الاياقتار

جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان سپورتشىلار «تۋر دە فرانس» باسە­كەسى بارىسىندا ءتۇرلى الاياقتىق ارەكەتتەرگە بارعان ەكەن. ماسەلەن, موريس گارەن العا شىققان بەتتە ارتىنا شەگە مەن اينەكتەردى قاساقانا تۇردە لاقتىرعان. سونىڭ سالدارىنان ونى وكشەلەپ كەلە جاتقانداردىڭ دوڭگەلەكتەرى جارىلىپ, ءبىراز ابىگەرگە تۇسسە كەرەك. ليۋسەن پوتە بەلگىلەنگەن قاشىق­تىقتىڭ ءبىراز بولىگىن كولىكپەن ءجۇرىپ ءوتىپتى. يپپوليت وكۋتيۋرە بالىق ۇستايتىن قار­ماق ءجىپتىڭ ءبىر شەتىن الدىنداعى كولىكتىڭ بام­پەرىنە بايلايدى. ەكىنشى جا­عىن تىسىنە قىسىپ الادى. وسىلاي­شا مارەگە جانى قينالماي جەتەدى. ال سەزار گارەن بايقاتپاي قارسى­لاس­تارىنىڭ كيىمىنە قىشىما اۋرۋى­ن قوزدىراتىن ۇنتاقتار سەپكەن.

حح عاسىردىڭ باسىندا «تۋر دە فرانس» تۇنگى مەزگىلدە دە وتە بە­رەتىن. سول سەبەپتى دە كوپ جاع­داي­دا سپورتشىلاردىڭ ارامزا ارە­كەتتەرىن قازىلار دا, باسقالار دا باي­قاماي قالاتىن. وسى جايتتىڭ بارلىعى تولىقتاي دالەلدەنگەن سوڭ العاشقى ءتورت ورىندى يەلەنگەن ۆەلوشاباندوزدىڭ ناتيجەلەرى ەسەپكە الىنبادى. سونىمەن قوسا الاياقتار بىرەر جىل بويى جا­رىس­تارعا قاتىسۋ قۇقىعىنان ايى­رىل­دى. ءسويتىپ ەكىنشى مارتە ۇيىم­داستىرىلىپ وتىرعان ايتۋلى كوپ­كۇندىكتىڭ باس جۇلدەسى بەسىنشى ورىندى يەلەنگەن فرانتسيانىڭ وكىلى انري كورنەگە بۇيىرادى. ءبىر عاجابى, ءدال وسى كۇنگە دەيىن كور­­نەدەن باسقا بىردە-ءبىر ۆەلوشا­بان­دوز 20 جاسىندا «تۋر دە فرانستا» توپ جارماعان. ياعني بۇل كور­سەت­كىشتىڭ مۇرتى بۇزىلماي تۇر­عانىنا 116 جىلدان اسا ۋاقىت بولدى.

جالپى, سپورت سالاسىندا ارامزا ارەكەتتەرگە باراتىن الاياق­­تار از ەمەس. ارزان جولمەن ابى­روي جيىپ, مول ول­جاعا كە­نە­لۋدى كوزدەگەن كەيبىر پەندەلەر ءتۇرلى قيتۇرقىلىق ىستەيدى. ولار­دىڭ ويى – جالپىعا بىردەي قويى­لاتىن تالاپتاردى بۇزىپ, ساق­تالۋعا ءتيىس ەرەجەلەردى اينالىپ ءوتىپ, «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جە­ڭىلدىڭ استىمەن» ءجۇرۋ ارقىلى جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلۋ. بىراق كوپ ۇزاماي ونداي ارام­زالاردىڭ ارەكەتتەرى اشكەرەلەنىپ, سان ميلليون جانكۇيەردىڭ الدىندا ابىرويدان جۇر­داي بولادى. ەندى وسى تاقىرىپقا بايلانىستى بىرنەشە دەرەكتى العا تارتايىق.

ءدال سول 1904 جىلى اقش-تىڭ سەنت-لۋيس قالاسىندا الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىن­دا امەريكالىق جەلاياق فرەد لورتس الدىنا جان سالمادى. 20 جاستاعى جالىنداپ تۇرعان جىگىت­تىڭ مىقتىلىعى مەن وجەتتىگى بار­شا جانكۇيەردى ءسۇيسىندىردى. سەبەبى 42 شاقىرىمدىق مارافوندى ول ەش قينالماي جۇگىرىپ وتكەن­دەي اسەر قالدىردى. تىپتەن بەت-الپەتىنەن شارشاعاندىقتىڭ ەش نىشانى بايقالمادى. مارە سىزىعىن قيىپ وتكەن بەتتە ول كورەرمەندەردىڭ قۇشاعىنا ەنىپ, قۇرمەتكە بولەندى. گۇل شوقتارىن الىپ, اقش پرە­زيدەنتى تەودور رۋزۆەلتتىڭ قى­زىمەن سۋرەتكە ءتۇسىپ تە ۇلگەردى. ەندى بىرەر مينۋتتان كەيىن لورتس­تىڭ موينىندا وليمپيادانىڭ التىن مەدالى جارقىراۋعا ءتيىس ەدى...

ىلە-شالا تورەشىلەر مىنگەن كولىك ستا­ديونعا كەلىپ توقتادى. اسىعا-ۇسىگە جەتكەن قازىلار جە­ڭىمپاز جىگىتتىڭ «ەرلىگىن» جالپاق جۇرتقا جاريا ەتتى. سويتسە لورتس 15 شاقىرىم جۇگىرگەننەن كەيىن قات­تى شارشاپ-شالدىعادى. بەل­گىلەنگەن مەجە بىلاي تۇرسىن, ودان ءارى جارىستى جالعاستىرا الماي­تىنىن تۇسىنگەن ول ايلاعا جۇ­­گىنەدى. جەلاياق جولدا كەلە جات­­قان ماشينالاردى الما-كەزەك توقتاتىپ, ءوزىنىڭ «جۇمىسىن» ءبىراز جەڭىلدەتىپ الادى. وسى جايتتان قۇلاعدار بولعان قازىلار ونى جارىستان قۋادى. ناتيجەسىندە, وليمپيادا چەمپيونى اتاعى 28 جاستاعى اقش مارافونشىسى توماس حيكسكە بۇيىرادى. ال ونىڭ وتانداستارى البەرت كوري مەن ارتۋر نيۋتون ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردى يەلەنەدى.

بايىپتاپ قاراساڭىزدار, مارافونشىلار سايىسىندا داۋلى جاعدايلار ءجيى بولىپ تۇرادى. ولاردى جەلاياق دەگەننەن گورى, الاياق دەگەن ءجون شىعار. سونداي وقي­عالاردىڭ ءبىرى وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا (وار) ءداس­تۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇراتىن «كومرادس» ۋل­ترامارافونىندا بولعان... جا­­رىس پيتەرماريتسبۋرگتەن باس­تالىپ, دۋرباندا ءوز مارەسىنە جە­تەدى. كۆازۋلۋ-ناتال شتا­تىن­­دا ورنالاسقان اتالعان قوس شا­ھار­دىڭ اراسى 90 شاقىرىمدى قۇراي­دى. 1999 جىلى سەرحيو موتسونەنگ ەسىمدى جەل­اياق وسى دو­دا­دا توعىزىنشى ورىنعا تابان تىرەيدى. ول جەڭىس تۇعىرىنا كوتە­رىلە الماسا دا, وسى ناتيجەنىڭ وزىنە قاتتى قۋانادى. ويتكەنى «كوم­رادستا» العاشقى وندىققا ەنگەن سپورتشىلارعا قوماقتى سىي­اقى بەرىلەدى. الايدا كوپ ۇزاماي سەرحيونىڭ بىلىعى اشىلادى. بەلگىلەنگەن قاشىقتىقتى ول ءوزىنىڭ ەگىزى – فيك ەكەۋى الماسىپ جۇگىرگەن ەكەن. بەينەتاسپانى قايتا كورۋ بارىسىندا كوميسسيا مۇشەلەرى سپورتشىنىڭ ساعاتى بىرەسە سول قولىندا بولسا, بىرەسە وڭ قو­لىندا ەكەنىن بايقاعان. بىردە اياعىندا تىرتىق بولسا, بىردە جوق. سول ارەكەتى ءۇشىن سەرحيو موتسونەنگ 11 جىلعا سپورتتان شەتتەتىلەدى.

ءدال وسىنداي جاعداي 1984 جىلى لوس-اندجەلەس وليمپياداسىندا دا ورىن العان. پۋەرتو-ريكونىڭ سپورتشىسى مادلەن دە حەسۋس جە­ڭىل اتلەتيكانىڭ بىرنەشە ءتۇرى بويىنشا ونەر كورسەتەدى. دە­­سەك تە ۇزىندىققا سەكىرۋ بارى­سىن­دا جاراقات الىپ قالادى دا, ەس­تافەتالىق سايىستا ونى وزى­نەن اۋماي­تىن سىڭارىمەن الماستىرادى. بۇل جاعداي دا قىراعى قازى­لاردىڭ نازارىنان تىس قالمايدى.

2011 جىلى مونرەال مارافونى بارىسىندا كۇش-قۋا­تى تاۋسىلعان جەرگىلىكتى سپورت­شىلاردىڭ ءبىرى ۆەلوسيپەدكە ءمىنىپ, ءبىراز ءجۇرىپ وتەدى. سونى باي­قاپ قالعان فوتوتىلشىلەردىڭ ءبىرى بەي­باقتى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الىپ­تى. ءدال سول فوتو ارقىلى ۆەلوشا­بان­دوزدىڭ «قىلمىسى» اش­كەرە بو­لادى. سول سەكىلدى مارافونشى­لار باسەكەسىندە مەترو, تاكسي, اۆ­توبۋس جانە تاعى باس­قا كولىك قۇرال­دارىنا ءمىنىپ, ءوز جۇمىس­تارىن ءبى­راز «جەڭىلدەتىپ الۋعا» تى­رىسقان جەلاياقتاردىڭ قاتارى قالىڭ.

الاياقتار قاتارىندا كسرو-نىڭ اي­گىلى بەسسايىسشىسى بوريس ونيششەنكو دا بار. ول ءوز ءداۋىرىنىڭ تەڭدەسسىز سپورت­شىلارىنىڭ ءبىرى سانالدى. ول 1968 جىلى مەحيكو وليم­پياداسىندا ءبىر كۇمىس السا, 1972 جى­لى ميۋنحەندە ءبىر ال­تىن مەن ءبىر كۇمىس مەدالدى يەلەندى. ودان بولەك الەم­نىڭ ءتورت دۇركىن چەمپيونى, ەكى مارتە كۇمىس جانە ءتورت دۇركىن قولا جۇلدەگەرى دەگەن اتاقتارى تاعى بار. ءدال سول بەسسايىسشى 1976 جىلى مونرەالدا الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىندا دا ونەر كورسەتتى. كوماندالىق سايىس­تا ونيششەنكونىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ, قارسى كەلگەندەردىڭ بارلىعىن قوعاداي جاپىرىپ كەلە جاتتى. سەمسەرلەسۋشىلەر سايىسىندا ونىڭ جولى ۇلىبريتانيانىڭ بەت­­كەۇستارى دجەرەمي فوكسپەن قيىستى. تارتىستى ايقاس بارىسىندا بوريس ءوز سەمسەرىن قارسىلاسىنا قاداۋعا تالپىنادى. فوكس دەر كەزىندە تايقىپ ۇلگەرەدى. الايدا بريتاندىقتىڭ ارتىنداعى شامى جارق ەتىپ جانىپ, سوققىنىڭ ءدال تيگەنىن كورسەتەدى. وسى وقيعانىڭ كۋاسى بولعان كوپشىلىك اڭ-تاڭ. تو­رەشىلەر قانداي شە­شىم قابىلداۋ قاجەتىن بىلمەي دال بولادى. قا­زىلار القاسى اقىلداسا كەلە, وني­ششەنكونىڭ سەمسەرىن ەكس­پەر­تيزاعا جىبەرۋدى ءجون كو­رەدى. سول كەزدە اقيقاتتىڭ بەتى اشىلادى. كسرو سپورتشىسى ءوزىنىڭ قا­رۋىنا قوندىرعى ورناتىپ العان ەكەن. ەگەر سونىڭ تۇيمەشەگىن باسىپ قال­سا بولعانى. باعىتتاعان سوق­قى­سى تيمەسە دە, شام جارق ەتىپ جانادى.

الاياقتار جايىندا اڭگىمە قوز­عالعاندا 2000 جىلعى پار­اليمپيا ويىندارى ەرىكسىز ەسكە ورالادى. باسكەتبولشىلاردىڭ سيدنەيدەگى سايىسىندا يسپانيا قۇراماسى باس جۇلدەنى ولجالادى. ءيا, سول كەزدە جانكۇيەرلەر جەڭىمپازدارعا ورىندارىنان تىك تۇرىپ قۇرمەت كورسەتتى. تاعدىر تالكەگىنە تۇسسە دە جىگەرلەرى جاسىماي, قايراتتارى قاجىماعان ادامداردىڭ ەرلىگىنە ءتانتى بولدى. ولاردىڭ جەڭىسكە جە­تۋ جو­لىنداعى جانكەشتىلىگى مەن ومىرگە قۇشتارلىعىنا ءسۇيسىندى. كەيىننەن ارنايى كوميسسيانىڭ تەكسەرۋى با­رىسىندا اتالعان كوماندا سا­پىنداعى 10 ويىنشىنىڭ ون ەكى مۇشەسى ساۋ ەكەنى انىقتالدى. ولار­دىڭ دەنساۋلىعىنان ەش­قان­داي اقاۋ تابىلماعان. مىنە, سول الاياقتار وزگە مەملەكەتتەردىڭ مۇم­­­كىندىگى شەكتەۋلى ادامدارىنان قۇرال­عان كوماندالاردى ويسىراتا ۇتىپ, باس جۇلدەنى يەلەنەدى. وسى­دان اسقان سوراقىلىق بولا ما؟!

ءححى عاسىر تابالدىرىقتان اتتاعان تۇستا شاحماتشىلار سايىسىندا ۋماكاند شارمانىڭ اتاعى شىعا باستادى. بۇرىن-سوڭدى كوپشىلىك كوزىنە تۇسە قويماعان ءۇندىستان وكىلى قىسقا عانا مەرزىم ارالى­عىندا كەرەمەت ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. تىپتەن شاحمات الە­مىندە وراسان زور بەدەلى بار ويىن­شىلاردىڭ وزدەرىن ساستىراتىنداي دارەجەگە جەتتى. بىراق 2006 جىلى بارلىق بىلىقتىڭ بەتى اشىلدى. سويتسە ۋماكاند كەزدەسۋگە شاعىن عانا قۇلاققاپ كيىپ شىعادى ەكەن. ونى جالبىر شاشى جاسىرىپ تۇرادى. سول ارقىلى ۇيىندە جاتقان ارىپتەسى شارماعا اقىل-كەڭەس بەرىپ وتىرعان.

2010 جىلى رەسەيدىڭ حانتى-مانسيسك قالاسىندا وتكەن شاح­مات­­شىلار وليمپيا­داسىندا ورىن العان وقيعانىڭ اقىرى دا ۇلكەن داۋ-دامايعا ۇلاستى. تار­­قاتىپ ايتساق, فرانتسيا قۇ­راما كومانداسىنىڭ مۇشەسى سە­باستيان فەللەردىڭ جارىس بارىسىندا كومپيۋتەردىڭ كو­مەگىنە جۇگىنگەنى ءمالىم بولدى. شارشى تاقتاعا ۇڭىلگەن بەتتە ول باپكەرى ارنو وشار ار­قىلى پاريجدە تۇرىپ جاتقان, اتالعان مەملەكەتتىڭ تاعى ءبىر بەلدى ويىنشىسى سيريل مار­­تسولوعا ۇيالى تەلەفونمەن «sms» جىبەرەدى. ءوز كەزەگىندە مار­تسولو كومپيۋتەردەگى ارنايى باعدار­لامانى پايدالانا وتىرىپ, بار­لىق كومبينا­تسيانى دەرەۋ تالدايدى. وسىلايشا وتانداسىن قا­جەتتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرادى. وليمپيادانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا فەللەر 10 مۇمكىندىكتەن 6 ۇپاي جىيادى. بۇل 19 جاستاعى ويىنشى ءۇشىن وتە جاقسى كورسەتكىش ەدى. ال فرانتسيا قۇراماسى ۇزدىك 10 كومان­دانىڭ قاتارىنا قوسىلادى. بۇل جاعداي كوپشىلىككە بەلگىلى بولعان سوڭ قۇزىر­لى ورگاندار سە­باستيان فەللەر, سيريل مار­تسولو جانە ارنو وشاردى ءتۇر­لى مەر­زىمگە ۇلكەن سپورتتان شەت­تەتەدى.

قارت تاريحقا ۇڭىلسەك, سپورت­تىق سا­يىس­تار باعزى زاماندا دا الاياقتارسىز وتپەگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءبىر عانا مىسال, ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ءى عاسىرىندا ءومىر سۇر­گەن ريم يمپەراتورى نەرون دا اتاققۇمار بولعان دە­سەدى. بىردە وليمپيا ويىندا­رىندا توپ جارۋدى ماقسات تۇتقان ول جارىس جولىنا شىعۋعا بەل بۋادى. بارلىق قازىلار مەن قار­سىلاستارىن قور­­قىتىپ تاستاعان يمپەراتور سپورت سايى­سىنىڭ بارلىق ءتۇرى بو­­يىنشا جەڭىمپاز اتانادى. ال ات ار­باشىلاردىڭ جارىسى تىپ­تەن ەرەكشە وتەدى. نەروننىڭ ارباسىنا 10 سايگ ۇلىك جەگىلسە, وزگە قا­تىسۋشىلاردا ءۇش-اق تۇلپاردان بولعان. مىنە, سپورتشىلار سايى­­سىنداعى باعزى زاماندا باس­تالعان الاياقتىق كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى...