قولدان جاسالعان قاسىرەت

1930 جىلى قاراعاندى وبلىسىنداعى شەت اۋدانىندا ءار ۇيگە 100-دەن 500 باسقا دەيىن مال سالىعى تۇسكەن. 1931 جىلى حالىق باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتەن ەسىنەن تانعانداي ەدى. شەت اۋدانى حالقىنا 120 مىڭ باس مال تاپسىرۋ جونىندە سالىق ءتۇستى. ايتا كەتەرلىك ءبىر ءسوز, بۇل مالدىڭ ەتىن اپارار جەر, ساقتار ورىن جوق ەكەنىن بىلە تۇرا گولوششەكين توبى وسىنى ىستەدى. 1931 جىلى ەلگە اشتىق كىرە باستادى.

مىنە, وسى كەزدە شەت اۋدانىنىڭ مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسىنىڭ (گپۋ) باستىعى بولىپ ەل اراسىنا «شيشوۆ» دەگەن اتپەن بەلگىلى ن.سىچەۆ تاعايىندالدى. سول شيشوۆ «بيلەر مەن ءدىنباسىلار, اقىندار ءسوزىن تىڭداعان, حالقى باس يمەيتىن» اۋدان حالقىن قانعا بوياۋعا مىندەتتى بولعان. ول قاندى ىسىنە اياۋسىز كىرىسكەن.

قازكرايكومنىڭ 1931 جىلى 25 مامىرداعى ەرنازاروۆتىڭ بايانداماسى بويىنشا اسا قۇپيا قارارىندا «ۆ ابرالينسكوم ي شۋبارتاۋسكوم, كۋبىسكوم ي كاركارالينسكوم رايوناح... ناپرياجەننوە پولوجەنيە... پرودولجاەت وستاۆاتسيا» دەپ كورسەتىلگەن. وسىنداي جاعدايدا «ەششە پودنيات تەمپى سكوتوزاگوتوۆوك» دەگەن قۇپيا شەشىمنىڭ ءسوزىن وقىعاندا گولوششەكين باستاعان بيلەۋشىلەردىڭ ز ۇلىمدىعىنان ءبىرجولا تۇڭىلەسىڭ. قازاق حالقىن اقىماق ۇكىمەتكە شىن بەرىلگەن بەلسەندىنىڭ اشتىققا ايداپ بارا جاتقانىن كورىپ, جانىڭ شىرقىرايدى.

كۇن وتكەن سايىن تەجەۋسىز ۋاقىتتىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ بارا جاتقان 1932 جىلدىڭ قىرعىن اشتىعى «نەگە, نەگە؟» دەگەن ساۋالدى قايتا-قايتا تۋعىزىپ, قولدان جاساعان تراگەديانى ءتۇسىندىرۋدى قاجەت ەتەدى.

اۋىل قارياسى ە.مۇحامەدجان ۇلى بەلسەندىلەردىڭ بار مالدى سىپىرىپ العانىن, شۇبىرعان ەلدىڭ جولشىباي قىرىلعانىن, جۇرۋگە جاراماي قالعان بويجەتكەن قىز الدىندا جانىپ تۇرعان وتقا قۇلارمان بوپ تەڭسەلىپ وتىرعانىن جازسا, ك.جاناسىلوۆ بەتقايىڭداعى قورادان ادام سۇيەگىن كەيىن كۇرەپ شىعارۋعا تۋرا كەلگەنىن, سارىوزەكتە شاشىلعان مۇردە تالاي جىلدار ءشوپ شاپتىرماعانىن ايتادى. قارت ۇستاز س.ءابدرايىموۆ بوگىلىنىڭ 1930-جىلدارى 150 ۇيىنەن ءار تۇتىندە بىرەر ادامى عانا بار 37 ءۇي قالعانىن, قايشا شەشەي ەكى ءۇي تولا قاتتاپ جينالعان ولىكتى ۇراعا كومدىرگەن سوۆحوزدىڭ ديرەكتورى سولوۆەۆتىڭ ءتىرى قالعانداردى قاپقا سالىپ, سۋعا لاقتىرىتقانىن ايتقاندا, جاۋىزدىقتىڭ شەگى جوعىنا ەرىكسىز يلاناسىڭ. قارت ۇستاز ق.ىبىرايتەگى بوسقان ەلمەن بىرگە ءسىبىر اسىپ كەتكەنىن, ق.اياپبەرگەن ۇلى ادامزات باسىنا بەرمەس اشتىقتا كىسىنىڭ كىسىنى جەگەنىن جازعاندا, نە ايتارىڭدى بىلمەيسىڭ.

سول تۇستىڭ گولوششەكيننىڭ ايتقانىنا جۇرتتىڭ ءبارى كونە بەردى دەسەك , ارۋاق الدىندا كىنالى بولارمىز. سول كامپەسكە باستالعان 1928 جىلى شەت اۋدانىنىڭ ەلدىڭ بۇتىندىگىن كوكسەگەن ازاماتتارى كوپجان بايمەن ۇلى, تۇڭعىشبەك دالماعانبەت ۇلى باستاپ قويكەل وزەنى جاعاسىندا كوممۋنيستەردىڭ جاسىرىن جينالىسىن وتكىزىپ, بايلاردى تاركىلەۋگە بەرمەسكە سەرت بەرىسكەن. «قىزىلتاۋيزم» دەگەن ايدار تاعىلعان بۇل ازاماتتار كەزىندە قۋعىنعا تۇسكەنى بەلگىلى.

قازاق ەلىنىڭ تۇرمىسىن تۇسىندە دە كورمەگەن, ەڭ بولماسا ءبىر كيىز ءۇيدىڭ ەسىگىن اشپاعان, مال باققان ەلدىڭ ەرەكشەلىگى بارى ەسىنە دە كىرمەگەن گولوششەكين وتكىزگەن قازكرايكومنىڭ قاۋلىلارى دا اقىلعا سىيىمسىز. جەر جىرتىپ, ەگىن سالۋعا نە سوقاسى, نە تۇقىمى جوق ميلليونداعان قازاقتى كولحوزعا قۋىپ تىقپاق. ونىڭ جولى مالىن تارتىپ الۋ بولسا كەرەك. قازكرايكومنىڭ 19.01.1930 جىلعى قاۋلىسىندا «گرومادنوە كوليچەستۆو كوچەۆوگو ي پولۋكوچەۆوگو كازاحسكوگو ناسەلەنيا» دەپ كورسەتىلىپ, ونان ءارى «كوللەكتيۆيزاتسيا كازاحسكوگو ناسەلەنيا دولجنا بىت ۋسيلەنا» دەپ قورىتىندىلايدى. ول ءۇشىن حالىققا مىنانداي جاعداي جاسالۋ كەرەك دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز بولسايشى. وسى قاۋلىدا «پوترەبۋەت پەرەدۆيجۋ ناسەلەنيا ۆ حوزيايستۆەننىە تسەنترى» دەپ كورسەتىلىپ, مالى تالاۋعا تۇسكەن ۇلى دالانىڭ قازاعىن قۋىپ اكەلىپ, شوعىرلاندىرىپ, كيىز ءۇيلى قالالار جاساۋعا جول اشادى. سول, ىشىندە ءتىرى پەندە قالماعان كيىز ءۇيلى قالالار 1934 جىلعا دەيىن جەلمەن تەڭسەلىپ تۇرعان ەدى.

سول قاۋلىدا قۋىپ اكەلىنگەن قازاقتارعا ءۇي سالىنسىن دەيدى دە, وعان قارجى «بيۋدجەتامي, كاك كراەۆىم, تاك ي مەستنىم نە پرەدۋسموترەنى سپەتسيالنىە سرەدستۆا» دەپ اتاپ كورسەتىپ, قاي-قايداعى ءبىر كوك تيىنى جوق مەكەمەلەرگە سىلتەمە جاسالادى. سونىمەن قۋىپ اكەلىنگەن جۇرت ازىپ-توزۋعا, اۋرۋعا ۇشىراۋعا, سۋىقتان بۇرسەكتەۋگە ۇكىم ەتىلەدى. ول ازداي, 1931 جىلى 25 مامىر كۇنى قازكرايكوم بيۋروسىنىڭ قاۋلىسى «ەششە پودنيات تەمپى ۆىپولنەنيا سكوتوزاگوتوۆوك», دەپ, سورلى حالىقتى 1932 جىلدىڭ اشتىعىنا قۋالاي تۇسەدى.

«بۇل اشتىق قالاي بولدى؟» دەگەن وي تالايدى مازالاعان. قانشا ەدىك؟ قانشامىز قىرىلدىق؟ كەشەگى ۇلكەندەر بىلگەنىن ايتۋعا باتپاي, ءجۇزىن جاسىراتىن. اكەم – ىبىشتىڭ ءجۇنىسى بۇل ماسەلە تۋرالى 1990 جىلى عانا ءتىس جاردى. ول كىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شەت اۋدانىندا اشتىق الدىندا 54 مىڭ ادام بولعان. ء«بىز سان جاعىنان قارقارالىدان ىلگەرى ەدىك» دەيدى. ال تەك قانا قوي 700 مىڭ, جىلقى 60 مىڭ شاماسىندا بولسا كەرەك. وتكەن عاسىرداعى 60-جىلداردىڭ سوڭىندا ساياسي لاگەردە ءبىراز جىل دارىگەر كورمەي, جوندەۋدى تىلەگەن دەنساۋلىعىمدى بايقاتىپ, قاراعاندىدا اۋرۋحانا كەزەگىندە وتىرىپ, قارقارالىلىق تەمىرجان قايىروۆ دەگەن كىسىمەن كەزدەستىم. (ۇرپاقتارى بولسا مەنىمەن حابارلاسۋىن تىلەر ەدىم – ك.ج.). ول كىسى 1932-33 جىلدارى شەتتە پوشتا باستىعى بولىپ ىستەگەن ەكەن. اڭگىمە جۇيەسىن 32-جىل ماسەلەسىنە بۇرىپ, سۋىرتپاقتاپ سۇراي باستادىم. ونى اشتىق ءوتىپ, 1933 جىلى ۇكىمەت ءتىرى قالعاننىڭ ەسەبىن الۋعا جۇمساپتى. سوندا شەت اۋدانىندا ەكى, نە ءۇش ادامنان تۇراتىن ءتۇتىن سانى 298 ءۇي, جەتىم بالا, جەسىر ايەلدى جەكە وتباسى دەپ ساناعاندا, 309 تۇڭدىك بولعانىن ايتقاندا, تەمكەڭ كوزىنە جاس الدى. ومىردەن تاياق جەپ قالعان باسىم بۇل فاكتىنى ءوزىم عانا وقي الاتىن ەتىپ ۇزاق جىلدار تىعىپ ۇستاۋىما تۋرا كەلدى. ال مۇنان كەيىن تابىلعان تاعى ءبىر دەرەكتە 1926 جىلى شەت اۋدانىنىڭ قازاعى 48 311 ادام ەكەنى ايتىلعان. سونان, 1930 جىلعا دەيىن كامپەسكەلەپ قۋدالاپ 36568 ادامعا دەيىن ازايتىلعان. ءسويتىپ, 1932 جىلدىڭ باسىندا شەتتەگى 36 568 قازاقتان 1933 جىلى 5021 ادامى عانا ءتىرى قالعان. 1928 جىلى كامپەسكەدەن كەيىن مال باسىنىڭ 10-15 ەسە ازايىپ كەتكەنىن ۇلكەندەردىڭ ءبارى ايتادى. كامپەسكەدەن كەيىنگى 197 832 باس مالدىڭ 1933 جىلى جۇرناعى عانا (1768 باس) قالىپتى.

ۇكىمەت دەگەنىن ورىنداۋ ءۇشىن جەر-جەردە دارەجە قۋعاندار ايانباي ەڭبەك ەتىپتى.1930 جىلى باي-قۇلاق سانى 76 بولسا, 1931 جىلى 325, 1932 جىلى 400 بوپ شىعا كەلىپ, تاپ جاۋىن قۇرتۋ جوسپارى اسىرا ورىندالىپ, ەلدىڭ جاپپاي قۋعىن سۇرگىنگە تۇسكەنى كوزگە ۇرىپ تۇر. ءار ۇيگە 100-دەن 500 باسقا دەيىن مال تاپسىرۋ سالىعى ءتۇسىپ, بارىنان جۇرداي بولىپ, كۇزدى كۇنگى شىبىنداي بوپ قىرىلىپ جاتقاندا, بيلىك اۋدان بويىنشا ەگىن ەگۋدى 12 كۇندە  ءبىتىرۋدى, بەسجىلدىقتى ءتورت جىلدا ورىنداۋدى جوسپارلاپ, ۇرانداپ جاتقانىنا ساۋ ادامنىڭ ميى جەتۋى مۇمكىن ەمەس.

اشتان قىرىلعانداردىڭ جاپپاي جەرلەنگەن جەرىن تابۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ءىسى. شەت اۋدان ورتالىعىنىڭ تومەنگى تۇسىندا, باقاي بايبىشەنىڭ زيراتىنىڭ جانىنا 400-گە تارتا ادامنىڭ مۇردەسى جەرلەنگەن. 70-جىلدارى بۇل زۇلماتتى ەلدىڭ ەسىنەن شىعارىپ جىبەرۋ ءۇشىن سول جەرگە اۆتوبازا سالىپ, جىپىرلاعان قابىردىڭ ۇستىنەن ماشينا جۇرگىزىپ قويدى. قازىر ول جەردى قورشاپ, قورعاۋعا العان بولىپ جاتىرمىز. سول سياقتى گپۋ-ءدىڭ ەسكى ءۇيىنىڭ ارتىنداعى سايعا وتە كوپ ادام جەرلەنگەن. بۇل جەردە اتىلعاندار دا بولسا كەرەك. 60-جىلداردىڭ ورتا كەزىندە سول جەردى ەگىن ەكپەسە دە قاساقانا جىرتىپ تاستادى. وسى كۇنگى كوپ بەيىتتىڭ ءدال ورتاسىندا ءبىر شۇڭقىرعا 525 ادامدى كومگەنىن ىبىشتىڭ ءجۇنىسى, قۇتجانتەگى جۇماتاي, جۇقان ۇلى شاۋكەي اقساقالدار كورسەتكەن. وسى كۇنگى ساۋدا قوعامىنىڭ (رايپو) كەڭسەسى 1932 جىلى بالالار ءۇيى بولعان. سول جەردىڭ ىرگەسىندەگى ءۇي ورنىنداي شۇڭقىر 1955-56 جىلدارعا دەيىن ولگەن بالالاردىڭ سۇيەگىنە تولى بولاتىن. «پروستورنىي» سوۆحوزىنىڭ ماڭىنا وسى عاسىردىڭ باسىندا كەلگەن لاكمان دەگەن نەمىس 1933 جىلى تالاي تانىس ادامنىڭ, ولاردىڭ وتباسىنىڭ اشتان قىرىلعانىن, سۇيەكتەرىن تاۋىپ, ءوزى جەرلەسكەنىن ايتقان-دى.

وسى كۇنگى جارىق ستانساسىندا تەمىر جول تارتامىز دەپ جۇمىسكەر رەتىندە كوپ قازاقتى جيناعان. جاعداي اۋىرلاعاندا باسشىلار جۇمىسكەرلەردى تاستاپ, تايىپ وتىرعان. وسى جەردە 200-دەن اسا ادام ولگەنىن ءا.ماياسار ۇلى جەتكىزگەن.

اۋىل قارياسى م.كۇزگىبەكوۆ 30-جىلداردىڭ باس كەزىندە جاڭاارقادا قىزمەت ەتكەن. سول كىسى اۋداننىڭ ەسكى ورتالىعى تۇرعان اپپاز وزەنىنىڭ بويىنداعى كىرپىش كۇيگەن جەردە م.اعىباەۆتىڭ ۇيىنەن 200 قادامداي جەرگە 200-گە جۋىق ادامدى ءبىر ۇراعا كومگەنىن ايتادى. «درۋجبا» سوۆحوزىنداعى قارت ۇستاز ءزارۋباي ءتاجيتوۆ جيىن دەگەن جەردەگى مەشىت ماڭىندا كىرىلعانداردى جازدا قالاي كومگەندەردىڭ كۋاسى بولعان.

قازاقتىڭ اشتان قىرىلۋى 1932 جىلمەن بىتكەن جوق. ول 50-ءشى جىلعا دەيىن سوزىلعان. زەينەتكەر تولەۋتاي نۇرمۇحانوۆ 1948 جىلى ساتباەۆ (نيكولسك) قالاسىندا فزو-دا بولعانىن, سول فزو-دا اقپان, ناۋرىز, ساۋىردە 60-تان استام قازاقتىڭ جەتىم بالاسى اشتان ولگەنىن ايتادى. ول وسى جەردەن بايقوجانىڭ سماع ۇلىنىڭ قىزى كۇلەنمەن بىرگە كەتكەنىن, سول قىز اسىن تولەۋتايعا بەرىپ, ءوزى اشتان ولگەنىن بىزگە جەتكىزگەن.

ەل اشىعىپ جاتقاندا ۇكىمەت جىلقىنى «ماڭقا» دەپ جاپپاي اتىپ, تارتىپ الىنعان مالدىڭ ەتىن تاۋ-تاۋ قىلىپ ۇيگەن. تاۋ-تاۋ ەت 1932 جىلدىڭ جازىندا ساسىعان. ءتىپتى ساسىعان ەتتەردى دە اشتارعا بەرمەگەن. ءسويتىپ, ءبىر عانا نىلدىدە ءجۇز مىڭ توننا ەت ورتەلگەن. مۇنداي جاعداي بۇرما, سپاسكى ەلدى مەكەندەرىندە دە بولعان ەدى. 1932 جىلى شىڭىنا جەتكەن اشتىق 1933-34 جىلدار ىشىندە دە جالعاسىپ جاتتى. 1934 جىلى شەت سوۆحوزىنىڭ جۇمىسكەرى م.مۇقاباەۆتىڭ نان سۇراعانى ءۇشىن سابالعانى تۋرالى دەرەك ارحيۆ قۇجاتتارىندا ساقتالعان. وزەگى تالىپ, كوزى اشتىقتان قاراۋىتقان ونىڭ بالا-شاعاسى ءۇشىن نان سۇراۋعا قۇقىعى بولماعان.

بۇل زۇلمات كەشەگى كەڭەس ەلىنىڭ تالاي جەرىندە بولعان-اق شىعار. بىراق قازاق حالقىنداي وراسان ويرانعا ۇشىراعان, جاعداي ەشبىر رەسپۋبليكادا بولعان ەمەس.

اللا قازاق دالاسىنىڭ حالقىنىڭ الدىن وڭداسىن!

كامەل جۇنىستەگى,

جازۋشى

قاراعاندى وبلىسى,                                                          

شەت اۋدانى