ەگەر 2013 جىل نەسىمەن ەستە قالدى دەر بولسا, وندا كىدىرمەستەن قازاقستانىمىزدىڭ «2050 ستراتەگياسى» بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى باستاۋىمەن دەر ەدىم. «2050 ستراتەگياسىنىڭ» مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالاتىن باعدارلاما ەكەنىن بۇعان دەيىن دە تالاي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تالداپ, جازعاندىقتان بۇل جولى وعان توقتالىپ جاتپايمىن. تەك وسى باعدارلامانىڭ ارتىقشىلىعى نەدە دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرگەندى ءجون كوردىم. ويتكەنى, الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرى وزدەرىنە ۇزاق مەرزىمدى دامۋ باعدارلامالارىن قابىلداعانى بارشاعا بەلگىلى. ال ءبىزدىڭ باعدارلاما ولاردان نەسىمەن ايرىقشا, مىنە, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ بىلگىسى كەلەتىنى وسى.
ەگەر 2013 جىل نەسىمەن ەستە قالدى دەر بولسا, وندا كىدىرمەستەن قازاقستانىمىزدىڭ «2050 ستراتەگياسى» بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى باستاۋىمەن دەر ەدىم. «2050 ستراتەگياسىنىڭ» مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالاتىن باعدارلاما ەكەنىن بۇعان دەيىن دە تالاي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تالداپ, جازعاندىقتان بۇل جولى وعان توقتالىپ جاتپايمىن. تەك وسى باعدارلامانىڭ ارتىقشىلىعى نەدە دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرگەندى ءجون كوردىم. ويتكەنى, الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرى وزدەرىنە ۇزاق مەرزىمدى دامۋ باعدارلامالارىن قابىلداعانى بارشاعا بەلگىلى. ال ءبىزدىڭ باعدارلاما ولاردان نەسىمەن ايرىقشا, مىنە, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ بىلگىسى كەلەتىنى وسى.
بىزدەر, ەكونوميست عالىمدار, مۇنى الىس بولاشاقتارعا قىزمەت ەتەتىن باعدارلاما ەسەبىندە قاراستىرامىز. ول 2050 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدەگى جۇمىس اۋقىمىن بەلگىلەپ بەرگەنىمەن سول بويىنشا الىنعان ناتيجەلەر ءححى عاسىر تۇگىل ءححىى عاسىرعا, ودان ارعى تالاي عاسىرلارعا قىزمەت ەتەتىن ۇلت دامۋىنىڭ بەرىك نەگىزى بولماق. مىنە, بۇل – ءبىزدىڭ باعدارلامامىزدىڭ باستى ارتىقشىلىعى. ويتكەنى, ءبىز ەكونوميكالىق سالانى تۇبىرىنەن وزگەرتىپ, ونى كوپتاراپتاندىرىپ, سول ارقىلى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتىپ, بيىك بەلەسكە, دالىرەك ايتساق, الەمنىڭ دامىعان 30 ەلى دەڭگەيىنە كوتەرىلەمىز.
ەكىنشى ايىرماشىلىق وسى العاشقىسىنان تۋىندايدى. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتار بولساق, قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ قازاقستان دا كوپتەگەن دامۋشى ەلدەر سەكىلدى دامىعان ەلدەردىڭ شيكىزات ايماعى سانالىپ ءجۇر. ال شيكىزاتقا «بايلانعاندا» كورەتىن كۇنىڭ جاقسى بولمايتىنىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جاريالاعان جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. دەمەك, ءوندىرىستى تولىق يندۋستريالاندىرىپ, يندۋستريانىڭ ءوزىن يننوۆاتسيالىق نەگىزدە قۇرىپ, اقىر اياعىندا قوسىمشا قۇنى مول تاۋارلى ءوندىرىس جاساۋ كەرەك. مىنە, ەلباسىمىزدىڭ اتقارۋشى بيلىككە جۇكتەگەن مىندەتى وسى بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىز «2050 ستراتەگياسىن» جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, جوقتى بار ەتەمىز. انىعىن ايتساق, قازىرگىگە دەيىن ءبىزدىڭ ەلدە مۇلدە اتى دا ەستىلمەگەن تاۋارلى ءوندىرىس پەن قىزمەت كورسەتۋ ينفراقۇرىلىمدارى پايدا بولادى. ەكسپورتىمىزدا شيكىزات پەن سوڭعى تاۋارلى ونىمدەردىڭ كولەمى شامامەن تەڭەسەدى. دەمەك, ءبىز حالىقارالىق تاۋار بيرجالارىنداعى شيكىزاتتىڭ اۋىتقىمالى باعاسىنا تاۋەلدىلىكتەن ارىلامىز. بۇل الەمدىك داعدارىستار جاعدايىندا بىزدەگى سالداردىڭ از بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەڭ دۇرىس جول.
ۇشىنشىدەن, وسىنداي ءوندىرىس قۇرۋ ارقىلى حالقىمىز ساپالىق جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. ايتالىق, بۇرىن اتىن دا ەستىپ بىلمەگەن جاڭا ماماندىقتاردى جاستارىمىز مەڭگەرەتىن بولادى. وسىعان ومىرىمىزدەن ءبىر-اق مىسال كەلتىرەيىن. ورالدا شاعىن كەمە جاساۋ زاۋىتى بار. بۇلاردىڭ ازعانتاي ونىمدەرىن قازىرگى تاڭدا ەلىمىز پايدالانۋدا. ولار شىعاراتىن شاعىن كەمەلەر كاسپي تەڭىزىندە شەكارا كۇزەتى ءۇشىن پايدالانىلۋدا. ال ەندى دامۋىمىزدىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن بۇل زاۋىت ۇلكەن كەمەلەر مەن تانكەرلەر شىعارا باستاۋى كەرەك. ازىرگە زاۋىت فيليالىن اقتاۋدا اشۋ كەرەك دەگەن وي بار. تۇبىندە بۇل ويدىڭ جۇزەگە اساتىنىنا سەنىمدىمىن. ويتكەنى, ءبىز اقتاۋ ارقىلى تەڭىز جولىمەن ءوز ونىمدەرىمىزدى تاياۋ شىعىس پەن وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىنە ەكسپورتتاۋعا ءتيىس بولامىز عوي. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, بىزگە قالاي بولعاندا دا مول جۇك كوتەرەتىن, سىيىمدىلىعى جوعارى تانكەرلەر مەن كەمەلەر قاجەتتىڭ قاجەتى. ولاي بولسا, زاۋىت قايتسەك تە اشىلادى. بۇل دەگەنىڭىز, اقتاۋلىقتار بۇدان بىلاي مۇلدە جاڭا ماماندىقتى يگەرەدى دەگەن ءسوز. كەمەنى پايدالانۋ ءۇشىن ناۆيگاتسيالىق بايلانىس جۇيەسى تەك جەر سەرىكتەرىنىڭ كومەگىمەن اتقارىلادى. بايقادىڭىزدار ما, مۇنداي ماماندىق قازاقستاندا ەشقاشان وقىتىلماعان دا. سونىمەن بىرگە, كاسپي تەڭىزى ءوندىرىس پەن تاسىمالدىڭ الاڭى بولاتىندىقتان مۇنداعى فاۋنا مەن فلورا ەكولوگتاردىڭ ءجىتى نازارىندا بولۋعا ءتيىس. دەمەك, ەكولوگتار دا تەڭىزدىڭ بەتى مەن جاعالاۋىن تەكسەرۋمەن عانا شەكتەلمەي, تۇڭعيىق تۇبىندە قانداي وزگەرىستەر بولىپ جاتقانىن ءبىلىپ وتىراتىن جاڭا ماماندىقتارمەن تولىعۋى قاجەت. مىنەكەي, «2050 ستراتەگياسى» بويىنشا قازاقستاننىڭ قالاي وزگەرەتىنىن وسى مىسالدان-اق كورۋگە بولادى.
ءتورتىنشى ارتىقشىلىق «جاسىل ەنەرگەتيكا» باعدارلاماسى وسى «2050 ستراتەگياسىنىڭ» قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ شىعاتىندىعى. جاسىل ەنەرگەتيكا باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ءبىز قورشاعان ورتا مەن اۋانى ودان ءارى لاستاۋدان ارىلامىز. كەرىسىنشە وسى ۋاقىتقا دەيىن پايداسىن كورمەي كەلگەن جەل, كۇن جانە تاۋ وزەندەرىنىڭ اعىسىن ەنەرگيا كوزىنە اينالدىرىپ, ناتيجەسىندە ەنەرگيا تاسىمالىن ازايتىپ, ونىڭ تۇتىنۋ باعاسىن تومەنگى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇراتىن بولامىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان ءاربىر تاۋارلى ءوندىرىس بىرلىگىنە كوپ ەنەرگيا جۇمساپ كەلگەن «ساۋاتسىز ەلدەر» قاتارىندا بولدى. ەندى «2050 ستراتەگياسى» ءبىزدى وسى ءبىر كەلەڭسىزدىكتەن شىعاراتىن يگىلىك باعدارلاماسى بولماقشى.
«2050 ستراتەگياسىن» جۇزەگە اسىرعان شاقتا قازاقستان الەمنىڭ ءتورت تۇستىگىمەن تىكەلەي جانە تولىق ىركىلىسسىز بايلانىسقا شىعاتىن ەلگە اينالادى. باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي ترانزيتتىك تاسىمال جولى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەي باستايدى. بۇل دەگەنىڭىز ترانزيتتىك تاسىمالدان تۇسەتىن مول قاراجات قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قوسىمشا جانە حالىقارالىق سۇرانىسقا قىزمەت ەتەتىن قوسىمشا ماماندىقتار مەن جۇمىس ورىندارى پايدا بولادى دەگەن ءسوز. «لوگيستيكا» دەگەن ءسوز قازىر ءبىزدىڭ تىلىمىزگە ەنگەن تەرميندەي كورىنەدى. ال 2050 جىلعا قاراي بۇل ءوزىمىزدىڭ قازاقتىڭ ءتول ءسوزى بولىپ كەتەرى داۋسىز. يسلامعا دەيىن قازاقتار كىتاپ, الىپپە, رامازان, قۇران سوزدەرىن بىلمەدى عوي. قازىر اتالعان سوزدەر ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىزدىڭ كوركىن اشىپ تۇر. دەمەك, ءتىلىمىز دامۋىمىزعا ساي جاڭا سوزدەرمەن باي تۇسەتىن بولادى.
جوعارىدا ايتىلعانداردان شىعاتىن قورىتىندى بىرەۋ, ول – «2050 ستراتەگياسى» ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق دامۋ باعدارلاماسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ۇلتتىڭ ساپالىق جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋى مەن سانالىق دامۋىنىڭ دا قوزعاۋشى كۇشى بولماق. ول سونىسىمەن دە قۇندى. جەلتوقسان ايىنىڭ ورتا شەنىندە ءبىر توپ ساراپشىلار «2050 ستراتەگياسى» 2025 جىلعا قاراي ورىندالاتىن جوسپار, دەگەندى ايتتى. ونىڭ ەكونوميكالىق تۇستارى سولاي بولاتىنىن ءبىز باياعىدا-اق ايتقانبىز. ويتكەنى, قازاقستان بىرىنشىدەن, شيكىزاتقا باي, ەكىنشىدەن, حالقى جاپپاي ساۋاتتى, ۇشىنشىدەن, ۇلى جىبەك جولىنىڭ وزەگىندە جاتقان, تورتىنشىدەن, شەتەلدىك ينۆەستيتسياعا كەپىلدىك بەرەتىن دۇنيەجۇزى بويىنشا شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋدان العاشقى جيىرمالىققا كىرگەن, بەسىنشىدەن, تورتكۇل دۇنيەگە تۇگەل سىيلى, ىشكى-سىرتقى ساياساتى تۇراقتى ەل. ەلدىڭ دامۋ كورسەتكىشى مەن العا قويعان ماقساتىن ورىنداۋعا قاجەتتى ساقتىق قورى التىن-ۆاليۋتاعا تولى. قۇداي قالاسا, قازىنامىز كەلەر جىلى 100 ميلليارد دوللاردان اسادى دەگەن ءۇمىت بار. ولاي بولسا, قازاقستان, ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا, گۇلدەنۋگە, ىركىلىسسىز دامۋعا جاسامپازدىق بەلەستەرىنە قادام باسقان جانە ويلاعان ماقساتىن ورىندايتىن ەل. وسى ۋاقىتقا دەيىن دە ەلباسىنىڭ نۇسقاۋىمەن تالاي قيىندىقتى جەڭىپ, تالاي اسۋدان استىق. قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىمىز الەمدەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ساپىندا بولۋىمىزدى قامتاماسىز ەتتى. الداعى ۋاقىتتا دا وسىلاي بولا بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىن. ويتكەنى «2050 ستراتەگياسى» عىلىمي نەگىزدەلگەن جان-جاقتى دامۋ جوسپارى.
ساعىندىق ساتىبالدين,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ۇعا اكادەميگى.
الماتى.