ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ جوباسىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەتەل ينۆەستورلارىمەن وتكەن 25-ءشى پلەنارلىق وتىرىستا كوتەرگەن بولاتىن. مۇنى اتقارۋ «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسشىلىعىنا تاپسىرىلدى. ارينە, وسىنداي حالىقارالىق ماڭىزى زور اسا ءىرى جوبانىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرىن شەشۋ, سان سالالى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ, ولاردىڭ كادرلىق, تەحنيكالىق ماسەلەلەرىن ۇيلەستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. ويتكەنى, بۇل جوبا بويىنشا تەمىرجول, اۋە, اۆتوكولىك, سۋ جولى كولىكتەرىنىڭ قىزمەتتەرى ءبىر ارناعا شوعىرلاندىرىلىپ, ولاردىڭ بارلىعى «ءبىر تەرەزە» قاعيداسىمەن جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءبىرتۇتاس تىزبەسى جاساقتالۋى ءتيىس ەكەن.
ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىز ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, حالىقارالىق كولىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تەمىرجول سالاسىنىڭ ارداگەرى نىعمەتجان ەسەنعاريندى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ جوباسىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەتەل ينۆەستورلارىمەن وتكەن 25-ءشى پلەنارلىق وتىرىستا كوتەرگەن بولاتىن. مۇنى اتقارۋ «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسشىلىعىنا تاپسىرىلدى. ارينە, وسىنداي حالىقارالىق ماڭىزى زور اسا ءىرى جوبانىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرىن شەشۋ, سان سالالى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ, ولاردىڭ كادرلىق, تەحنيكالىق ماسەلەلەرىن ۇيلەستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. ويتكەنى, بۇل جوبا بويىنشا تەمىرجول, اۋە, اۆتوكولىك, سۋ جولى كولىكتەرىنىڭ قىزمەتتەرى ءبىر ارناعا شوعىرلاندىرىلىپ, ولاردىڭ بارلىعى «ءبىر تەرەزە» قاعيداسىمەن جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءبىرتۇتاس تىزبەسى جاساقتالۋى ءتيىس ەكەن.
ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىز ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, حالىقارالىق كولىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تەمىرجول سالاسىنىڭ ارداگەرى نىعمەتجان ەسەنعاريندى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– نىعمەتجان قاباتاي ۇلى, ەڭ الدىمەن ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ جوباسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– بۇل جوبا جۇزەگە اسا قالعان جاعدايدا ونىڭ ەلىمىزگە بەرەر پايداسىنىڭ مول ەكەندىگى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولىپ وتىر.ماسەلەن, قازىرگى جوسپارىمىزعا سايكەس ەلىمىزدەگى بارلىق كولىك دالىزدەرى ىسكە قوسىلعان جاعدايدا ەل اۋماعىمەن وتەتىن تاسىمال كولەمى بۇرىنعىعا قاراعاندا اناعۇرلىم ارتىپ, 2020-شى جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ كول كوسىر تابىس تابۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەندىگى بولجانۋدا. سوندىقتان دا ەلباسىمىز ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى نەگىزگى كولىكتىك باعىتتاردىڭ الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاندا ۇلكەن ىسكەرلىك-ترانزيتتىك حاب قۇرۋ تۋرالى باستامانى كوتەرىپ قانا قويماي, وسى ءىستى تىكەلەي ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىر.
جالپى, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى, ءوندىرىستىڭ اۋقىمدى يندۋستريالانۋى مەن جاڭعىرتىلۋى سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كۇشەيتە تۇسۋگە جەتەلەيتىنى تۇسىنىكتى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ كولىكتىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن نىعايتۋدى قاجەت ەتەدى. جىلدان جىلعا دامىپ, كەمەلىنە كەلە باستاعان تاۋەلسىز قازاقستانىمىز, مىنە, وسىنداي وركەنيەتتى دامۋ كەزەڭىنە كەلىپ كىرىپ وتىر. دەمەك, ءوتىپ بارا جاتقان 2013 جىلعى وسى باعىتتاعى ەڭ ەلەۋلى قادامداردىڭ ءبىرى – «قازاقستان: جاڭا جىبەك جولى» باعدارلاماسىنىڭ بازالىق وپەراتورى بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق كولىكتىك-لوگيستيكالىق كومپانيانىڭ قۇرىلۋى بولىپ تابىلادى دەسەك, بۇل ەشبىر ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
– ەندى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدى تولعاندىرىپ كەلگەن ماسەلە جاڭا جىبەك جولى جۇك تاسىمالىندا قىتايدى باتىس ەلدەرىمەن جالعاپ جاتقان ءداستۇرلى تەڭىز جولدارىمەن باسەكەلەستىككە تۇسۋگە قابىلەتتى مە دەگەن سۇراققا ازداپ تا بولسا جاۋاپ بەرە كەتسەڭىز.
– دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمدا الاتىن بولساق, تاۋارلار تاسىمالىنداعى تەڭىز بەن قۇرلىق جولدارى اراسىنداعى باسەكە ەجەلدەن ءورىس الىپ كەلەدى دەي الامىز. ءيا, وسى ۋاقىتقا دەيىن تاۋاردى تەڭىز ارقىلى جەتكىزۋ قۇرلىق جولدارىنا قاراعاندا ەداۋىر ارزانعا ءتۇسىپ كەلدى. سەبەبى, ول ءۇشىن ارنايى سۋ بەتىنە جول سالىنبايدى عوي. ال, ءبىز بولساق, اشىق تەڭىزبەن شەكتەسىپ جاتقان ەل ەمەسپىز. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى الەمدە ءوندىرىس پەن قۇرىلىس جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋىنا جانە جاھاندانۋدىڭ بەل الۋىنا بايلانىستى قۇرلىقتاعى جولدار ارقىلى تاسىمالداناتىن تاۋار كولەمى ارتا تۇسكەندىگى بايقالادى. ءارى ۋاقىتتىڭ ءوزى التىنعا اينالىپ بارادى. بولاشاقتا قاي كولىك ءتۇرى ۋاقىتتان ۇتۋعا ءتيىمدى, سونىڭ باعى اشىلادى. مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا قىتايدان ەۋروپاعا دەيىن تەڭىز جولى بويىنشا جۇك جەتكىزۋ ۋاقىتى 20 تاۋلىككە دەيىن سوزىلاتىن بولسا, قۇرلىقتاعى جولمەن 14 تاۋلىكتە جەتكىزۋگە بولادى ەكەن. ءتىپتى, مۇنى الداعى ۋاقىتتا 10 تاۋلىككە دەيىن قىسقارتۋ مۇمكىندىگى دە بار.
تەمىرجول ارقىلى ءبىر جىلجىمالى قۇراممەن 60 ۆاگونعا دەيىنگى جۇكتى جەتكىزۋگە بولادى. دەگەنمەن, قانشا تاۋلىك بولسا دا توقتاماي جۇرە بەرەتىن پويىزدار ءۇشىن ءالى دە بولسا كەدەرگىلەر بار. ول كەدەرگىلەر – شەكارا جانە كەدەن بەكەتتەرىندە جۇكتى تەكسەرۋ جانە راسىمدەۋ جۇمىستارى. ءبىر بەكەتتىڭ وزىنەن 60-قا جۋىق ۆاگوندى تەكسەرىپ شىعۋعا 2 تاۋلىككە دەيىن ۋاقىت كەتەدى. حالىقارالىق كەلىسىمدەردىڭ ارقاسىندا ەندى بۇل ۇدەرىس 2-3 ساعاتتان اسپايتىن بولادى.
مىنە, وسى ءۇشىن بىزدە ەلەكتروندى پويىز تەتىگى ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز قۇجاتتار الدىن الا ەلەكتروندى قۇرالدار ارقىلى تەكسەرىلەتىن جەرىنە پويىزدان بۇرىن بارىپ تۇرادى دەگەن ءسوز. ەگەر قاتەلەر بولسا, ولار تۇزەتىلەدى. ال, پويىز كەلگەن كەزدە كەدەنشىلەر قايتا تەكسەرىپ جىبەرە بەرەدى. تەكسەرىستىڭ وسى ءتۇرىنىڭ ارقاسىندا بىزدەگى رەكورد جاڭاردى. ءبىز ءبىر جارىم ساعاتتا تۇتاس ءبىر قۇرامدى تەكسەرىپ بەكەتتەن وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. بۇل ۇدەرىس تەك بىزدە عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە بەلەڭ الۋدا جانە قۇرلىقتىڭ ءاربىر ەلى وسىعان ىنتالى. ويتكەنى, كولىك ءدالىزى بولا ءبىلۋ – كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ۇلكەن پايدا اكەلەدى.
– جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە قانداي كولىكتىك ينفراقۇرىلىمدار قالىپتاستىرىلۋدا؟
– بۇل رەتتە الدىمەن ايتارىمىز, «قازاقستان: جاڭا جىبەك جولى» جوباسى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كولىكتىك-لوگيستيكالىق جۇيە بولماق. ول ءبىر نۇكتەدەن ەكىنشى نۇكتەگە دەيىن قازاق جەرى ارقىلى كەز كەلگەن جۇكتى كولىكتىڭ كەز كەلگەن ءتيىمدى تۇرىمەن تاسىمالداۋدىڭ جولىن قاراستىراتىن, ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى بارلىق جۇك ءنوپىرىن قامتيتىن جۇيەگە اينالادى. سەبەبى, «جاڭا جىبەك جولىنىڭ» بويىندا شامامەن 3 ملرد. ادام, ياعني الەم حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى تۇرادى.
2015 جىلى 2 787 شاقىرىمدىق «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى.
«قتج» ۇك» اق كونتەينەرلىك تاسىمالداۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن ەنگىزىپ وتىر. وسىنىڭ نەگىزىندە كەستە بويىنشا شىققان پويىزدىڭ ۋاقىتىن جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيا ەنگىزىلەدى. بۇگىندەرى ەۋروپا–ازيا باعىتىندا تۇراقتى تۇردە 14 كونتەينەرلىك شاتل-پويىز جۇرەدى. 2014 جىلدان باستاپ سيان – وزبەكستان جانە شەنجەن – ەۋروپا باعىتىندا تاعى ەكى مارشرۋتتى ىسكە قوسۋ كوزدەلىپ وتىر.
ال, بيىل ەلىمىزدە تەڭىز ارقىلى جۇك تاسيتىن العاشقى كومپانيا قۇرىلادى. 2014 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اقتاۋ پورتىن كەڭەيتۋ جوباسى اياقتالادى.
2014 جىلى جالپى ۇزىندىعى 2500 شاقىرىم تەمىرجول جەلىلەرى سالىنادى. اۋەجايلاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.
«جەزقازعان–بەينەۋ» تەمىرجولى قۇرىلىسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ, اقتاۋ پورتىن كەڭەيتۋ, كارس – احالكالاكي تەمىرجول تەلىمىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ, بوسفور بۇعازى ارقىلى وتەتىن تۋننەلدى پايدالانۋعا بەرۋ, ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا جانە وڭتۇستىك ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن كولىك ءدالىزىن كەڭەيتۋ سەكىلدى جوبالار ءبىزدىڭ ەل اۋماعىنداعى كولىك تاسقىنىنىڭ ارتۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتەتىن بولادى.
ال, جاڭا وزەن – قورعان تەمىرجول جەلىسىمەن قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىن قىتاي, تۇركىمەنستان, يران جانە پارسى شىعاناعى ەلدەرىن بايلانىستىراتىن كولىك ءدالىزى جاڭا جىبەك جولىنىڭ ستراتەگيالىق بۋىنى بولىپ تابىلادى. وسى كولىك ءدالىزىنىڭ قاۋقارى جىلىنا 15 ملن. توننادان استام جۇك وتكىزۋگە قابىلەتتى بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. قىسقاسى, قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى ارتقان ۇستىنە ارتا تۇسەدى. تەك بىرىككەن كومپانيا قۇرىلعان سوڭ, ودان تۇسكەن تابىس تا بىرىككەن تابىس بولىپ قالاتىنىن مويىنداۋ كەرەك.
جوسپار بويىنشا الداعى 7 جىلدا قازاقستان ارقىلى وتەتىن جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمى كەمىندە 50 ملن. تونناعا جەتۋى كەرەك, ياعني 2 ەسەگە ارتادى. بۇل جولدار حالىقارالىق كولىك ءدالىزىن دامىتىپ قويماي, باتىس پەن شىعىستى جانە سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىنداعى باعىتتى تولىعىمەن قامتىماق.
ەلىمىزدە كولىكتىك ينفراقۇرىلىمداردىڭ جانە لوگيستيكالىق اكتيۆتەردىڭ دامۋى مەن جاڭعىرتىلۋىنا 2020 جىلعا دەيىن 60 ملرد. اقش دوللارى سوماسىندا ينۆەستيتسيا تارتىلادى.
– وسىدان ءبىراز ۋاقىت قانا بۇرىن استانادا «جاڭا جىبەك جولى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق ۇلكەن فورۋم بولىپ وتكەنى بەلگىلى. بۇل فورۋم جەمىستى بولدى ما؟ حالىقارالىق قاۋىمداستىق قالاي قابىلدادى؟ قانداي ناتيجەلەرىمەن ەرەكشەلەندى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى؟
– فورۋمعا قازاقستان, بەلورۋسسيا, ازەربايجان, رەسەي جانە گرۋزيا ۇلتتىق تەمىرجول كومپانيالارىنىڭ, ەۋروپالىق وداق جانە تمد جەتەكشى كولىكتىك جانە لوگيستيكالىق كاسىپورىندارىنىڭ باسشىلارىنان تۇراتىن 300-دەن استام ادام قاتىستى.
وسى فورۋمدا ءسوز سويلەگەن پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆ شىعىس – باتىس, سولتۇستىك – وڭتۇستىك باعىتىندا حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىن وڭتايلاندىراتىن اۆتوموبيل جانە تەمىرجولداردىڭ قۇرىلىسى بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
قىتاي مەن ەۋروپا, ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز, ودان ءارى قاراي پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەرمەن كولىك قاتىناسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا فورۋمدا بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. وسى قۇجاتتاردىڭ ارقاسىندا جولمەن جول جالعاسادى. جاڭادان تەمىرجولدار سالىنادى جانە ەڭ باستىسى – قاعازباستىلىققا قاتىستى كەدەرگىلەر بارىنشا ازايادى دەپ كۇتىلۋدە.
سونىمەن قاتار, فورۋم اياسىندا «قتج» ۇك» اق مەن «رەسەي تەمىرجولى» ااق جانە «بەلارۋس تەمىرجولى» كومپانيالارى اراسىندا بىرىككەن كولىك-لوگيستيكالىق كومپانيا قۇرۋ بويىنشا شارالاردىڭ جوسپار-كەستەسىنە قول قويىلدى. بۇل كومپانيا كەلەر جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا ىسكە قوسىلماق. ءۇش تاراپ وسى كومپانيادان ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر.
ەندى تاراپتار اۆياتسيالىق قىزمەتتى دە جەتىلدىرۋدى كوزدەۋدە. ويتكەنى, بۇل دا «جاڭا جىبەك جولى» ستراتەگياسىنىڭ باستى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. سوندىقتان, ءار تاراپ اۋەجاي قىزمەتىن باسقارۋ جۇيەسىن بىرىكتىرۋ ارقىلى مەنەدجمەنتتىڭ تيىمدىلىگىنە قول جەتكىزبەك.
مىنە, وسىنداي جۇمىستاردىڭ نەگىزىندە 2030 جىلعا قاراي جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمى 2012 جىلعا قاراعاندا 5-6 ەسەگە كوبەيەدى دەگەن بولجام بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».