سىلكىنىس

«بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك» دەگەندەي, بۇل جولعى اڭگىمە اۋانى مۇلدە باسقاشا بولدى. ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جانە ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرى تۋرالى بايانداعان پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆ بيىلعى جىلى ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا ايتىلعان نەگىزگى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا باسىمدىق بەرىلىپ, ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ مەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن ايتتى.

داعدارىسقا قارسى دەر كەزىندە قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا وڭ ءۇردىس ساقتالىپ وتىر, دەدى پرەمەر-مينيستر. وسىدان كەيىن ۇكىمەت باسشىسى اعىمداعى جىلى ەلباسى جۇكتەگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا بەس باعىتقا باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعانىن ايتتى, ولارعا جەكە-جەكە توقتالدى. سول اڭگىمەنى وقىرمان جادىندا تاعى ءبىر جاڭعىرتىپ وتسەك, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 34 جوبا ىسكە قوسىلىپ, ينۆەستيتسيا كولەمى 72 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان, 2300 شاماسىندا تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلعان. ۇكىمەت «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ايرىقشا ماڭىز بەرە وتىرىپ, شاعىن قالالاردى دامىتۋعا كىرىستى. وسى ماقساتتى كوزدەيتىن باعدارلاماعا جالپى سانى 1 ملن. تۇرعىندى قامتيتىن 41 قالا ەنگىزىلدى. سونداي-اق, اۋىلداردى قايتا دامىتۋ كارتاسى ماقۇلداندى. «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا اعىمداعى جىلى 303 سۋمەن قامتۋ جانە سۋ تاراتۋ جوباسى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. مەملەكەتتىك باسقارۋ, وڭىرلىك ىقپالداستىق, ىشكى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جەتىلدىرۋ باعىتىندا دا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلۋدا. وسىنداي قولعا الىنعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ۇدەرىسى جاقسارا تۇسكەن. ۇكىمەت باسشىسى جىل قورىتىندىسى بويىنشا ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 6 پايىزعا وسەدى دەپ كۇتىلىپ وتىرىلعانىن جەتكىزدى.

جيىندى قورىتىندىلاعان ەلباسى: «بارلىق ايماقتار دا, مينيسترلىكتەر دە, جالپى ۇكىمەت تە ءبىرشاما تىندىرىمدى ەڭبەك ەتىپ جاتىر», دەپ مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنا باعاسىن بەرە كەلە, بىرقاتار كەمشىلىكتەر مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى باسقارۋداعى ولقىلىقتارعا نازار اۋداردى. داعدارىس جاعدايىندا رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋگە كوڭىل ءبولۋ, دەمەك, كەيبىر نىسانداردى, كەيبىر كەيىنگە قالدىرۋعا بولاتىن باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋدى توقتاتا تۇرۋ قاجەتتىگىن, سول سياقتى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسى بويىنشا بيۋدجەتتىك ساياساتتى وڭتايلاندىرۋ جاعىن ويلاستىرۋدىڭ ءجون ەكەنىن ايتتى.

پرەزيدەنت بيۋدجەتتىڭ ساپاسىز ورىندالىپ جانە تولىقتاي يگەرىلمەۋى قالىپتى جايعا اينالىپ وتىرعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. ايتسا ايتقانداي, الدىن-الا بولجامدارعا قاراعاندا, يگەرىلمەگەن قاراجات كولەمى 150 ملرد. تەڭگەگە جەتىپتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەيبىرەۋلەردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى دايىنداۋ ءىسىن كۇماندى بيزنەسكە اينالدىرىپ العانىن, قۇرىلىستى جۇرگىزەتىن مەردىگەردى تابۋ ىسىندەگى جىمقىرۋ جولدارىن دا ءبىلىپ وتىرعانىن ايتتى. «قۋاتى دا, كولەمى دە بىردەي ەكى نىساننىڭ باعاسى ەكى ءتۇرلى بولاتىنىنا نەگە ءشۇبا كەلتىرمەيسىڭدەر؟» – دەدى پرەزيدەنت. ناقتى مىسالدار كەلتىردى. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىنداعى بىردەي ەمحانا قۇرىلىسىنا جۇمسالعان شىعىن قۇنىنىڭ ايىرماشىلىعى 400 ميلليون تەڭگەدەن اسقان. ەلىمىز بويىنشا مۇنداي فاكتىلەر از ەمەس ەكەن. بۇل جايىندا كەيىن رەداكتسيالارعا قارداي جاۋعان حاتتاردا دا ايتىلدى. ولاردىڭ ءبىرازىن «ەگەمەن قازاقستان» «پرەزيدەنت تاپسىرماسى قالاي ورىندالۋدا؟» دەگەن ايدارمەن جاريالادى.

وسى ارادا پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتقان سىنى نىساناعا ءدوپ تيگەنىن, ءتيىستى ورىندارعا بەرگەن تاپسىرمالارى ەل كولەمىندە سىلكىنىس تۋعىزعانىن ايتۋىمىز كەرەك. كەيبىرەۋلەردىڭ شىمبايىنا باتقان سىن قارجى پوليتسياسى سىندى باقىلاۋشى ورگانداردى شيرىقتىردى. وسىلاي تالاي بىلىق-شىلىقتىڭ, سىلبىرلىقتىڭ, جانىاشىماستىقتىڭ, مەملەكەت قارجىسىن وڭدى-سولدى شاشۋدىڭ بەتى اشىلدى. كەي جەرلەردە اۆتوموبيل جولدارى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ قايتا جوندەلەدى, نىساندار مەن جەر ۋچاسكەلەرىن ساتىپ الۋدا ءتيىستى دارەجەدە باقىلاۋ جاسالمايدى, كەي وبلىستاردا كاسىپكەرلەرگە گرانت نەمەسە نەسيە مۇلدە بەرىلمەگەن, نەگىزسىز تەكسەرۋلەر دە تىيىلار ەمەس. ول ول ما, ءوندىرىس قۋاتىن ۇتىمدى ورنالاستىرۋ تالاپتارى ساقتالماي وتىر. مىسالى, استانادا ەلەكتروۆوزدار شىعاراتىن زاۋىتتىڭ جانە پاۆلوداردا جۇك ۆاگوندارى مەن جارتىلاي ۆاگوندار شىعاراتىن زاۋىتتىڭ اشىلعانىنا قاراماستان, قاراعاندىدا تاعى ءبىر بالاما كاسىپورىن سالۋ جوسپارلانۋدا. بۇل جاي دا ەلباسى نازارىنان تىس قالعان جوق.

مەملەكەت باسشىسى 2016 جىلعا قاراي ەت ەكسپورتىن 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن قويعانىن ەسكە سالدى. وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا 120 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. سونىڭ وزىندە قازاقستان سىرتقا ەت شىعارا الماي وتىر. شۇجىق ونىمدەرى, ءسۇت, قانت جانە ماي ەكسپورتتاۋدا دا وسىنداي ورالىمسىزدىق ورىن الۋدا.

قاي سالانى الساق تا, تىندىرىلعان ىستەرگە كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ تۇرعان كەمشىلىكتەر از ەمەس. مىسالى, مەملەكەت ءبىلىم سالاسىنا بولىنەتىن قارجى كولەمىن سوڭعى ءۇش جىلدا 1,7 ەسەدەن استام ۇلعايتقان. بىراق جارتى ميلليونعا جۋىق ءسابي ءالى بالاباقشا كەزەگىندە تۇر. ال كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقىتۋ سالاسىندا ەكونوميكا تالاپ ەتىپ وتىرعان بارلىق مامانداردىڭ تەك ۇشتەن ءبىرى عانا دايارلانادى, وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ناشار, جاتاقحانالار جەتىسپەيدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا دا قارجى از ءبولىنىپ وتىرعان جوق. 2012 جىلى ونىڭ جالپى كولەمى 8 ميلليارد دوللاردى قۇراعان. بۇل دەگەنىڭىز ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4 پايىزى. وسىعان قاراماستان, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى ءالى دە تومەن كۇيىندە قالۋدا.

پرەزيدەنتتىڭ وسى سياقتى ايتقان سىندارى مەن بەرگەن قاداۋ-قاداۋ تاپسىرمالارى قوعامدا تۇسىنىستىكپەن قابىلدانعانىنا ەل كۋا. حالىق ەلباسىنا ءۇن قوسىپ, جەر-جەرلەردە ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەردى ورتاعا سالدى, ولقىلىقتاردى جويۋعا قاتىستى وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى قازاقستاندىقتاردىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتكە شەكسىز سەنەتىنىن, ول كىسىنىڭ باستامالارىن ءبىر كىسىدەي قولدايتىنىن, قاجەت بولعان جاعدايدا ونىڭ توڭىرەگىنە بۇرىنعىدان دا تىعىز توپتاسا تۇسەتىنىن كورسەتتى.

ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ادام تانىماستاي وزگەردى, وزىندىك بەت-بەينەسى, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن وزىندىك ۇستانىمى بار تابىستى مەملەكەتكە اينالدى. 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىجو-ءنىڭ كولەمى جاعىنان ءبىز الەمنىڭ 50 ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. سوڭعى 15 جىل ىشىندە قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى 16 ەسە ءوستى. تابىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن ازاماتتاردىڭ سانى 7 ەسە ازايدى, جۇمىسسىزدار سانى ەكى ەسە قىسقاردى. سوڭعى بەس جىلدا انا ءولىمى شامامەن 3 ەسە ازايدى, بالا تۋ كورسەتكىشى ءبىر جارىم ەسە ءوستى. 1999 جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ ءىجو-ءنىڭ جىل سايىنعى ءوسۋى 7,6 پايىزدى قۇراپ, الدىڭعى قاتارلى ەلدەردى باسىپ وزدى. قازاقستان اۋەل باس­تان جان باسىنا شاققاندا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى جاعىنان تمد-دا كوشباسشى بولدى. ءبىز سىرتقى ساۋدانىڭ – 12 ەسە وسۋىنە, ال ونەركاسىپ ءونىمىن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ 20 ەسە وسۋىنە قول جەتكىزدىك. وسى جىلدار ىشىندە مۇناي ءوندىرۋ – 3 ەسە, تابيعي گاز ءوندىرۋ 5 ەسە ۇلعايدى. ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا 2010 جىلدان باستاپ, جالپى قۇنى 1 797 ملرد. تەڭگە بولاتىن 397 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى, 44 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلعان ەكى جىل ىشىندە جالپى كولەمى 101,2 ملرد. تەڭگە سوماسىنداعى نەسيە بولىنەتىن 225 جوبا ماقۇلداندى. وسىلاي ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى تابىستى اياقتالدى. ولاي بولسا, ەلباسىنىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتقان سىندارىنىڭ استارىندا نە سىر بار؟ مەنىڭشە, بۇل ەندىگى جەردە ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەننىڭ بارلىعىن ساقتاي وتىرىپ, 2050 جىلعا قاراي كۇنكورىس ساياساتىمەن ەمەس, جوسپارلاۋ ساياساتىمەن, ۇزاقمەرزىمدى دامۋمەن جانە ەكونوميكالىق وسۋمەن اينالىساتىن مىقتى مەملەكەتكە اينالۋىمىز كەرەك دەگەن ارمان-مۇراتتان شىعىپ وتىرعان ءسوز.

قازىرگى ۋاقىتتا ادامزات جاڭا جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەرمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. ەگەر ءبىز ءوز دامۋىمىزدا جاڭا تابىستارعا ودان ءارى قول جەتكىزۋدى جوسپارلايتىن بولساق, ولاردى مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋگە ءتيىسپىز. ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا ولاردىڭ ءبارىن جەكە-جەكە تالداپ بەرگەن بولاتىن. ءبىرىنشى سىن-قاتەر – تاريحي ۋاقىتتىڭ جەدەلدەۋى. بۇكىلالەمدىك تاريحي ۇدەرىستىڭ جەدەلدەۋى قاي كەزدە دە مەملەكەتتەر الدىندا جاڭا شەكتەۋسىز مۇمكىندىكتەر اشادى, ال ولاردى تولىعىمەن پايدالانباۋ سوڭى ۇتىلىسقا اكەلىپ سوقتىرادى. ەلىمىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن جالپى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىنە كىرىكپەگەن الەۋمەتتىك توپتار بار. ويتكەنى, قوعامدا ادامداردىڭ مورالدىق جاي-كۇيى مەن قوعامدىق اڭسار-ۇمىتىنە اسەر ەتەتىن بىرقاتار تەڭگەرىمسىزدىك ءالى دە ورىن الۋدا. قولىندا بيلىگى بارلاردىڭ ءبارى بىردەي وسى تەڭگەرىمسىزدىكتى جويىپ, قوعامنىڭ بارلىق جىكتەرىنە قوعامدىق جاڭعىرتۋ پروتسەسىنە كىرىگۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ قاجەتتىگىن تەرەڭ سەزىنىپ وتىرعان جوق.

ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنان تۋىنداعان وي ۇشقىندارىن تۇيىندەر بولساق, پرەزيدەنت وندا جاڭا شىندىق تۋدىرعان سىناقتار مەن قاۋىپ-قاتەرلەردى لايىقتى قابىلداۋعا ءاردايىم دايىن بولۋىمىز قاجەتتىگىن تاعى ءبىر ەسكەرتتى, الەمنىڭ ەڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىندا بولۋ ءۇشىن ۇلتىمىزدىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق تايتالاسقا تۇسەتىنىن ەسكە سالدى. قازاقستاننىڭ تاڭداعان جولى جەڭىل ەمەس.وسىنى اركىم ءتۇسىنۋى كەرەك. مىنە, سوندىقتان دا ءبىر ساتكە دە بوساڭسۋعا بولمايدى.

جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,

«ەگەمەن قازاقستان».