قالاي دەگەنمەن دە ورال ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارىن ءبىرىنشى قاجەتتىلىكتەگى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جايى تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. سوندىقتان دا بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ادىستەمەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت.
وبلىستا كوكونىس ءتۇرى دە قىمباتتاعان. سونىڭ ىشىندە كارتوپ باعاسى كۇرت وسكەن. مىسالى, وتكەن 2020 جىلدىڭ سوڭىندا ساۋدا نۇكتەلەرىندە ءار كيلوسى 100-115 تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە بولسا, بۇگىندە بۇل باعا − 200-220, كەيبىر جەكەمەنشىك دۇڭگىرشەكتەردە 250 تەڭگەگە دەيىن وسكەن. «اقجايىق» اكك-ءنىڭ وكىلدەرى بۇل ءۇشىن قوردان 59 توننا ءونىمدى نارىق باعاسىنان 20-30%-عا تومەن باعامەن وتكىزۋ بەلگىلەندى دەپ مالىمدەگەنىمەن, ونىڭ شاپاعاتىن وبلىس تۇرعىندارى سەزىنە قويعان جوق.
باتىس قازاقستان وبلىستىق ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بيىلعى اقپان ايىندا قياردىڭ كيلوسى سىرتتان – 715 تەڭگەدەن, قىزاناقتىڭ كيلوسى 533 تەڭگەدەن ساتىپ الىنعان. ال ساۋدا ورىندارى مەن سۋپەرماركەتتەردەگى باعا بۇدان الدەقايدا جوعارى. ءتىپتى كەيبىر كوكونىس ساتىلاتىن نۇكتەلەردە قىزاناقتىڭ ءار كيلوسى 1650 تەڭگەدەن تۇر. راس, كارتوپ, پياز, قيار مەن قىزاناق جانە وزگە دە باۋ-باقشا ونىمدەرى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار تىزىمىنە ەنگىزىلمەگەن. الايدا سولاي ەكەن دەپ بۇلاردىڭ باعاسى كۇننەن-كۇنگە وسە بەرۋى كەرەك پە؟!
جوعارىدا اتالعان داقىلداردىڭ دەنى كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىندا ساقتاۋعا وتە ىڭعايلى. سولاي بولا تۇرا كوكونىستەردىڭ شەكتەۋلى بولىگى عانا ساقتالاتىنى نەسى؟ بۇل قويمالار سىيىمدىلىعىنىڭ تارلىعىن كورسەتە مە, الدە ونىمدەر ءتيىستى كولەمدە جەتكىزىلمەي مە؟ باتىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ دەرەگىنشە, قازىرگى كۇنى وڭىردە 57 كوكونىس ساقتاۋ قويماسى بار. بۇلاردىڭ ءبارى – جەكەمەنشىك قويمالار. ونىڭ دەنى وڭىردەگى ءىرى اگروقۇرىلىمدار مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرىنە تيەسىلى. ولاردىڭ ءبارى قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋگە كوڭىل قويار ما ەكەن؟ قازىرگى ەسەپتەۋ بويىنشا 57 قويماعا نەبارى 40 مىڭ تونناداي عانا ءونىم سىياتىنىن ەسكەرسەك, بۇل سىيىمدىلىق 660 مىڭنان استام تۇرعىنى بار وڭىرگە جەتكىلىكسىز. سوندىقتان مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە دەن قويعان ءجون. وسى ارقىلى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قويما قۇرىلىستارىن سالۋعا جول تابۋعا بولادى.
كوكونىستەردىڭ باعاسىن قىمباتتاتپاي ۇستاپ تۇرۋدىڭ تاعى ءبىر جولى − ونەركاسىپتىك جىلىجاي كەشەندەرىن قۇرۋ. وبلىس ورتالىعىمەن ىرگەلەس تەرەكتى جانە بايتەرەك اۋداندارىندا مۇنداي نىسانداردىڭ ءبىرى جۇمىس ىستەپ تۇر, ەكىنشىسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋ ساتىسىندا. ەندى ءبىر جوبا 2025 جىلى ىسكە قوسىلماق.
ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ سالاسىندا دا جوعارىدا ايتىلعانداي, ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلماق. ال تۇرعىنداردى ەت جانە ەت ونىمدەرىمەن قامتۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, بۇل باعىتتا وبلىس ەل وڭىرلەرىنىڭ ىشىندە الدىڭعى قاتاردا تۇر. جالپى, ورال ءوڭىرىنىڭ باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىن تابيعي ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋگە مۇمكىندىگى مول. العىشارتتارى دا بار. وسى الەۋەت تولىقتاي پايدالانىلسا, اقجايىق ايماعىنداعى اسپانداپ كەتكەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسىن قالىپتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا بولاتىنى ءسوزسىز.
باتىس قازاقستان وبلىسى