ايماقتاعى الىس اۋدان ورتالىعى – اقتوعايعا ەرتەلەتە كەلگەن بەتىمىزدە اكىم نيقانباي ومارحانوۆ جولعا شىققالى وتىر ەكەن. «بالقاش جاقتاعى اۋىلدار شارۋاشىلىقتارىن ارالاپ, ودان ءارى شاشۋباي كەنتى, اقجايداق ستانساسىنا بارىپ قايتپاقپىن. كەڭسەدەگى سىرتتايعى اڭگىمەدەن گورى ەلى ءىشى تىنىسىن كوزبە-كوز كورگەنىڭىز ءجون بولماس پا», دەدى. تىلەگەنىمىز الدان شىققانداي ويدى قۇپ الدىق. وسى قىزمەتكە تاعايىندالعانىنا كوپ بولا قويماعان جاڭا باسشى بۇل ساپارىندا ءبىراز جەرلەردە بولىپ, ءبىراز ماسەلەلەردى انىقتاۋ ءۇشىن ءبىراز جول جۇرۋگە تۋرا كەلەتىنىن دە ەسكەرتىپ ءوتتى.
ايماقتاعى الىس اۋدان ورتالىعى – اقتوعايعا ەرتەلەتە كەلگەن بەتىمىزدە اكىم نيقانباي ومارحانوۆ جولعا شىققالى وتىر ەكەن. «بالقاش جاقتاعى اۋىلدار شارۋاشىلىقتارىن ارالاپ, ودان ءارى شاشۋباي كەنتى, اقجايداق ستانساسىنا بارىپ قايتپاقپىن. كەڭسەدەگى سىرتتايعى اڭگىمەدەن گورى ەلى ءىشى تىنىسىن كوزبە-كوز كورگەنىڭىز ءجون بولماس پا», دەدى. تىلەگەنىمىز الدان شىققانداي ويدى قۇپ الدىق. وسى قىزمەتكە تاعايىندالعانىنا كوپ بولا قويماعان جاڭا باسشى بۇل ساپارىندا ءبىراز جەرلەردە بولىپ, ءبىراز ماسەلەلەردى انىقتاۋ ءۇشىن ءبىراز جول جۇرۋگە تۋرا كەلەتىنىن دە ەسكەرتىپ ءوتتى.
قىستاققا ورالعان جاستار
الدىمەن ارقا تابيعاتىنىڭ تاڭعاجايىپ جاراتىلىستارىنىڭ ءبىرى – قىزىلاراي تاۋىنىڭ بەرگى ادىرلارى باۋرايىنداعى قىستاققا جول ءتۇستى. بۇگىندە مۇنداي جەرلەردەگى كوزگە جاعىمدى كورىنىستەر تاڭسىق بولماسا دا قىراتتا جەكە تۇرعان ءاپ-ادەمى ءۇي, ودان ارىدە وڭاشالاۋ جىپ-جيناقى, جان-جاعى تاپ-تازا شارۋاشىلىق نىساندارى ءىس جاي-جاپسارىن بىردەن اڭعارتقانداي بولدى. تاستان قالانعان مال قورا, كەڭ جازعى البار, تەحنيكا قويىلعان ءمۇيىس, مايا-مايا ءشوپ ءبىر-بىرىنەن بولەك. ۇقساتىمپاز قولدىڭ, شارۋاقويلىق ىقتياتتىلىقتىڭ ءىزى ءبىلىنەدى. وسىنىڭ بارىنە باس-كوز جاپ-جاس جىگىت ەرنۇر قازانعاپوۆ: «اكەي باستاپ ۇيرەتكەن جۇمىس, تالاپ قوي», دەيدى.
قالادا وقىپ, قونىستانىپ, الاڭسىز تۇرمىستاعى باۋىرى ارنۇر ەكەۋى اكەنىڭ جاپان تۇزدەگى جانتالاس ەڭبەگىن كورىپ ءجۇرىپ, كومەككە كەلمەۋگە قالاي شىداسىن, كەلىنشەكتەرىن دە كوندىرىپ, ەرتىپ اۋىلعا ورالىپتى. مىنە, قازىر 900 ءىرى قارانىڭ, 428 جىلقىنىڭ, وتار-وتار قويدىڭ ءوسىپ-ونۋىنە قول ۇستاسا ۇيىتقى بولىپ وتىرعان كورىنەدى. 40-قا تارتا اۋىلداستارى ورتاق جۇمىستىڭ بەل ورتاسىندا.
«ماديار» اتالاتىن شارۋا قوجالىقتارى قازىق تەپكەن قىستاقتاعى وزگەشە ءبىر جاڭالىق – تۇرمىسقا, بۇكىل شارۋاعا قاجەتتى ەلەكتر كوزىن كۇن ساۋلەسى ارقىلى قالىپتاستىرۋ ىسكە اسىرىلعان. بيىكتەۋ تۇستا ورناتىلعان باتارەيالى تاباقشالار كۇن قىزۋىنان قۋات الىپ, ۇيلەرىندە تەلەديداردىڭ قالاعان ساتتە جارق ەتۋىنە, تەلەفون بايلانىسىنىڭ ۇزىلمەۋىنە, ءسۇت تارتىلۋىنا, قورالار جارىقسىز بولماۋىنا جەتكىلىكتى ەنەرگيالىق كۇش بەرەتىندىگى ايتىلعاندا اكىم دە ەلەڭ ەتە ءتۇستى. اۋدان جەرىنىڭ ت ۇلىك وربىتۋگە قولايلى قويىن-قويناۋلارىنداعى 283 قىستاقتىڭ ازىرگە 100-گە جۋىعىن وسىنداي ءتاسىلدى قولدانۋعا تارتۋ ارقىلى جوبانىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتە ءتۇسىپ, ماقسات ورىندالعانى اڭعارىلدى.
الايدا, اعايىندى فەرمەرلەر ايتقانداي, بۇل وڭاي شارا ەمەس ەكەن. ەڭ الدىمەن, قاراجات جاعى قينالتادى. مۇنداي قوندىرعى ورناتۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 4 ميلليون تەڭگە جۇمسالۋى قاجەت. تابىستارى ءبىرشاما ورنىقتى ءارى ءار نارسەنىڭ قيسىنىن كەلتىرۋگە وزىندىك تالپىنىسقا يكەمدى, ۋاقىت تالابىنان حاباردار بۇلار دۇنيە جيناۋعا قىزىقپاي, ءىس كەلەشەگىن ويلاپ, تابيعي ەنەرگيا كوزىن پايدالانۋ ارقاسىندا قىستاقتاعىلاردى راحاتقا بولەگەن. ال كورپەسى تارتسا اياعىنا, جاپسا باسىنا جەتپەيتىنى ءبىر بولەك, بارىن توي-تومالاققا توگەتىن بىردە كول, بىردە ءشول شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ءمۇمكىندىكتەرى كەلە مە؟ وزدەرىنەن ەش ارتىقشىلىعى بولماسا دا ءىزدەنۋ جاعىنان ىلگەرى تۇرعان اعايىندى قازانعاپوۆتاردىڭ جاڭاشىلدىققا ۇمتىلىسىن كوزبە-كوز ۇلگى ەتۋ, ەلەكتردىڭ «قولداعى» قۋاتىن قولدانا بىلۋگە دەمەۋشىلەردى جۇمىلدىرۋ, وسى باعىتتاعى تانىمدىق-ناسيحاتتىق جۇمىستاردى شيراتۋ سياقتى شارالار ءوز ناتيجەسىن بەرەر دەگەن ءۇمىت بار. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مۇندايلاردى قولداپ, ارنايى سۋبسيديا ءبولۋدى قاراستىرسا, قيان تۇكپىرلەردەگى ەڭبەككەرلەردىڭ تىلەۋى ودان سايىن جانار ەدى دەگەن وي ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز.
جاڭا كاسىپ – جاڭا ءناسىپ
ءومىر بارىنە دە بەيىمدەيتىندىگى بۇدان ءارى جالعاسقان قاراتال اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ زامان تالابىنا ساي تالپىنۋىنان تانىلعانداي بولدى. مۇندا الىس-جاقىننان كەلۋشىلەردىڭ تابيعات اياسىندا ساياحات قۇرۋىنا, تىنىعۋىنا قىزمەت كورسەتۋشى كاسىپكەرلەر توبى قالىپتاسا باستاپتى. قوناق كۇتۋدى ءبىر كىسىدەي بىلەتىن جۇرتتىڭ ىسكەرلەرى ەندى ەجەلگى مەيماندوستىقتى كوپ ەلدەردى ارالاعان, كوپتى كورگەن جانداردىڭ تالعامىن تابۋعا دەگەن ۇمتىلىسپەن ۇشتاستىرا تۇسكەن. ىرگەدەگى اقسوراڭ بيىگى ەتەگىندەگى ويدىم-ويدىم ورمان-توعاي, جاز ورتاسى نەشە ءتۇرلى تابيعي جەمىستەر يىسىمەن مۇرىن جاراتىن تاۋ ءىشى, كونە ءداۋىر ادامدارىنىڭ تاسقا تاڭبالاعان اڭ-قۇس سۋرەتتەرى, سول زامان ءساۋلەت ونەرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى شوعىرلانعان بەعازى قورىمى اسەمدىكتى تاماشالاۋدى ۇناتاتىندارعا ۇمىتىلماستاي اسەر قالدىرۋىمەن قوسا, قولدان جاسالعان ۇلتتىق تاعامدار جايلى جازىلعان العىس-لەبىزدەر, اسىرەسە, وسى ءىستى العاش ۇيىمداستىرۋشى راۋشان دۇيسەمبەكوۆانىڭ ارناۋلى داپتەرىندە وتە كوپ ەكەنىن كوردىك.
كۇنى كەشە ۇيدە بوس وتىرعان جۇمىسسىز ايەل بۇرىن-سوڭدى تانىس ەمەس كاسىپتى ءۇيىرىپ الىپتى. جولداسى اسقار مەن بالالارىنىڭ كۇشىمەن جاڭارتىلىپ سالىنعان شاعىن مەيمانحانا سونشالىقتى جارق-جۇرق ەتپەسە دە, جان جىلۋىمەن باۋرايتىن بولار, اۋىلداعى وسى ءۇيدى تاڭداۋشىلار كوپ كورىنەدى. «كەيىنگى كەزدە تۋريستەر سانى ۇلعايۋدا. ايىنا 10-15-ىنە قىزمەت كورسەتەمىز», دەيدى ول. اۋدان اكىمى الدىندا تىلەگىن دە ءبىلدىرمەي قالمادى. وزىنە عانا ەمەس, ارىپتەستىك ىستەگىلەرگە ورتاق ماسەلە – جولدىڭ ناشارلىعىن ايتتى. باياعى ويقى-شويقى كوتەرمە جول ادەمى كولىك مىنگەن ساياحاتشىلار تۇگىلى جەرگىلىكتى كونبىس جولاۋشىلاردىڭ دا ءوزىن قاجىتاتىندىعىن ءبىز دە كورىپ, ماشينا شوقاقتاعان سايىن اكىم دە ويلانا ءتۇسىپ كەلگەن بولاتىن. تۋريستىك ينفراقۇرىلىم جاقسارتىلسا دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تاريحى قىزعىلىقتى ولكەنى قىزىقتاۋشىلار اعىلعالى تۇرعانداي ەكەن, شىركىن.
ءسۇت وندىرۋشىلەر سەرپىلدى
بۇدان سوڭ باعىت بالقاشقا تۇزەلدى. قالاداعى «بالقاشسۇت» زاۋىتى مەن اۋدان شارۋاشىلىقتارى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستىڭ كوڭىل قىنجىلتارلىقتىعىن جولايعى اڭگىمەدەن ءبىلىپ كەلگەن ەدىك. اناۋ ءبىر جىلدارى قاراعاندى دۇكەندەرى سورەلەرىندە كوپ تۇرمايتىن ونىمدەرىمەن تانىمال بولعان كاسىپورىن اتى سوڭعى كەزدە ەستىلمەي, زاتى كورىنبەي كەتكەن بولاتىن. تۇيتكىل ماسەلەلەردى قالدىرماي باياندادى كاسىپورىن ديرەكتورى قادىرجان قاسپاقوۆ. زاۋىتتاعى جوعارى ءوندىرىس مادەنيەتتىلىگى تاعى كوز تارتتى. زاماناۋي ۇلگىدەگى تەحنولوگيالارمەن تولىعىپتى. بىراق تسەحتاردىڭ ءبىر شەتى بوس. جۇمىسشىلار قاراسى سەلدىرەگەن. ءونىم وتكىزۋ كولەمى ءتومەندەۋى وسىعان ءماجبۇر ەتكەنى سەزىلەدى.
بۇگىندە ايىنا ءسۇت تاعامدارىن 900 توننا مولشەرىندە ءوندىرۋمەن شەكتەلۋگە كوشكەن. قاراعاندىداعى «ناتيجە» فيرماسى سياقتى باسەكەلەستەردىڭ پايدا بولۋى, كورشى ەلدەر كاسىپورىندارى ونىمدەرىنىڭ كوبەيۋى ءىستى باياۋلاتقان. سونىمەن بىرگە, سۇتپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ناشارلاۋى دا ۇلكەن ورالعى بولۋدا كورىنەدى. كۇنىنە 20 توننا ءسۇت قابىلداي الامىز. جاقىن ماڭداعى اۋىلداردا سول ءۇشىن ارناۋلى پۋنكتتەر اشقانىمىزبەن, بايلانىس نىعايمادى. ونى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرۋعا سەلولىق وكرۋگتەر اكىمدەرى ونشالىق ق ۇلىق تانىتپادى. تەگىن ەمەس, ساتىپ الىناتىندىقتان جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ارتىلعان ءسۇت ارقىلى تابىس تابۋىنا مۇمكىندىگى بارىنا قولداۋ جاسالمادى. ماسەلەن, ورتادەرەسىن اۋىلىنداعى «قالياسقار» شارۋا قوجالىعى وتكەن ايدا 24 توننا ءسۇت وتكىزىپ, 3 ميلليون تەڭگەگە تارتا كىرىس العانىنداي, باسقالاردىڭ دا قوسىمشا پايدا قۇراۋىنا بولادى. ەسەپتەۋىمىزشە, اۋداننان جىلىنا 8 مىڭ توننا ءسۇت جينالار ەدى. وكىنىشكە قاراي, تەڭ جارىمىنا دا قول جەتكىزە الماي ءجۇرمىز, دەپ ماسەلە ءتۇيىنىن سەزدىردى ديرەكتور.
اۋدان اۋماعىنداعى «بالقاشبالىق» زاۋىتىندا دا كۇردەلى جايلار جەتكىلىكتى بولىپ شىقتى. ونى وتپەلى كەزەڭ قيىندىعىندا تالاۋ-توناۋعا ۇرىندىرماي, ساقتاۋشى احات قۇسپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بالقاش بالىعىنا سۇرانىسقا ورتا جولدان كيلىگىپ, قيىپ تاستاۋشىلار از ەمەس. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, وبلىستىڭ قۇس فابريكالارى بالىق سۇيەگى ۇنىن جاقىن جەردەگى وسى كاسىپورىننان الماي سوناۋ رەسەيدەن تاسىمالدايتىندىعىن قايتەرسىز. سونىڭ سالدارىنان ولاردان تاپسىرىس مۇلدەم بولماعاندىقتان, تاۋىق-ۇيرەككە قاجەتتى جەمدىك زاتتى قوستاناي وبلىسىنا وتكىزۋگە تۋرا كەلىپ ءجۇرۋىن كوپە-كورنەۋ ەلەمەۋشىلىك ەمەي نە دەرسىز؟ جىلىنا 800 تونناسىن شىعارۋعا جاعدايى تولىق زاۋىت 200 تونناسىن عانا مىسە تۇتۋعا ءماجبۇر.
كاسىپورىننىڭ بالىق قاقتايتىن, ساقتايتىن سىيىمدىلىعى 1 مىڭ توننالىق توڭازىتقىش جانە اۋماعى فۋتبول الاڭىنداي قويماسى قاڭىراعان قالپىندا تۇرۋىنا دا ءىش اشىدى. سونىڭ ەكىنشىسىنە قۇس بالاپاندارىن ءوسىرىپ, ەتتەندىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولماق ۇسىنىس زاۋىت وكىلدەرى كوڭىلىنەن شىقتى. نيەت ەتىلسە قانداي دا مۇڭ-مۇقتاجعا قارايلاسۋدىڭ رەتى تابىلاتىندىعى تاعى ءبىر بايقالدى.
اتا مەن انا قۋانىشى
مۇڭ-مۇقتاج دەمەكشى, بالقاش قالاسىنىڭ قارت تۇرعىنى نوعايبەك ماۋەننىڭ اكىممەن ءجۇزدەسۋى ەشقاشان ەسىنەن كەتپەس. اقساقال كەنجە بالاسى مەن كەلىنىنە, ءۇش نەمەرەسىنە باس بولىپ, توراڭعىلىق ستانساسىنا قونىس اۋدارماق ويدا ەكەنىن ايتۋعا كەلىپتى. ادەپ ساقتاپ, ءبىراز كۇتىپ قالعانىن اڭعارعان اۋدان باسشىسىنىڭ «اتا, بىردەن جولىقپادىڭىز با. ءبارىن ىسىرا تۇرىپ, الدىمەن سىزبەن تىلدەسەر ەدىم عوي», دەگەن سوزىنە ريزالىقتان جانارى جاساۋراعان قارياعا باسپانا ماسەلەسىندە كومەكتەسۋگە ۋادە ەتتى. وندا ءبىراز جىلدان بەرى بوس قالعان ۇيلەردىڭ كوممۋنالدىق مەنشىككە كوشىرىلىپ, ەل ىشىنە ورالۋشىلاردىڭ بۇدان بىلاي قاراي مۇنداي ءوتىنىشتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا ءمۇمكىندىك كەڭەيۋىنە بايلانىستى تىلەگى ورىندالاتىندىعىنا قۋانىپ قالدى ول.
اقجايداق ستانساسىندا دا تۋرا وسىنداي وقيعا ۇشىراستى. ءتورت بالالى جاس ايەل بيكەن بەكتەمىسوۆا جۇبايى باستاپ, اۋىلدىق جەرگە قونىستانۋ نيەتتەرى بارىن جەتكىزدى. تۇرعىندارى سيرەگەن اۋىلداردى قايتا تولىقتىرۋ, اسىرەسە, جاستاردى قايتارۋ اۋدان الدىنا قويىلعان مەرەيلى مىندەت. وسى باعىتتاعى شارالار شاپاعاتىنا بولەنۋشىلەردىڭ كۇننەن-كۇنگە كوبەيۋى قازاقى قالىپتاعى ءوڭىر كەلەشەگىن كەمەلدەندىرە تۇسپەك.
ويداعى قىستاقتارعا, قىرداعى اۋىلدارعا, ودان بالقاشقا سوعىلىپ, جالپاق دالا توسىنە قايتا شىعىپ, ايماقتىڭ ءبىر شەتى ساياقپەن ۇلاسقان ورتادەرىسىن, اقجايداق وڭىرىنە بويلانعان بۇل ساپاردان تۇندەلەتە ورالىپ كەلە جاتقانىمىزدا جۇرگىزۋشى قۋانىش ءىنىمىز: «اعا, 800 شاقىرىمنان اسا جول ءجۇرىپپىز. شارشاپ-شالدىققان شىعارسىز. ال بىزگە بۇل ۇيرەنشىكتى جۇمىس كۇنى عوي», دەدى. ويلانىپ قالدىق. اكىمدەر تۋرالى ءسوز سان قيلى. كوپ جايدى بىلمەيدى ەكەنبىز.
جەرى شالعاي, ماسەلە شاش-ەتەكتەن, كوشتەن قالىڭقى اقتوعايدى العا ۇمتىلدىرۋداعى قات-قابات ىستەر اسىقتىرعان اۋدان اكىمى ومارحانوۆتىڭ ءبىز كورىپ, ءبىز بىلگەن ءبىر جۇمىس كۇنى وسىنداي بولدى.
ايقىن نەسىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى وبلىسى,
اقتوعاي اۋدانى.