پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ جانە رەسپۋبليكا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى تۋرالى كونتر-ادميرال ر.ءا.كومراتوۆپەن اڭگىمە
– راتمير ءالىمحان ۇلى! ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا مەملەكەتىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن قۇرۋعا العاشقى قادامدار جاسالعانى بەلگىلى. تەڭىز بەتتەن قويىلعان قالقان, پانا سەكىلدى وسى ءبىر ماڭىزدى ءساتتىڭ كۋاگەرى دە, بەل ورتاسىندا بىلەك سىبانا جۇرگەن كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى دە ءوزىڭىزسىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇراقتىلىعى, ەل ىرگەسىنىڭ بۇتىندىگى ءۇشىن جاسالعان جاقسى ءىس قالاي, نەدەن باستالىپ ەدى؟
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ جانە رەسپۋبليكا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى تۋرالى كونتر-ادميرال ر.ءا.كومراتوۆپەن اڭگىمە
– راتمير ءالىمحان ۇلى! ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا مەملەكەتىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن قۇرۋعا العاشقى قادامدار جاسالعانى بەلگىلى. تەڭىز بەتتەن قويىلعان قالقان, پانا سەكىلدى وسى ءبىر ماڭىزدى ءساتتىڭ كۋاگەرى دە, بەل ورتاسىندا بىلەك سىبانا جۇرگەن كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى دە ءوزىڭىزسىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇراقتىلىعى, ەل ىرگەسىنىڭ بۇتىندىگى ءۇشىن جاسالعان جاقسى ءىس قالاي, نەدەن باستالىپ ەدى؟
– مەنىڭ تاعدىرىما تەڭىز پەرزەنتى بولۋ جازىلىپتى. تۋعان ەلىم قازاقستان ءوز ەگەمەندىگىن العان كەزەڭدە رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىندە قىزمەتتە بولاتىنمىن. ۇلى جاڭالىقتى ورال قالاسىنداعى اسكەري كاسىپورىنداردى كورۋگە كەلگەن ءىسساپارىمدا ەستىدىم. كەۋدەمدى قۋانىش كەرنەپ, قازاقستان ۇكىمەتىنە ەلگە ورالعىم كەلەتىنىن ايتىپ حات جازدىم. وسى وتىنىشتەن سوڭ, 1992 جىلدىڭ كوكتەمىندە رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, گەنەرال-پولكوۆنيك ساعادات نۇرماعامبەتوۆ قابىلداپ, اسكەري-تەڭىز بازاسىنىڭ كومانديرى ەتىپ اقتاۋ قالاسىنا اتتاندىردى. ول كەز اقجال تولقىندارى اسپانعا اتىپ, جاس مەملەكەتىمىزدى بىرنەشە شەتەلدەرمەن شەكتەستىرەتىن اساۋ كاسپيدىڭ توڭىرەگىندەگى, ياعني ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىندا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى ەندى عانا قولعا الىنا باستاعان, ءالى اياعىنان تىك تۇرىپ كەتپەك تۇگىلى, تۇساۋى دا كەسىلە قويماعان ءسات ەدى. 1993 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى قۇرامىندا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى قۇرىلسىن» دەگەن جارلىعى بىزگە تىڭ ەكپىن, ىسىمىزگە سەرپىن بەردى. مورالدىق-پسيحولوگيالىق تۇرعىدان قاناتتاندىردى, ءارى تاپسىرما, بۇيرىق رەتىندە ورىندالۋى ءتيىس ەكەنىن مىندەتتەدى.
– جوقتان بار جاساۋ وڭاي بولماعان شىعار؟
– ارينە. كەڭەس وداعى تاراعان سوڭ-اق ونىڭ قۇرامىندا بولعان ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن ارميا, اسكەري كۇش ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعا كەلدى. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز وسى ماسەلەگە ايرىقشا جانە دەر كەزىندە ءمان بەردى. ءتىپتى سول تۇستاردا: «قازاقستانعا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى قاجەت پە؟» دەگەن ساۋالدار دا پىكىرتالاسقا نەگىز بولىپ جاتتى. بازا جوق, ماماندار جوق, كاتەرلەر تاعى جوق. جوق... جوق. وسىنداي جاعدايدا تاۋەكەل ەتۋدىڭ قيىندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى دەپ ويلايمىن. بىراق, قالاي بولعاندا دا يران, ازەربايجان, رەسەيمەن شەكتەسەتىن تەڭىز بەتتى قاداعالاپ, قورعاپ تۇراتىن اسكەري قۇرىلىم كەرەك بولاتىن. قورعانىس مينيسترلىگىندەگى از عانا تەڭىزشى ارىپتەستەر بولىپ, ەلباسىنا حات جازدىق. ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن بىردەن تانىعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «ەلىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن قۇرايىق», دەپ دەرەۋ قولداۋ ءبىلدىرىپتى. وسىدان سوڭ-اق ءار جەردە ءارتۇرلى ايتىلىپ, ءۇمىتتى تۇمشالاعان كۇدىك بۇلتى سەيىلىپ شىعا كەلدى. ىسكە قۇلشىنا كىرىستىك. جوقتان بار جاساۋ دەمەكشى, ەشنارسە وڭاي بولعان جوق. بازا رەتىندە اقتاۋ قالاسىن تاڭداپ, قالادان عيمارات تاۋىپ, جاڭا قۇرىلىمدى ورنالاستىرا باستادىق. جەرگىلىكتى اكىمشىلىك وكىلدەرى جىلى قارسى الىپ, ءمۇمكىندىگىنشە كومەكتەسىپ وتىردى. ءبىز الدىمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىن كۇزەتەتىن تەڭىز جاعالاۋى پاترۋلدىك قىزمەتىن قۇردىق. ول قاراقاناتتانىپ, توپشىسى قاتايعان سوڭ تەڭىز ايدىنىنا شىعاتىن فلوتيليانى, سوسىن اسكەري-تەڭىز فلوتىن اياعىنان قاز-قاز تۇرعىزدىق. ەندى الدىمىزدا كەمەلەر, ماماندار تابۋ ماسەلەسى تۇردى. اڭگىمە ءىستىڭ ىڭعايىن تابا بىلۋدە عوي, بۇل شارۋالار قيىن دا بولسا, سول كەزدەرى وڭىنان ورالعانىنا قازىر شۇكىرشىلىك ەتەمىز.
مۇنداي ىستەرگە الدىمەن كەڭەس وداعى كەزىندە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىندە قىزمەت ەتىپ تاجىريبە جيناقتاعان, سونداي-اق وسى سالادا اسكەري ءبىلىم العان مامانداردى, وفيتسەرلەردى تارتا باستادىق. كەيىن ءوزىمىزدىڭ ءتول ماماندارىمىزدى دايىنداۋ قاجەتتىگىنەن اقتاۋدا اسكەري-تەڭىز ۋچيليششەسىن اشتىق, ەكى جىلدان سوڭ ول وقۋ ورنى ينستيتۋت دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ءىستى ۇيلەستىرىپ وتىرۋ ءۇشىن قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق اپپاراتى جانىنان ارنايى بولىمشە, ارتىنشا اقتاۋدا اسكەري-تەڭىز بازاسى ومىرگە كەلدى. 1995 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تۇپقاراعان اۋدانى ايماعىنداعى باۋتينو پورتىندا اقش-تان اكەلىنگەن 6 كاتەر, گەرمانيادان جەتكىزىلگەن 4 شاعىن كۇزەت كەمەسى سۋعا ءتۇسىرىلدى. ورالداعى «زەنيت» زاۋىتى وتاندىق كەمەلەردى قۇراستىرۋعا كىرىستى. ناتيجەسىندە كوپ ۇزاماي قاتارىمىزدى قازاقستاندىق العاشقى «سۇڭقار» كۇزەت كەمەسى, ءسال كەيىنىرەك «باتىر» كەمەسى تولىقتىردى. ۋاقىت وتە كەلە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قۇرىلىمىندا وزگەرىستەر بولىپ وتىردى. بىراق قالاي بولعاندا دا ەڭ باستى مىندەت – جاس مەملەكەتىمىزدىڭ جاس فلوتيلياسىن اياعىنان تىك تۇرعىزۋ بولاتىن. وسىلايشا, تىنىمسىز ەڭبەك, مازاسىز كۇندەردىڭ جەمىسى دەپ ايتۋعا بولادى, 1998 جىلى ەلىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قۇرىلعانىنا بەس جىل تولعان مەرەيلى ساتكە 500 وفيتسەر, ستارشينا جانە ماتروسى بار, 17 كەمەسى مەن كاتەرى بار قۇراممەن جەتتىك. بۇل از ەڭبەك پە, كوپ ەڭبەك پە, وزدەرىڭىز باعامداي بەرىڭىزدەر.
– جاس قۇرىلىم ءۇشىن از دەپ ايتا المايمىز. جاڭا عانا ءوزىڭىز ءسوز ەتكەندەي, الدىمەن «قاراقاناتتانعان» ەلىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ باس-اياعى بەس-اق جىلدا قاناتىن قومداۋعا جاراپ قالعانى تاڭعالدىرىپ ءارى قۋانتىپ وتىر.
– ءيا, مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا عانا وڭاي. قيىندىعىن جارعاق قۇلاقتارى جاستىققا تيمەي, سول ءىستىڭ اۋىرتپالىعىن كوتەرگەن مەنىڭ ءارىپتەستەرىم جاقسى بىلەدى. ءاربىر كۇنىن تەڭىزدەي تۋلاعان ويلارمەن وتكىزىپ, كەي كەزدەرى ءاپ-ادەمى يدەيالارى مەن ىستەرىن تولقىن باسىپ قالعانداي جابىرقاۋعا تاپ بولعان شاقتارى از ەمەس ولاردىڭ.
بەس جىلدا جوعارىداعىداي جەتىستىككە قالاي جەتتىڭىزدەر دەپ وتىرسىزدار عوي. سىزدەردىڭ سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرەيىن, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن قۇرۋعا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ زور قولداۋ كورسەتتى. وسى وقيعالاردىڭ بارلىعىن كوزبەن كورىپ, ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن, سونىڭ ىشىندە وزىمە ەتەنە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن دامىتۋعا جاساعان ايرىقشا قامقورلىعىنا كۋا بولعاندىقتان, بۇل سالاداعى ەلباسى ەڭبەگىن جوعارى باعالايمىن جانە مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى ءارى جوعارعى باس قولباسشى رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەسىمىن ءاردايىم قۇرمەتپەن اتايمىن.
ەلباسى كاسپي تەڭىزىن تىنىشتىقتىڭ, دوستىقتىڭ تەڭىزى بولسىن دەگەن يدەيا ۇسىندى. قازاقستاندىق ايماقتى كۇزەتە وتىرىپ, ءبىز ءوز تاراپىمىزدان كورشىلەرمەن تاتۋ-ءتاتتى بولۋ ۇستانىمىندامىز. 2012 جىلى مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە 1-ءشى رانگالى كاپيتان جانداربەك جانۇزاقوۆقا قازاقستان اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ جاۋىنگەرلىك تۋىن تاپسىرىپ تۇرىپ: «قۇرمەتتى گەنەرالدار مەن وفيتسەرلەر, جاۋىنگەرلەر! بۇگىن وتە ءبىر قۋانىشتى كۇن. وتانىمىزدىڭ بايراعى استىندا اتا-بابالارىمىز ءار ۋاقىتتا دا ار-نامىسپەن ەل قورعاپ, تۋعان جەر ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن. سوندىقتان تاپسىرىلىپ وتىرعان جاۋىنگەرلىك تۋمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن, جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن, حالقىمىزدىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋعا ءبىزدىڭ گەنەرالدارىمىز, وفيتسەرلەرىمىز, ساربازدارىمىز جان اياماي قىزمەت ەتەدى دەپ سەنەمىن. وسى تۋدىڭ استىندا ءبىزدىڭ وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قورعاۋ ءۇشىن اسكەري سالانىڭ جەتىلدىرىلەتىنىنە, ءتارتىپتىڭ نىعاياتىنىنا سەنىمدىمىن», دەپ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن قۇرۋدىڭ, دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىنە توقتالدى. بۇدان اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلباسىنىڭ ءجىتى نازارىندا ەكەندىگىن بىلۋگە بولادى.
– راتمير ءالىمحان ۇلى! پرەزيدەنت جانە قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ, سالانىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە قولداۋ كورسەتكەنىن جوعارىداعى جاندى مىسالدارمەن وتە جاقسى باياندادىڭىز. ال كۇندەلىكتى جۇمىس بارىسىندا, ياعني اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ ىشكى الەمىندە ءوزىڭىز كورگەن-بىلگەن, سەزىنگەن ناقتى قولداۋ-قۋاتتاۋلار ەسىڭىزدە مە؟ مىنە, ەندى وسىنداي جايتتاردى ومىرلىك مىسالدارمەن ايتىپ بەرسەڭىز...
– قارۋلى كۇشتەردى اۋەدە, سۋدا جانە قۇرلىقتا ارەكەت ەتە الاتىن ءۇش جاقتى قۇرىلىم جاساۋ تاپسىرماسى بىزگە ۇلكەن مىندەت جۇكتەدى. مەملەكەت باسشىسى نۇسقاۋىمەن قارۋلى كۇشتەرگە, ونىڭ ىشىندە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن نىعايتۋعا بولىنەتىن قارجى كولەمى جىل سايىن ارتتىرىلدى. ەلباسى اقتاۋدا شاعىن قورعانىس مينيسترلىگىن قۇرعىسى كەلدى, وسى ماقساتتا مۇندا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى, تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى جانە باتىس اسكەري ايماعى, اۆياتسيالىق بازا, اسكەري-تەڭىز ينستيتۋتى ومىردەن ناقتى كورىنىس تاپتى. كاسپي تەڭىزىنەن مۇناي كەن ورىندارىنىڭ تابىلۋى جانە ونى وندىرۋگە قادام جاسالا باستاۋى بىزگە كەمە قۇراستىرۋ باعدارلاماسىن جاساۋ قاجەتتىگىن ۇقتىردى. ەلباسى وسىنىڭ بارىنە زور قولداۋ كورسەتىپ وتىردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تەڭىزشى بولماسا دا, وسى سالانى تابيعي ينتۋيتسياسىمەن جەتە بىلەتىن مىقتى ستراتەگ ەكەنىن اڭعارتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اتوم قارۋىنان باس تارتۋى الەم ەلدەرىنىڭ ىقىلاسىن تۋعىزدى. ەلباسىمىز بۇعان اتوم قارۋىن قازاقستاندىقتار قولدانا المايتىندىقتان نەمەسە ودان ءارى دامىتا المايتىندىقتان ەمەس, بەيبىتشىلىكتى سۇيگەندىكتەن وسى قادامعا باردى. اقش, قىتاي, رەسەي سەكىلدى الپاۋىت ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناستى دامىتىپ, ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ جولىنداعى جانسەبىل ىستەرىمەن سارابدال ساياساتكەر رەتىندە تانىلعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن دامىتۋ, سۋ اكۆاتورياسىمەن وتەتىن ىرگەنى بەكىتۋ باعىتىنداعى جۇمىستارى دا كوڭىلگە قونىمدى. مەن اقتاۋ بازاسىنىڭ كومانديرى, رەسپۋبليكا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە وعان تالاي رەت كۋا بولدىم. ەلباسى تەڭىزشىلەرگە: «سىزدەردى قالاي تاماقتاندىرادى؟ كيىمدەرىڭىز جىلى ما, ىڭعايلى ما؟ قانە, نە كيىپ جۇرسىزدەر؟» دەپ سۇرايتىن. وقۋ بولمەلەرىن, سىنىپتاردى ارالاپ كورىپ, كازارماعا باس سۇقسا, ءتىپتى جۋىناتىن بولمەدەگى سۋ اعاتىن شۇمەكتەردىڭ دۇرىس ىستەپ-ىستەمەيتىندىگىنە دەيىن ءمان بەرەتىن. بۇل قامقورلىق ەمەس پە؟ قارجى جەتپەي قينالعان ساتتەردە: «شىداڭدار, ءبارى بولادى», دەگەنى ءالى ەسىمىزدە. قازىر قاراڭىز, 20 جىلدا بىزدە ماتەريالدىق جاعداي ايتارلىقتاي جاقساردى.
– ەلباسىمەن كەزدەسكەن ساتتەرىڭىز بولدى ما؟
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن العاش رەت 1996 جىلى اقتاۋدا جۇزدەستىم. جاسالىپ جاتقان جۇمىستار بارىسىمەن تانىسقان پرەزيدەنت ماعان: «قانە, 1-ءشى رانگالى كاپيتان مىرزا! ەندى تىنىق مۇحيتى, ساحالين ارالدارى ەمەس, مىنا ءوز تەڭىزىمىزدى قولىڭا ال», دەدى. مەن اركەز وسى ءسوزدىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا ۇمتىلدىم. جاڭا قۇرىلىمنىڭ جاڭا بازاسى ماعان امانات ەتىلگەندەي سەزىندىم دە سول اماناتقا ادال بولۋعا تىرىستىم. ەلباسى بۇل سالاداعى ەڭبەگىمدى ەسكەرىپ, 1998 جىلى ماعان كونتر-ادميرال اتاعىن بەردى. ءوستىپ, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش ءارى العاشقى وسىنداي اسكەري شەندى ادامى اتاندىم.
بىردە ءبىز ەلباسىمەن ارنايى ىسساپارمەن كيەۆكە باردىق. تۇنگى ساعات 2-3-كە دەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بولمەسىنىڭ جارىعى سونبەدى. سويتسەك, ۋكراينا راداسىنداعى كەزدەسۋ ءۇشىن كىتاپحانادان سول ەلدىڭ كىتاپتارىن الدىرىپ, قاجەتتى ءسوزدەردى, ماقال-ماتەلدەردى, دەرەكتەردى ەرتەڭگى جۇزدەسۋدە پايدالانۋ ءۇشىن ءتۇرتىپ الىپ وتىرىپتى. قانشاما كومەكشىسى, نەشەمە كەڭەسشىسى بولسا دا, جۇمىسىنىڭ اۋىرلىعىنا قاراماي, ۇيىقتاماستان ءتۇنى بويى ىزدەنۋ, كىتاپقا ءۇڭىلۋ دەگەن كەرەمەت تاباندىلىق قوي! مەن, مىنە, وسىنى كوردىم.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاقستانعا, قارۋلى كۇشتەرگە, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنە جاساعان قولداۋىن ءبىر سۇحباتتا تۇگەل ايتىپ بەرە الماسپىن. قايتالاپ ايتاتىنىم, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىمىزدەگى قول جەتكەن جەتىستىكتەردىڭ, جاسالعان ءاربىر ىستەردىڭ باستاۋىندا ەلباسى تۇرعاندىعى انىق. وسى سالانىڭ قالىپتاسىپ-دامۋىنا تىكەلەي قولداۋى وتە كوپ بولدى.
مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن پرەزيدەنت رەتىندە, قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى رەتىندە عانا ەمەس, ازامات رەتىندە قاتتى قۇرمەتتەيمىن. «ءاۋ دەمەيتىن قازاق جوق», دەگەندەي, وسى ورايدا وڭاشادا قويىن داپتەرىمە تۇسىرەتىن ازىن-اۋلاق ولەڭدەرىمنىڭ ىشىندەگى ەلباسىنا ارنالعان شۋماقتارىمدى وقىپ بەرگىم كەلىپ وتىر.
«بوگوم داننىي ليۋديام ناشيم, سىن نارودا – نۋرسۋلتان. ۆ ترۋدنىي چاس سترانۋ ۆوزگلاۆيل, سۋۆەرەننىي كازاحستان. بىلو ترۋدنو – سويۋز راسپالسيا, پوتەرياليس سۆيازي ۆسە. ەكونوميكا ۋپالا, دەنگي ستالي نە ۆ تسەنە. ي نيكتو توگدا نە دۋمال, پرەزيدەنتوم داجە ستات. وچەن ترۋدنو توگدا بىلو, ۆسيۋ سترانۋ ۆ رۋكاح دەرجات. ينتۋيتسيا ي رازۋم, وپىت جيزني, زنانيا. پوموگايۋت ۆام ترۋديتسيا, ي دايۋت پريزنانيە. ي ۆ پوسلاني نارودۋ, ۆەرتە منە, سكازالي ۆى. چتو زادۋمال, تو يسپولنيۋ, يا دەرجۋ سلوۆا سۆوي. مى ۆام ۆەريم, ۆى پريمەر نام, كاك رابوتات, كاك سلۋجيت. دوروجيت سۆويم نارودوم, ي ليۋدەي سۆويح ليۋبيت».
– ەلىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قۇرىلۋ, قالىپتاۋىنداعى قيلى كەزەڭدەرىنە توقتالدىڭىز. ەندى ءسىز مىنانى ايتىڭىزشى, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىمىزدىڭ قازىرگى الەۋەتى قانداي؟ سوسىن, ءسوز سوڭىندا وزدەرىڭىزدىڭ ءتول ۆەدومستۆولارىڭىز – ادىلبەك جاقسىبەكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بۇگىنگى دارەجە, دەڭگەيى تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– قۇدايعا شۇكىر, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىمىز دامۋ ۇستىندە. از عانا تاريحىنىڭ ىشىندە بۇل قۇرىلىم ۆولگا, دون وزەندەرىنە, ءمارمار, ازوۆ, كاسپي تەڭىزدەرىنە, تسيمليانسك سۋ قويماسىنا, بوسفور, كەرچ بۇعازدارىنا ءىزىن تاستاپ,تۇركيا, رەسەي, ۋكراينا ەلدەرىنىڭ سۋ جولدارىن كەسىپ ءوتتى. بۇل – ايتۋعا تۇرارلىق جەتىستىك. قازىرگى اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ دامۋىندا ماماندار دايىنداۋ, زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن قامتۋ باعىتىنا, سونداي-اق سالانى جاپپاي دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلگەن. كادرلار اقش, رەسەي, تۇركيا, قىتاي, تاعى باسقا ءىرى ەلدەردە كەلىسىم-شارت نەگىزىندە دايىندالادى. سونداي-اق اسكەري تەڭىزشىلەرىمىز تۇركيا, كورەيا, گەرمانيا, پاكستان, رەسەي, ازەربايجان مەملەكەتتەرىندە ءبىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ, تاجىريبە شىڭدايدى. ال قارۋ-جاراق دەگەندە, وتاندىق كەمە قۇراستىرۋ ءىسى جولعا قويىلىپ, وركەندەپ كەلە جاتقاندىعىن الدىمەن ايتۋىمىز قاجەت. رەسپۋبليكا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسىنا وراي, ورالداعى «زەنيت» زاۋىتىندا ءاسكەري كەمەلەر جاسالۋدا. قازىرگى تاڭعا دەيىن بۇل جەردەن وتاندىق بىرنەشە كەمەلەر مەن كاتەرلەر كوك تەڭىزگە جولداما الدى. قاي ىسكە دە جاڭاشىلدىق, تاۋەكەلشىلدىك كەرەك دەسەك, سوڭعى كەزدەرى «زەنيتتىڭ» ءىرى سىيىمدىلىقتاعى, زاماناۋي تۇرعىدا جابدىقتالعان زىمىراندىق-ارتيللەريالىق كەمەلەر, كوپ ماقساتتاعى كورابلدەر جاساي باستاۋى كوڭىل قۋانتادى.
ال قورعانىس مينيسترلىگىنە كەلەر بولساق, بۇل ۆەدومستۆوداعى قول جەتكەن ەرەكشە جەتىستىكتەر مىنالار دەر ەدىم. ءبىرىنشى – اسكەري كادرلارىمىزدىڭ الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە دايىندالۋى. بۇل – ۇلكەن ەڭبەك, ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنداعى ەرەن ىسكەرلىك. ويتكەنى, كاسىبي ءبىلىك پەن ماشىقتى جەتىلدىرۋدە وتاندىق تاجىريبەنى شەتەلدىك وزىق ادىسپەن ۇشتاستىرا جۇرگىزۋ – ءبىزدىڭ اسكەريلەرىمىزدىڭ امبەباپتىعىن ارتتىراتىن بىردەن-ءبىر تاپتىرماس جول. ەكىنشى – قازاقستان اسكەريلەرىنىڭ حالىقارالىق جاتتىعۋلارعا بەلسەندى قاتىسا باستاۋى جانە ولاردى ءوز ەلىمىزدە باتىل تۇردە ۇيىمداستىرا ءبىلۋى. مۇنى كەز كەلگەن ەل ىستەي المايدى. مىسالى, قىرعىزستان اسكەري-جاتتىعۋعا قارجى تاپشىلىعى سالدارىنان وعان قول جەتكىزە الماي وتىر. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز جىل سايىن وزىمىزدەگى بەس اسكەري وكرۋگتەگى جاتتىعۋلاردى تۇراقتى تۇردە وتكىزىپ قانا قويماي, 1994 جىلدان «ورتازبات» حالىقارالىق وقۋ-جاتتىعۋلارىنا, 1996 جىلدان ناتو-نىڭ «بەيبىتشىلىك ءۇشىن سەرىكتەستىك» باعدارلاماسى شەڭبەرىندەگى سىناقتارعا قاتىسىپ كەلەدى. قازاقستان اسكەرى تاريحىنداعى ەڭ ءىرى وقۋ-جاتتىعۋلاردىڭ ءبىرى «قالقان-2000» بولدى جانە ۇلىبريتانيا, اقش قارۋلى كۇشتەرىمەن بىرلەسىپ ءوتىپ تۇراتىن «دالا قىرانى», ۇقشۇ شەڭبەرىندەگى «ىلە», «شەپ», «بەيبىت ميسسيا» وقۋ-جاتتىعۋلارى دا ءتول اسكەرىمىزدىڭ تاجىريبەسىن شىڭداي تۇسۋدە. ال ءۇشىنشى جەتىستىگى رەتىندە قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەريلەرگە الەۋمەتتىك تۇرعىدان جاساپ جاتقان قولداۋىن ايتار ەدىم. وفيتسەرلىك قۇرامعا جىل سايىن تۇرعىن ءۇي ءبولىنىپ, كەزەكتە تۇرعاندار باسپانالى بولۋدا. جۇمىسقا جاڭادان كەلىپ, ءالى پاتەرگە قولى جەتپەگەن جاس كادرلار وتباسىلارىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە سول وفيتسەردىڭ ايلىق جالاقىسىنان تىس 37 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قوسىمشا ماتەريالدىق كومەك بەرىلەدى. بۇل جانۇياسىندا 3 ادامى بار اسكەري ءۇشىن 111 مىڭ تەڭگە دەگەن ءسوز. ونى ول اي سايىن جالداعان پاتەرىنە تولەۋىنە بولادى. سونداي-اق, قاتارداعى جاۋىنگەرلەردىڭ تەك جاتتىعۋ, كۇزەت, وقۋ سياقتى تازا ءاسكەري قىزمەتپەن عانا اينالىسىپ, بۇرىنعى تاپتاۋرىن قالىپتاعى اسحاناعا كەزەكشىلىككە بارىپ كارتوپ تازالاپ, ىدىس جۋدان بوساتىلۋى دا تاماشا مۇمكىندىك. اسكەري بولىمدەردەگى شارۋاشىلىق سياقتى قوسالقى جۇمىستارمەن قازىر جەكە اۋتسورسينگتەر اينالىسادى. مىنە, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قازىرگى جۇمىسىن مەن ءوز باسىم وسىنداي ەرەكشەلىكتەر ارقىلى جاقسى باعالايمىن.
– اڭگىمەڭىزدىڭ سوڭىن ەلگە, وتانداستارىمىزعا دەگەن جۇرەكجاردى وي-تىلەگىڭىزبەن اياقتاساق دەيمىز.
– مەن قاربالاسقا تولى ەمەس تىنىش ءومىردى تاڭداعان بولسام, رەسەيدە قالعان بولار ەدىم. ءوز وتانىما ەڭبەك ەتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەكي تۇسۋىنە پەرزەنتتىك ۇلەسىمدى قوسۋ ءۇشىن قازاقستانعا ورالدىم. بۇعان ەش وكىنبەيمىن, كەرىسىنشە, كوڭىلىمدە قۋانىش بار. ۇلكەن بە, كىشى مە – ايتەۋىر ءبىر شارۋا بىتىرسەم, ەلىم ءۇشىن جاسادىم جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋى ارقاسىندا جۇزەگە اسىردىم. سوندىقتان پرەزيدەنتكە, قورعانىس مينيسترلىگى باسشىلىعىنداعى ازاماتتارعا, وزىممەن ۇزەڭگى قاعىستىرا قاتار جۇرگەن ارىپتەس-زامانداستارىما العىسىم شەكسىز. تەڭىزدەگى اسكەري قىزمەت مەرزىمىم اياقتالماي تۇرىپ, تۋعان ەلىمە قىزمەت ەتۋگە ۇلگەرگەنىمە شۇكىرشىلىك ەتەمىن. اسكەري جارعىداعى تارتىپكە ساي جاسىمنىڭ كەلۋىنە بايلانىستى وتستاۆكاعا شىقتىم. قازىر تەڭىزدەگى كەن ورىندارىنا جاعادان قولداۋ, سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن باۋتينو پورتى ءۇشىن كەمەلەر جوندەۋمەن اينالىساتىن اقتاۋداعى «كەمە جوندەۋ» زاۋىتى اق باس ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ەتىپ ءجۇرمىن. قايدا ءجۇرىپ, قانداي جۇمىس ىستەسەك تە ەگەمەن ەلىمىز دامي بەرسىن دەگەن جالعىز تىلەك العا جەتەلەپ وتىرادى.
اڭگىمەلەسكەندەر
جانبولات اۋپباەۆ,
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتاۋ.