«اعىلشىنداردىڭ ماڭگىلىك دوسى جوق, اعىلشىنداردىڭ ماڭگىلىك قاسى جوق. اعىلشىنداردىڭ ماڭگىلىك مۇددەسى بار». مۇنى كەيبىر كىسىلەر اعىلشىنداردىڭ ەرەكشە ءپىر تۇتاتىن تۇلعاسى, لورد ۋينستون چەرچيلل ايتقان دەسە, تاعى دا بىرەۋلەرى بۇل ءسوزدى اعىلشىننىڭ ۇتقىر ساياساتكەرى, كەزىندە وسى ەلدىڭ ۇكىمەتىن باسقارعان پالمەرستوننىڭ اۋزىنا سالادى. دەگەنمەن, اڭگىمە وندا ەمەس.
«اعىلشىنداردىڭ ماڭگىلىك دوسى جوق, اعىلشىنداردىڭ ماڭگىلىك قاسى جوق. اعىلشىنداردىڭ ماڭگىلىك مۇددەسى بار». مۇنى كەيبىر كىسىلەر اعىلشىنداردىڭ ەرەكشە ءپىر تۇتاتىن تۇلعاسى, لورد ۋينستون چەرچيلل ايتقان دەسە, تاعى دا بىرەۋلەرى بۇل ءسوزدى اعىلشىننىڭ ۇتقىر ساياساتكەرى, كەزىندە وسى ەلدىڭ ۇكىمەتىن باسقارعان پالمەرستوننىڭ اۋزىنا سالادى. دەگەنمەن, اڭگىمە وندا ەمەس.
ەڭ باستىسى, ەگەر اعىلشىنداردىڭ مۇددەسى ماڭگىلىك بولسا, قازاقتاردىڭ نەگە مۇددەسى بولماۋى كەرەك جانە ماڭگىلىك سيپاتقا ول دا نەگە يە بولماۋى ءتيىس؟!
ءيا, ۇلتتىق مۇددە – مازمۇنى مەن اۋقىمى مەيلىنشە كەڭ ۇعىم. ۇلتتىق مۇددە مىندەتتى تۇردە قورعالۋى كەرەك. وسى رەتتە, ۇلتتى ۇشپاققا شىعاراتىن ازامات, ۇلتقا شىم تەرەڭنەن ويلايتىن, تىم قياننان بولجايتىن تۇلعا قاجەت دەسەك استە قاتەلەسپەيمىز. بىرەر مىسال. الىپ قىتاي جول ايرىعىندا ابدىراپ تۇرعاندا ۇلتىن دەن سياوپين باستاپ, حالقىن قازىر اقش-پەن يىق تىرەستىرىپ, جاپونيانى جانە گەرمانيانى ەكونوميكا جاعىنان كوپ ارتتا قالدىرىپ وتىر. ءۇندىستان ۇلىبريتانياعا جالتاقتاپ قالعاندا, ماحاتما گاندي باسىن بايگەگە تىگىپ شىقتى. ەڭ دەموكراتياشىل دەپ سانالاتىن امەريكادا فرانكلين دەلانو رۋزۆەلت پرەزيدەنتتىككە قاتارىنان ءتورت مەرزىمگە سايلانسا, شارل دە گول ەسىمى فرانتسيا تاريحىندا ماڭگىلىككە جازىلىپ قالدى. تۇرىك ەلىندە مۇستافا كەمال اتاتۇرىك, سينگاپۋردا لي كۋان يۋ بولىپ, الەمدە وسىنداي ءبىرتۋار ۇلت تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرى جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
قازاق قامى ءۇشىن دە بابالارىمىزدىڭ قانى از توگىلمەدى, باتىرلارىمىز بۇكىل ءومىرىن ات ۇستىندە وتكىزدى. اقتامبەردى جىراۋ بىلاي جىرلاپتى: «جاۋعا شاپتىم, تۋ بايلاپ, شەپتى بۇزدىم ايعايلاپ, دۇشپاننان كورگەن قورلىقتان, جىلادى جۇرەك, قان قايناپ, ەلدى, جۇرتتى قورعايلاپ, ولىمگە ءجۇرمىز باس بايلاپ». ياعني, اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇلى ماقساتى تاۋەلسىزدىكتى الۋ بولدى. سول تاۋەلسىزدىكتى حح عاسىردىڭ سوڭعى جىلدارىندا الدىق. ءبىز تاۋەلسىزدىكتى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرامىز. كوزى اشىق قازاق ۇلتى, قازاق ەلى مۇنى انىق ءبىلىپ, ءوز ۇلتىنىڭ تۇلعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن بارىنشا قولداپ وتىر.
بيىل 22 جىل تولاتىن تاۋەلسىزدىكتىڭ قازاققا جانە قازاقستاندىقتارعا بەرگەن پايداسى, جاقسىلىعى شاش ەتەكتەن. مۇنى جۇرەگىندە يمانى مەن اۋزىندا تاۋبەسى بار ءاربىر ادامنىڭ مويىندارى حاق. ارينە, كوپشىلىك بولعان سوڭ ءتۇرلى مىنەزدى ادامدار بولادى, ونىڭ ۇستىنە ادام پەندە جاقسىلىققا بويىن تەز ۇيرەتىپ, بولا تۇسكەن ۇستىنە بولا تۇسسە دەيدى ەمەس پە. سونداي-اق, ەلدىڭ ءومىرى مەن تىنىس-تىرشىلىگىندە يگى جاقسىلىقتاردىڭ قانداي كۇشپەن كەلىپ جاتقانىنا كەيبىر ادامدار ءمان بەرگىلەرى كەلمەيتىن دە سىڭايلى. مۇنايدىڭ ۇستىندە وتىرعان اراب ەلدەرىندەي نەگە شىلقىپ بايىمايمىز دەگەندەر دە بارشىلىق. بىراق, ولار قازاقستاندىق ءاربىر جان باسىنا شاققاندا بار بولعانى 4,8 توننا مۇناي وندىرىلەتىنىنە, ال وسى كورسەتكىشتىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە – 122 توننا, كاتاردا – 90 توننا, ساۋد ارابياسىندا 20 توننا قۇرايتىنىنا جانە بۇل ەلدەردىڭ مۇنايدى يگەرۋ تاريحى بىزدەن الدەقايدا تەرەڭ ەكەنىنە كوڭىل بولە بەرمەيدى.
شىنداپ كەلگەندە, ەگەر كەشەگى مەن بۇگىنگىنى شىنايى سالىستىرا بىلەتىن ادام بولسا, كوبىرەك شۇكىرشىلىك ەتەر ەدى. ال, ەندى سول شۇكىرشىلىك دەگىزەتىن نارسەلەردىڭ ارتىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاۋلىك بويى تىنباستان ەڭبەك جاساپ, ەلىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن موينىنا تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەپ وتىرعانىن, تىپتەن كەز كەلگەن ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردى حالقىنان بۇرىن الدىمەن وزىنە قابىلداۋعا ابدەن بەلىن بەكەم بۋعانىن, ءسويتىپ باسىن باسكە تىككەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.
ماسەلەن, ماسكەۋدىڭ ىزعارى قايتا قويماعان سوناۋ جىلدارى نازارباەۆ كرەملدەگى ساياسي بيۋرونىڭ شەشىمىنە مويىنسۇنباي, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن ءبىرجولا جاۋىپ, وراسان زور ەرلىككە پارا-پار قادام جاسادى. ءسال كەيىن يادرولىق قارۋدان مۇلدەم باس تارتتى. سول كەزدە قازاقتىڭ دالاسىندا دۇنيەجۇزىندەگى يادرولىق قارۋ-جاراقتىڭ بەستەن ءبىرى ورنالاسىپ, ونىڭ قۋاتى جەر بەتىنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنە ەركىن جەتەتىندەي حالدە ەدى ءارى تاۋىن ۇگەتىپ, ءاربىر تاسىن قۇمعا اينالدىراتىنداي جويقىن كۇشكە يە بولاتىن. سوندىقتان, «يادرولىق قارۋدى ۋىستان شىعارماۋ كەرەك», «بۇگىندەرى تەك مىقتىمەن عانا ەسەپتەسەدى», «كەلىسىمشارت جاساسىپ, يادرولىق قارۋدى وزىمىزدە قالدىرايىق», «يادرولىق قارۋدى الپاۋىت مەملەكەتتىڭ بىرىنە بەرەيىك», دەگەن ءتارىزدى ىشتەگى نەبىر اقىلشىلارمەن قاتار, باتىستىڭ, اسىرەسە, اقش باسشىلىعى تاراپىنان قازاقستانعا يادرولىق قارۋدى جويۋدى تالاپ ەتكەن ۇسىنىستار جەتكىلىكتى ەدى.
الايدا, نازارباەۆ وزىنە عانا ءتان ەرەكشە ساياسي كورەگەندىكپەن ەلىنە, جەرىنە شاپاعاتى مولىنان تيەتىن سىندارلى دا سالماقتى شەشىم قابىلدادى جانە دە ونى وزگەلەرگە مويىنداتتى. ءسويتىپ, 1994 جىلعى 5-ءشى جەلتوقساندا بۋداپەشت قالاسىندا ىرگەتاسىن تامىرى ۇلى دالادان باستاۋ الاتىن دالا قىپشاقتارى قالاعان ءزاۋلىم سارايدا ەل تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلاتىن ايتۋلى وقيعا ورىن الدى. قابىرعالارى التىنمەن اپتالعان, توبەدەن تومەن قاراي ىلىنگەن سالماعى ون توننا تارتاتىن ليۋسترامەن كومكەرىلگەن باس اينالاتىنداي ءنان زالدىڭ ورتاسىندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ پرەزيدەنتىن قاۋمالاي بەس ەلدىڭ باسشىلارى – ەلتسين, لۋكاشەنكو, كلينتون, كۋچما, مەيدجور «قانداي دا يادرولىق قارۋ ەش ۋاقىتتا قازاقستانعا قارسى قولدانىلمايدى» دەگەن كەپىلدى راستاپ قول قويدى. سونىمەن قاتار, ەكى مىڭ يادرولىق قارۋدى جويۋعا قاجەتتى قاراجات ءبولىنىپ, سوناۋ ۇلى وتان سوعىسىنان بەرى ءبىزدىڭ موينىمىزعا ءىلىنىپ كەلە جاتقان قارىز قايتارىلمايتىن بولىپ كەلىسىلدى, ەلىمىزدە بارىنشا ىڭعايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋعا تولىق مۇمكىندىك تۋدى.
وسى ساتكە كۋا بولعانداردىڭ تولقىعاننان تۇلا-بويلارى شىمىرلاپ, كوزدەرىنە جاس ۇيىرىلگەنىن, سونداي-اق, الەمنىڭ وزگە ەلدەرى قازاقستاننىڭ بۇل جارقىن ۇلگىسىن قولداي وتىرىپ جاپپاي قارۋسىزدانۋعا جول اشىلادى دەگەن سەنىمدەرىن ۇمىتۋ استە مۇمكىن ەمەس. بىرەر ايدان سوڭ مۇنداي كەپىل بەرۋشىلەردىڭ قاتارى قىتاي جانە فرانتسيا ەلدەرىمەن تولىقتى. وسىلايشا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق ارەناداعى تۇڭعىش ءارى مارتەبەلى جەڭىسىنە قول جەتكىزدى, قازاقستاندى بەيبىت ءومىردىڭ سيمۆولىنا اينالدىردى, ال بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاقستان ۇلگىسىنە الەمدى شاقىرامىن دەپ اشىق مالىمدەدى. ءبىر سوزبەن ايتساق, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ اتى ادامزات تاريحىندا ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان جانە سونىسىمەن ۇلى دالانى بۇل قاۋىپتەن قۇتقارعان ەڭ العاشقى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە التىن ارىپپەن جازىلىپ, ماڭگىلىككە ساقتالىپ قالارى انىق.
ناتيجەسىندە, 2010 جىلدىڭ 12-13 ساۋىرىندە ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى بويىنشا وتكەن الەمدىك سامميتكە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى شاقىرىلىپ, ەلىمىزدىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ قايتتى, ءارى وسى جىلى كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەر ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ قانا قويماي, 11 جىل قاتارىنان وتكىزىلمەي كەلگەن ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتىن مەيلىنشە جوعارى دارەجەدە ۇيىمداستىرا ءبىلدى.
نازارباەۆتىڭ رەسپۋبليكا حالقىنىڭ تۇتاستىعىن نىعايتۋ باعىتىندا ۇزبەي اتقارىپ كەلە جاتقان جۇمىستارى دا ەلدىڭ مۇددەسىنە وراي جۇرگىزىلۋدە. وسى رەتتە, اسىرەسە, ەلباسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماڭىزى بولەك. ءوز قۇرامىنا 130 ەتنوستى بىرىكتىرەتىن بۇل اسسامبلەيانى بۇگىنگى كۇنى «كىشى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى» دەپ تە اتايدى, سەبەبى, ول بارلىق ەتنوسارالىق قاتىناستار پروبلەمالارىن شەشۋدىڭ تىكەلەي جولى مەن ناقتى تەتىگى بولىپ تانىلۋدا.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وسىنداي الەمدىك دەڭگەيدەگى ساليقالى ساياساتى تۇپتەپ كەلگەندە ەلىن, جەرىن, بەينەلەپ ايتساق, «سىرتتاعى جاۋدان جانە ىشتەگى داۋدان» قورعاشتاي وتىرىپ, حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا قاجەتتى دەگەن تۇگەل دەرلىك ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا زور سەپتىگىن تيگىزگەنىن ايتقانىمىز ءجون. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ء(ىجو) جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. بۇگىن ءبىز ءىجو كولەمى جاعىنان ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى وراسان زور, 50 ميلليونداي حالقى بار ۋكراينادان ارتىپ تۇسسەك, بۇل كورسەتكىش ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ بارلىق جيىنتىعىنان ءبىر جارىم ەسەدەي ارتىق كولەمدى قۇرايدى. بارىمىزگە بەلگىلى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ينفلياتسيا 2000 پايىزدى قۇراپ, مەملەكەتتىڭ قازىناسىندا ءبىر تيىن بولماعان ەدى. ال قازىر نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق قورداعى قارجى 80 ملرد. دوللاردان اسىپ جىعىلادى.
جالپى, وسىنداي وڭ وزگەرىستەردى ەلباسى ۇستانعان «اۋەلى – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» تۇجىرىمىنىڭ ناقتى جەمىسى دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك. ەلباسىنىڭ بۇل كورەگەندىك ساياساتى كەشە عانا ورىن العان الەمدىك قارجى جانە ەكونوميكالىق داعدارىستى دۇربەلەڭگە ۇرىندىرماي, نىق سەنىممەن ەڭسەردى ءارى ەلدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ كەزەڭىنە وتۋىنە مۇمكىندىك تۋدى. قازىر جۇزدەگەن كاسىپورىندار پايدالانۋعا بەرىلۋدە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس قارقىن الۋدا, ءسويتىپ, 100 مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولۋدا, جاستار وقۋ ىزدەپ دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ ۇزدىك دەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە اتتانۋدا, جاڭا ۇلگىدەگى مەكتەپتەر سالىنىپ, بالاباقشالار اشىلۋدا. جىل سايىن بيۋدجەتتەگىلەردىڭ ايلىق جالاقىلارى, زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىلارى, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ جاردەماقىلارى ءوسىپ كەلەدى.
ارينە, جەتىستىكتەرمەن قاتار, كەمشىلىكتەردىڭ ورىن الىپ جاتقانى ەشبىر قۇپيا ەمەس. ءاربىر ادامنىڭ بويىندا ءمىنى بولاتىنى سياقتى, كەز كەلگەن قوعام دا كەلەڭسىزدىكتەردەن ادا تۇرا المايدى. بىلايشا ايتقاندا, ءومىر قيىندىقتى ەڭسەرۋ ءۇشىن بەرىلەدى, سوندىقتان ادام مەن قوعام الدىندا پروبلەمالاردىڭ تۇراقتى تۋىنداپ وتىرۋىن زاڭدى ءۇردىس رەتىندە قابىلداعان ءلازىم. ەڭ باستىسى – ولاردى شيەلەنىستىرە بەرمەي نەمەسە ۇلكەن ساياساتقا اينالدىرۋعا تىرىسپاي, قاراپايىم حالىقتىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن دۇنيەلەردى قولعا الۋ قاجەت جانە بۇل تەك ءبىر بيلىكتىڭ عانا اينالىساتىن شارۋاسى بولماۋى كەرەك. ەلباسىمىز ايتقانداي, ەلگە جانى اشيتىن ءاربىر ازاماتتىڭ ناقتى ىستەرگە ارالاساتىن ءساتى تۋدى. ەندەشە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانىنا توپتاسىپ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن مەيلىنشە جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋگە بىرلەسە كۇش سالايىق.
كەنجەبولات جولدىباي,
ساياساتتانۋشى, باس رەداكتورلار
كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى.