بورىشكەرلەردى قالاي قورعاۋعا بولادى؟

وتكەن جىلعى ستاتيستيكاعا ۇڭىلسەك, جالپى بەرەشەك سوماسى بار­لىق تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەردى قوسا ەسەپ­تەگەندە 4 ترلن تەڭگەدەن اسادى. قازاقستان حالقىنىڭ 27%-دان استامى نەسيە العان, مويىندارىندا قارىزى بار. بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى حالقىنىڭ 55%-دان استامىن قۇرايدى. يپوتەكالىق قارىز, اۆتوكرەديت بو­يىنشا الىنعان نەسيە, بيزنەس-كرەديتتى ەسەپتەمەگەندەگى كورسەتكىش. بۇگىنگى كۇنى بۇل كورسەتكىش ازايعان جوق, قايتا كوبەيە ءتۇستى.

كوللەكتورلار بورىشكەرلەردى ءجيى مازالايدى. سونىڭ سالدارىنان قارىز الۋشىنىڭ دا, كەيدە كەپىل بول­عان ادامنىڭ دا مازاسى كەتەدى. كول­لەكتورلاردىڭ ماقساتى – قورقىتۋ ما, قورعاۋ ما؟ ول جاعى تۇسىنىكسىز. ءبىر انىعى, بارلىق كرەديتتىك جۇيە بانكتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعان.

بارلىق دامىعان ەلدەردە «جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ بار. ول زاڭدار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعايدى جانە پايدا تابۋعا عانا باعىتتالعان بانكتەردىڭ مۇددەلەرىن شەكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇل يدەيا نەگىزىنەن, ەڭ الدىمەن امەريكا قۇراما شتاتتارىندا جۇزەگە اسىرىلدى, وندا بانكروتتىق تۋرالى العاش رەت XIX عاسىردىڭ وزىندە ايتىلا باستاعان. ءبىر عاسىردان كەيىن بۇل پروتسەدۋرانى ەۋروپا ەلدەرى دە قابىلدادى. بانكروتتىق تۋرالى زاڭنامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ادال بورىشكەردىڭ مۇلكىن نەسيە بەرۋشىلەر اراسىندا ءادىل ءبولۋ, بورىشكەردى قارىزدان بوساتۋ جانە وعان بيزنەسىن قايتادان باستاۋعا مۇمكىندىك بەرۋ.

اقش-تا جەكە تۇلعانىڭ بانكروت­تىعى وتە كەڭ تارالعان. بانكروتتىق دەپ جاريالاۋعا مالىمدەمەنى بورىشكەردىڭ ءوزى (ەرىكتى بانكروتتىق) نەمەسە نەسيە بەرۋشى ارىز بەرە الادى, بۇل جاعدايدا ول ءماجبۇرلى بانكروتتىق بولىپ تابىلادى. مۇنداي ءىس جەرگىلىكتى فەدەرالدى بانكروتتىق سوتىندا قارالادى جانە بانكروتتىق تۋرالى كودەكسپەن رەتتەلەدى.

ەگەر بورىشكەردىڭ تۇراقتى تابىسى بولا تۇرا, بىراق ونىڭ كولەمى بارلىق قا­رىزدارىن وتەۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز بول­سا, وندا ونىڭ بار مۇلكىن تارتىپ ال­ماي­دى. ول ءوز مۇلكىنە بيلىك ەتۋ ەر­كىن­­دىگىنە يە بولادى. بىراق شارت بو­يىن­شا ول قارىزىن تەز ارادا وتەۋگە مىندەتتەلەدى.

ەگەر بانكروت دەپ جاريالانعان تۇلعا ق­ارىزىن وتەۋگە ەش مۇمكىندىگى بول­ما­سا, وندا ونىڭ مۇلكى جازىپ الىن­ادى دا, ارتىنشا ساتىلادى. ال ودان تۇس­كەن تابىس كرەديتورلارعا قايتارىلادى.

جالپى, اقش-تا زاڭنىڭ نەگىزگى قاعيداسى «freshstart» («جاڭا باستاما») دەپ اتالادى جانە ادامدى مۇمكىن­دىگىنشە تەز قارىزدان بوساتىپ, وعان ءوز ءىسىن قايتا باستاۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى. بىراق ءبىر تەرىس تۇسى: بانكروتتىق تۋرالى جازبا نەسيە تاريحىندا 10 جىل بويى ساقتالادى. ول جاڭا نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى.

ۇلىبريتانيادا جەكە تۇلعا ءۇش جاعدايدا بانكروت بولۋى مۇمكىن: بورىشكەر سوتقا ءوزى جۇگىنگەن كەزدە, كرەديتور سوتقا جۇگىنسە نەمەسە بورىشكەر كەمىندە 750 فۋنت (شامامەن 485 مىڭ تەڭگە) بەرەشەگى بولعان كەزدە. سونداي-اق بورىشكەردىڭ كرەديتورلارمەن بىتىمگەرشىلىك كەلىسىم تالاپتارىن بۇزۋى سەبەبىنەن كونكۋرستىق باسقارۋشى سوتقا جۇگىنسە, بانكروتتىق جاريالانادى.

بانكروتتىق ءراسىمى اياقتالعاننان كەيىن بورىشكەر تۇرمىستىق زاتتاردى, كيىم-كەشەكتەردى, جيھازداردى جالپى وزىنە قاجەتتى قۇرالدار مەن ارزان كولىكتى قالدىرا الادى. سونداي-اق بانكروت تۇلعا زەينەتكە شىعۋ قۇقىعىن ساقتايدى, زەينەتاقى جيناقتارىن تورەلىك باسقارۋشى الا المايدى.

ال قازاقستاندا زاڭ بويىنشا كرەديتورلارعا بانكروتتىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنان 50%-نا دەيىن الۋعا بولاتىن نورما بار.

رەسەيدە جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروت­تىعى تۋرالى زاڭنىڭ وڭ تۇستارى دا بار: نەسيەلەر مەن قارىزدار بويىن­شا قارىزداردى ەسەپتەن شىعارۋ; م ۇلىككە تىيىم سالۋدى الىپ تاستاۋ; اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى توقتاتا تۇرۋ; ايىپپۇلدار مەن پايىزداردىڭ ەسەپتەلمەۋى; بارلىق قارىزداردى ءۇمىتسىز دەپ تانۋ. سونداي-اق زاڭمەن ءوندىرىپ الىنبايتىن م ۇلىك قورعالعان: جەكە قاراجات ەسەبىنەن ساتىپ الىنعان, سىيعا نەمەسە مۇراعا الىنعان, بان­كروت­تىق تۋرالى ءوتىنىش بەرىلگەنگە دەيىن وتەلگەن يپوتەكا ارقىلى ساتىپ الىنعان جالعىز تۇرعىن ءۇي; ۇيگە ار­نال­عان زاتتار, تاماق, كيىم, اياق كيىم; بورىشكەردىڭ كاسىبي قىزمەتىنە قا­جەتتى م ۇلىك; بورىشكەرگە جانە اسى­راۋىنداعىلارعا كۇنكورىس مينيمۋمى; ءجۇرىپ-تۇرۋعا قاجەتتى مۇگەدەكتىڭ مۇل­كى; ناگرادالار, سىيلىقتار; مۇگە­دەكتىگى بويىنشا زەينەتاقىلار مەن جاردەم­اقىلار, اسكەري زەينەتاقى, بالاعا تولەنەتىن جاردەماقى.

تەرىس تۇستارى: بانكروتتىق دەپ تانىلعاننان كەيىن 5 جىل بويى كرەديت پەن قارىز الۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولماۋىمەن 3 جىل ىشىندە زاڭدى تۇلعالاردىڭ باسقارۋ ورگاندارىندا باسشى لاۋازىم­دارعا ورنالاسۋعا تىيىم سالۋ جاتادى. سونداي-اق سوت تاركىلەنگەن م ۇلىكتى تولىق ساتپايىنشا, بورىشكەر رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكاراسى­نان شىعا المايدى. سوت تىيىم سالۋعا قۇقىلى.

رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنىڭ ەكونو­ميستەرى زاڭنىڭ ماقساتتى اۋديتورياسىن قولداناتىندار سانى 600 مىڭنان استام ادام بولادى دەپ توپشىلادى. بىراق 2015 جىلى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ءبىر جىل وتكەن سوڭ, بانكروتتىق ءراسىمىن 600 مىڭ بورىشكەردىڭ 1000-عا جۋىعى, ياعني 0,2%-ى عانا پايدالان­دى. سوندىقتان ەكونوميكالىق جۇيە­لەر مەن حالىقتىڭ مەنتاليتەتىنىڭ ۇق­ساس­تىعىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇنداي زاڭ­نىڭ ەنگىزىلۋى جاپپاي بانكروتتىققا اكەل­مەيدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.

م ۇلىكتىك جانە ازاماتتىق قۇقىق­تار­دىڭ شەكتەۋلەرىنە قاراماستان, بۇل زاڭدى ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان قولاي­­لى دەپ ساناۋعا بولادى. دۇ­نيە­جۇزى­لىك بانكتىڭ ەسەبىندە دە تۇتىنۋ­شى­لىق بانكروتتىقتىڭ نەگىزگى ۇزاق مەرزىم­دى ماقساتى ادال بورىشكەردى ەكونو­ميكالىق قالپىنا كەلتىرۋگە قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلاتىنى اتاپ كورسەتىلگەن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆ جەكە تۇلعالارعا قاتىس­تى بانكروتتىق تۋرالى زاڭدى 2015 جىلى ازىرلەۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ەلباسى 2018 جىلعى حالىققا جول­داۋىندا شەنەۋنىكتەرگە ونى جەدەل­دەتىپ, جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قابىل­داۋ قاجەتتىگىن ايتتى. بىراق وكىنىش­كە قاراي, زاڭ ءالى قابىلدانعان جوق. سونىمەن قاتار 2018 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ زاڭ جوباسى «بان­كروت­تىق تۋرالى» زاڭنان «تولەم قابىلەت­تىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرتىلدى. قازىر بۇل شارا 2023 جىلعا دەيىن كەيىنگە قالدىرىلدى.

شەتەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرت­تەۋ ارقىلى زاڭدى قابىلداۋ قاجەت. سوندا ەلىمىزدە جەكە تۇلعالار­دىڭ قۇقىن قورعايتىن زاڭ قابىلدا­نادى. وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى­نىڭ جەكە تۇل­عالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭىن ەنگىزۋ جانە ءىس جۇزىندە ونى جۇزەگە اسىرۋ كوپتەگەن ماسەلەلەردى قامتيدى.

بۇل زاڭدى كوپ كەشىكتىرمەي قابىل­د­اۋىمىز كەرەك. سوندا «جەكە تۇل­عالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ اياسىندا ازاماتتاردى قورعاۋ پارا­مەترى بويىنشا دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋعا مۇمكىندىك تۋادى. 

باۋىرجان سمايلوۆ,

كاسىپكەر