مارلەننىڭ رۋحاني ماحابباتى

مارلەننىڭ كەلەسى ادەبي ماحابباتى – اقىن راينەر ماريا ريلكە. «ريلكەدەن كەيىن مە­نىڭ جانىمنىڭ تەرەڭىن قوزعاي­تىن پوەتيكالىق شىعارما تۋى مۇم­­كىن ەمەستەي», دەيتىن ديت­­ريح. ولار زامانداس بولعانى­مەن, اكتريسا اقىن­مەن كەزدە­سىپ ۇلگەرمەدى ءھام بۇعان ءومىر بويى وكىن­دى. ريلكەنىڭ شىعار­ما­شىلىعىمەن تانىس­قان ۋاقىتتا مارلەن كاسىبي مۋزىكانت بولۋدان باس تارتقان ەدى.

ال اتاقتى اكتريسا اتانعان سوڭ ديتريح حح عاسىردىڭ تالانتتى جازۋشىلارىمەن – ەرنەست حەمينگۋەي, ەريح ما­ريا رەماركپەن ارالاسا باستادى. اسىرەسە – ەكىنشى اداممەن ۆەنە­تسيادا باستاۋ العان تانىستىق ۇزاق ءارى باياندى دوستىق پەن ما­حاب­باتقا ۇلاستى. بۇل تۋرالى رەمارك «سالتانات قاقپاسى» («تريۋمفالنايا اركا») رومانىندا جازادى.

ءديتريحتىڭ وقىرماندىق جا­نىن جاۋلاعان سوڭعى جازۋشى – نوبەل سىيلىعىنا ءتورت رەت ۇسى­نىلعان كونستانتين پاۋس­توۆ­سكي. ونىمەن كەزدەسۋدى كوپتەن بەرى ويلاپ جۇرگەن اكتريسا­نىڭ قالاۋى تەك 1964 جىلى عانا ورىن­دالدى. الايدا «مەن ونى تىم كەش جولىقتىردىم», دەپ وكىنەدى. القيسسا.

ساحناداعى كەزدەسۋ

گاسترولمەن الەمدى ارالاپ جۇرگەن گوللي­ۆۋدتىق اكتري­سا مارلەن ديتريح بىردە جو­لى ءتۇسىپ, كەڭەس وداعىنا كەلە­دى. ادەتتەگىدەي, اەروپورتتا كي­نو­­جۇلدىزدى كامەرا ارقا­لا­عان جۋرناليستەر مەن القى­زىل شوق گۇلدەر قارسى الادى. سوندا رەپورتەرلاردىڭ ءبى­رى: «كسرو-دا كىمدى نەمەسە نە­نى كور­گىڭىز كەلەدى؟ كرەمل, ۇل­كەن تەاتر, ماۆزولەي؟» دەپ سۇ­­راي­دى. جاتتان­دى ءارى قا­را­­پا­يىم سۇراقتىڭ جاۋابى وتە شى­­نايى بولارىن ەشكىم كۇت­كەن جوق. ديتريح ءوزىنىڭ پاۋس­توۆسكي قالامىنا دەگەن قۇر­مەت­ى شەكسىز ەكەنىن ءھام ونىڭ اعىل­شىن تىلىندە وقىعان «تە­لەگرامما» اڭگىمەسىنەن سۇمدىق اسەر العانىن ايتادى. قالاعا كوشكەن سوڭ اۋىلداعى اناسىن ۇمىتقان جاس ايەلدىڭ مۇڭدى وقيعاسىنا تەبىرەنگەن اكتريسا سۇيىكتى اۆتورىنىڭ ەلىنە كە­لىپ تۇرىپ, قالاي كەزدەسپەي كەتسىن؟.. تالايدان بەرگى ىزگى ار­مانى ورىندالار شاقتا الەم جۇل­دىزى 62 جاستا ەدى. بۇل 1964 جىلدىڭ جازى بولاتىن.

ادەبيەتشىلەردىڭ ورتالىق ۇيىندەگى كونتسەرتتە ديتريح ساح­ناعا شىقپاس بۇرىن اۋدارماشىدان پاۋستوۆسكيدىڭ زالدا وتىرعا­نىن ەستيدى. ينفاركتان ەندى تۇرعان ادامنىڭ وسىندا كەلگەنىنە قاتتى تاڭعالادى. ساحنا­عا پاۋستوۆسكي كوتەرىل­گەندە ديتريح ءبىر اۋىز ورىس­­شا­سىن ايتا الماي, تىزە بۇگىپ, جازۋ­شىنىڭ قولىن سۇيەدى. بۇل تاريحي ءساتتىڭ ەستەلىگى قالام­گەر مۋزەيىندە ساقتالعان.

«تەلەگرامما» اڭگىمەسىندەگى مىنا ءبىر سيۋجەت گولليۆۋدتىق اكتريسانىڭ بۇل شىعارماعا نەگە سونشا ىنتىق بولعانىن كور­سەتەتىندەي. «قىمباتتىم مە­نىڭ, – دەپ جازادى كاتەرينا پەت­روۆنا. – مەن بۇل قىستان امان شىقپايتىن سياقتىمىن. ەڭ قۇرىعاندا ءبىر كۇنگە كەلىپ كەت: قولىڭدى ۇستاپ, ءجۇزىڭدى كو­رە­يىن. قارتايدىم, بويىمنان قۋات كەتتى. ءجۇرۋ تۇرماق, جانتايۋ مەن وتىرۋدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالدى. ءولىم ماعان كەلەر جولدى ۇمىتقان سياقتى. باق قۋراپ جاتىر – بۇرىنعىداي ەمەس. ءتىپتى ونى كورمەيمىن دە. بيىلعى كۇز دە سۇرەڭسىز. بار عۇمىرىم وسى كۇزدەي ۇزاق بولماعان سەكىلدى».

وسى ساپار تۋرالى ءانشى: «ما­عان شىعارما دا, جازۋ­شى دا بەيمالىم بولدى. اڭگىمەنى وقى­عان سوڭ سول ءبىر بوتەن ەسىم­دەر مەن وقيعالاردى ۇمىتا ال­ما­دىم. الايدا اۆتوردىڭ باس­قا دا كىتابىن ىزدەپ تابۋ بۇيىر­مادى. ال گاسترولمەن رەسەيگە بارعانىمدا پاۋستوۆسكيدى ارنايى سۇرادىم. ول سول ۋاقىتتا اۋرۋحانادا جاتىپتى. كەيىن ء«ومىر تۋرالى ەرتەگىنىڭ» ەكى تو­مىن دا وقىپ, ونىڭ پروزاسى­نا ماس بولدىم. سودان بەرى وسى شى­عارمالاردى جازعان اۆ­تور­دىڭ قولىن ءسۇيۋدى ماقسات تۇت­تىم. قىسقا عۇمىردا سول وي-ارما­نىمدى ورىنداپ ۇلگەرگەنىمە قۋا­نىشتىمىن», دەپ جازدى.

اقيقاتىندا, پاۋستوۆسكي ءۇشىن دە ءديت­ريحتىڭ تالانتى ەرەك­شە ورىن العان ەكەن. ول سۇ­يىكتى اكريساسىنىڭ ونەرىن بەت­پە-بەت تاماشالاۋدان قۇر قال­ماس ەدى. سول ءۇشىن دە اۋرۋحانا دارى­گەرىنىڭ سوزىنە قۇلاق اسپاي, ايەلى مەن ءۇي دارىگەرىن ەرتىپ, كونتسەرتكە كەلەدى. ايتپاقشى, جازۋشى سوندا 72 جاستا بولاتىن.

سول كەزدەسۋدە ديتريح جا­زۋشىعا اۆتوگرافپەن سۋرەت قال­دىرسا, پاۋستوۆسكي «جوعالعان روماندار» شىعارمالار جي­نا­عىن سىيلاي­دى. وندا «مار­­لەن ديتريح, ەگەر مەن ەندى «تەلە­گرام­ما» سياقتى جاقسى شىعارما جازا السام, ونى مىندەتتى تۇردە سىزگە ارنايمىن» دەپ جازىلعان. الايدا قالامگەر بۇل «ۋادەسىن» ورىنداي المادى.