قار بارىسى – باعىمىزعا بۇيىرعان برەند

تاۋ جانۋارىنىڭ سانى ازايىپ بارادى

تاياۋدا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ­تىڭ باستاماسىمەن ورمان شارۋا­شىلىعى مەن جا­نۋارلار الەمىن قورعاۋ سالاسىندا تۇڭعىش رەت ۇسى­نىلعان «ەلىم-اي» سىيلىعىن يەلەنگەن تاجىريبەلى مامان ەلىمىزدەگى فلورا مەن فاۋنانى, سونداي-اق ەكولوگيالىق مادەنيەت پەن سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇستاردى ساقتاۋعا قاتىستى ويىمەن ءبولىستى.

«كولساي كولدەرى» ۇلتتىق پار­كىندە ومىرت­­قالى جانۋارلاردىڭ 256, سۇتقورەك­تى­­لەردىڭ 51 ءتۇرى بار. حا­لىقارالىق «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن قار بارىسى دا ءدال وسى ايماقتا مەكەندەيدى. سول سەكىلدى تيان-شان قوڭىر ايۋىن, تاس سۋسارىسىن, تۇركىستان سىلەۋسىنىن دە ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. جانۋارلار الەمىن ءجىتى باقىلاپ جۇرگەن حاميت احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۋاقىت وت­كەن سايىن قار بارىسىنىڭ سانى كۇرت ازايىپ, بۇل اۋقىمدى زەرت­تەۋدى قاجەت ەتەدى.

«دۇنيەجۇزىلىك «قىزىل كىتاپ­قا» ەنگەن بارىس الما­تى وبلىسىنداعى كولساي كولدەرى مەن ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق تابيعي پاركتەرىندە كەزدەسەدى. بيىل ال­تىن ەمەلدە دە كوزگە ءتۇستى. وڭتۇس­تىك وڭىردە سايرام-وگەم ۇلت­تىق پاركىندە بار. قازاقستاندا تۇتاستاي ۇزىن سانى 120-130 شاماسىندا ءىلبىس قالدى. كولساي اۋما­عىندا ءبىزدىڭ ەسەبىمىزگە ساي­كەس 16 بارىس مەكەندەيدى. بيىل قاراشادا قايىڭدى كولى ماڭىندا فوتوتۇزاققا تاعى بىرەۋى ءتۇستى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ زوولوگيا ينستيتۋتىندا قار بارى­سىن زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇدايى جۇر­گىزىپ كەلەمىز. فوتوتۇزاق تەك ميگراتسيا­سى مەن مەكەن ەتۋ ورتاسىن انىقتايدى. اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قوماقتى قاراجات كەرەك», دەدى ح.احمەتوۆ. عىلى­مي قىزمەتكەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ادام ىلبىسكە ءوزى تيىسپەسە, جىرتقىش اڭنان قاۋىپ تۋىندامايدى. ءتىپتى ونىڭ تۋريستەردىڭ جۇرگەن جەرىنە دەيىن جاقىنداعان ساتتەرى بولعان.

«قار بارىسىمەن بەتپە-بەت كەل­گەن ينس­­­پەكتورلار دا بار. ەگەر ادام تيىسپەسە, ول ءبىرىنشى بولىپ شابۋىل جاسامايدى. كوزبەن عانا باقىلاپ تۇراتىن جۋاس اڭ. نەگىزگى قورەگىنە – ءسىبىر تاۋەشكىلەرى, ەلىك, قابان سەكىلدى جابايى جانۋارلار جاتا­دى. بىزدەگى دەرەك بويىنشا تۋريستەر جۇرە­تىن جەرلەرگە دە ءتۇ­سىپ وتىرادى. مىسالى, سوڭعى رەت قايىڭدىنىڭ تۋرا جانىنا كەل­دى. بۇل دەگەنىڭىز, قار بارىسىنىڭ ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق­تاردا قاۋىپ تونبەسە, كەلگەن جەرىنە ورالادى دەگەندى اڭعارتادى. ادام مەن تابيعات اراسىنداعى ۇيلە­سىم­دىلىكتىڭ ناقتى كورىنىسى وسى دەپ ايتۋعا بولاتىن شىعار», دەدى «كولساي كول­دەرى» مەملەكەتتىك ۇلت­تىق تابيعي پار­كىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.

تۋريستىك مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت

«كولساي كولدەرى» ۇلتتىق پار­كىنە دەگەن تۋريستەردىڭ قىزىعۋ­شىلىعى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. ايتالىق, بىلتىر 87 مىڭ تۋريست كەلىپ, 30 ملن تەڭگە كولەمىندە كىرىس ءتۇستى. قازىر ۇلتتىق پارك اۋماعىندا ەكوتۋريزمدى دامىتۋ جوباسى قولعا الىنىپ, جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە جاڭا باعىتتار اشىل­ماق. وسى ارقىلى جەرگىلىك­تى ەكوجۇيەگە تۇسەتىن جۇكتەمە ازايادى.

«قايىڭدى جانە كولساي كول­دە­رىنىڭ ماڭى تۋريستەر توقتاي­تىن نەگىزگى اۋماق. ەكىن­شى كولساي كولىنە اپاراتىن سوقپاقپەن شاما­مەن 25-26 مىڭ ادام جۇرەدى دەسەك, بۇل رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەگە سايكەس كەلەدى. ال وعان ءبىرىنشى كول­سايدى قوسساق, ارينە ارتا تۇ­سەدى. بۇگىندە Kazakh Tourism-مەن بىرلەسىپ, سىيىمدىلىقتى زەرتتەپ جاتىرمىز. سودان كەيىن عىلىمي تۇجىرىمداما بەرىلەدى», دەدى ح.احمەتوۆ.

الايدا تابيعات جاناشىرىنىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق تۋريستەردىڭ ەكولوگيالىق ساناسى قالىپتاسپاسا, تاياۋ بولاشاقتا تابيعي بايلىقتى ساقتاپ قالۋ قيىنعا سوعادى.

ء«بىزدىڭ تۋريستەردىڭ ەكولوگيالىق cانا-سەزىمى ويانعان جوق. ونى مەكتەپ قابىر­عاسىنان ءسىڭىرۋ قاجەت. تاستاعان تۇرمىستىق قالدىعىڭدى وزىڭمەن الىپ كەتۋدىڭ ءوزى ۇلكەن مادەنيەت. قازىر بۇل مادەنيەت وتە تومەن دەسەم, قاتەلەسپەيمىن. مونيتورينگ جۇرگىزگەندە شەتەلدىك تۋريستەردىڭ جەردەن ءبىر نارسەنى كوتەرۋدىڭ وزىنە رۇقسات سۇرايتىنىن بايقادىق. ال جەرگىلىكتى تۋريستەر سالىنعان سوقپاق جولمەن ءجۇرۋدىڭ ورنىنا اينالاسىنداعى وسىمدىكتەردى تاپتاپ وتە بەرەدى. جىلدا شىعارىلاتىن قوقىس كولەمىنەن ءبىراز نارسەنى بايقاۋعا بولادى. جۇما, سەنبى كۇندەرى قالدىق تىپتەن كوپ شىعارىلادى. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تۇسىنىگىندە «مەن كەلىپ اقشا تولەدىم. قو­قىستى ينسپەكتورلار جيناۋى ءتيىس» دەگەن تاپتاۋرىن قالىپتاسقان. قىنجىلتاتىنى دا وسى ماسەلە», دەدى ول.

دەسەك تە تۋريستەردى قابىلدايتىن جەر­گىلىكتى حالىقتىڭ ساناسى جاقسى جاققا قا­راي وزگەرە باستاعان سىڭايلى. ساتى اۋى­لىنىڭ حالقى تۋريزم سالاسىنىڭ وتب­ا­سىلىق بيۋدجەتكە جاقسى تابىس اكەلەتىنىن ءتۇسىنىپ, قوناق كۇتۋگە بەيىمدەلىپ الىپتى. كەزدەسكەن تۋريسكە بارلىعىن ءتۇسىندىرىپ, ىزدەگەن جەرىنە اپارىپ تاستاۋ مادەنيەتى قالىپتاسىپ كەلەدى. قاجەتتى اقپاراتپەن بولىسۋگە تىرىسادى. الداعى 5-10 جىلدا ساتى تۋريستىك باعىتتا دامىپ, مۇلدەم جاقسى جاعىنان تۇرلەنەدى دەگەن وي بار.

قازاق تىلىندەگى زەرتتەۋلەر از

عالىم ءوزى سەكىلدى قازاق تىلىندە ەلىمىزدىڭ فلو­راسى مەن فاۋناسى تۋرالى تانىم­دىق جانە عىلىمي ماتەريالدار ازىرلەيتىن ما­مان­داردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەزىلەتىنىن دە جەتكىزدى.

«عىلىمي جۇمىستىڭ بارلىعى ورىس تى­لىندە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قاراشادا زوولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ, عىلىمي جۋرنالعا العاش رەت بارلىق ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى عىلىمي ماقالا­لار شىعادى. مەن وندا رەداكتسيالىق القا مۇشەسىمىن. ونىڭ قۇرامىندا قىتاي, رەسەي, يزرايل ماماندارى دا بار. جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر تۋرالى قازاق تىلىندەگى سوزدىكتەر وتە از. بۇل ماسەلە دە قولعا الىنىپ جاتىر. سەبەبى بولاشاقتا ستۋدەنتتەر قازاق تىلىندە ەركىن عىلىمي ماقالالار جازا الۋى ءتيىس. تانىمدىق ماتەريالدار دا جوق­تىڭ قاسى. نەگە دەسەڭىز, مامان جەتىسپەيدى. ورمان شارۋاشىلىعى مەن جانۋارلار الەمى ماماندارىنا گرانتتار از بولىنەدى. ايتپەسە قۇلاندار, قار بارىسى, تاعى باس­قا جا­نۋارلار قازاق تىلىندە زەرتتەلىپ جاتسا, ارتىق بولمايتىنى كۇمانسىز», دەدى ح.احمەتوۆ.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنە سايكەس ىشكى ءتۋ­ريزمنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى قازىر سالا ما­ماندارىنا تاپشىلىق الدەن سەزى­لۋدە. ويتكەنى پاندەميا اياقتالعان بويدا گيدتەر مەن اۋدارماشى مامانداردىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى ايتارلىقتاي ءبىلىنۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. ال بىلىكتى جاستاردى تارتۋ ءۇشىن جالاقى مەن تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى شە­شىلۋى ءتيىس. بۇعان قوسا ۇلتتىق پاركتەر مەن قورىقتاردا قىزمەتكە ەر ادام الىنسا, سايكەسىنشە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى دە جۇمىسپەن قامتىلۋى قاجەت. سوندىقتان ەڭ بولماعاندا تۋريزم كاسىبىمەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەرىلسە, ارتىق بولمايدى.