مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا ارناعان جولداۋى جانە رەسپۋبليكالىق نەگىزگى باسىلىمداردا جاريالانعان ماقالالارى جۇرتشىلىق تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تابۋدا. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, جاستارىمىزدىڭ عىلىمعا, بىلىمگە دەگەن قۇلشىنىسى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋى, ۇلتتىڭ كەمەلدەنۋى, قوعامدىق كەلىسىم تۋرالى وي-تولعامدارى كوكەيگە قونىمدى. ويتكەنى وندا بارشامىزدىڭ كوڭىل تۇكپىرىمىزدە جۇرگەن وزەكتى جايتتار ءدوپ قوزعالعان.
پرەزيدەنت «جاڭارعان ۇلت قانا جاڭعىرعان ەلدىڭ جەتىستىگىن جاھان جۇرتىنا تانىتا الادى. مەن حالقىمىزدىڭ الەم ۇلگى تۇتارلىق جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ كوبىرەك بولعانىن قالايمىن» دەپ اتاپ كورسەتتى. وتە ورىندى تۇجىرىم. مەملەكەت باسشىسى جۇرت كوكەيىندەگىنى ءدوپ باسىپ, قاداپ ايتتى.
راسىندا تاريحىمىز, ءداستۇرىمىز, سالت-سانامىز نەگە بۇيىعى قالۋدا؟ ۇلتتىق مۇددەلەرىمىز نەگە كەيىنگە ىسىرىلىپ قالا بەرەدى؟ جەر وزىمىزدىكى, تاۋەلسىز, ازات ەلمىز دەپ, كوپ نارسەنى ەلەڭ قىلماي جۇرە بەرگەننەن تالاي دۇنيەدەن ۇتىلعاندايمىز. بۇل ەندى كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلە. ءبىز ارقانى كەڭگە سالىپ, الاڭسىز جۇرگەندە وزگە اعايىندار كەم-كەتىگىن تۇگەندەپ, ءداستۇر-سالتىن جيناقتاپ, ۇلتتىق مۇددەلەرىنە دەگەن كوزقاراستى رەتتەپ العان. بىلە بىلسەك, كوكپار دا, ايتىس تا, قۇرت پەن ىرىمشىك تە, قىمىز بەن شۇبات تا, بۇركىتشى-ساياتشىلىق تا, اسىق ويناۋ, قىز قۋ, كيىز ءۇي دە تەك ءوزىمىزدىڭ قازاقتىكى دەپ مەنشىكتەپ الۋعا بولار ەدى. الايدا ونى قىرعىز, وزبەك, تۇرىك, تاتار مەن باشقۇرت, ءتىپتى قىمىزدى ايدالاداعى نەمىستەر, ال كيىز ءۇيدى ەۆرەيلەر يەلەنىپ, پاتەنت الىپ العانىنا نە دەيمىز؟ شىنتۋايتىنا كەلگەندە جوعارىدا ايتىلعان دۇنيەلەردىڭ ءبارى تەك تۇركىتەكتەس اعايىنداردىڭ بارىنە ورتاق قازىنا. سونى يۋنەسكو تاراپىنان بەكىتىپ, تۋىستاس ەلدەردىڭ بارشاسىنا ورتاق دەپ جاريالاۋ كەرەك.
ەندىگى جەردە ەرەنسىز قالماي, ەنجار كۇي كەشپەي, بىزدە دە الدىڭعى كەزەكتە ۇلتتىق يدەيا, سانانى جاڭعىرتۋ, كەلەر ۇرپاقتى يماندىلىققا, وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ سەكىلدى ماسەلەلەر باستى ماقسات بولۋى ءتيىس. تۋىستاس تۇركىتەكتەس اعايىنداردىڭ بىزگە دە قاتىستى ءداستۇردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن وزىمىزگە ءسىڭىرۋ, جاقسى ماعىناداعى ۇلتشىلدىق, ياعني وزگەنى كەمسىتپەي, ءوزىمىزدىڭ ۇلتقا دەگەن قۇرمەتتى ارتتىرۋ, سۇيىسپەنشىلىك سەكىلدى ماقساتتاردى مۇرات تۇتۋ پارىز.
تاريحي جادىمىزدى جاڭعىرتۋ دەگەننەن تۋادى, شىعىسىمىزداعى شىڭجاڭ ولكەسىندەگى مۇڭعۇلكۇرە جەرىنىڭ تۋماسى, جازۋشى, تاريحشى اسكەر تويعانبەك ۇلىنىڭ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن جارىق كورگەن «قايران ەلىم» اتتى ەكى تومدىق دەرەكتى رومانى تۇنىپ تۇرعان تاريح. سول كىتاپ ءبىزدىڭ دە قولىمىزعا تيگەن ەدى. جازۋشى اسكەر اعامىز ءوز قولىمەن سىيعا تارتقان بولاتىن. سونى ءبىر دەمدە قىزىعا وقىپ شىقتىق. بۇل جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرىنشە, باسقا دا كوپتەگەن وقىرماننىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان سۇبەلى ەڭبەك بولدى. جوڭعار شاپقىنشىلىعى, قيان-كەسكى ۇرىستار, جان الىپ, جان بەرىسكەن, جەرى ءۇشىن كۇرەسىپ, باسقىنشىلارعا قاسقايا قارسى تۇرعان, جۇرتشىلىقتى توپتاستىرىپ, اتامەكەنىن قورعاۋعا جۇمىلدىرا بىلگەن باتىرلارىمىزدىڭ ەرەن ەرلىكتەرى سۇبەلى روماندا كوزبەن كورگەندەي, قولمەن قويعانداي جان-جاقتى باياندالادى. وسىنداي تاريحي ەڭبەكتەر كەڭ كولەمدى كوركەم ءارى دەرەكتى كينوكارتينا تۇسىرۋگە سۇرانىپ تۇر. مىنە, سونداعى ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرىنىڭ باتىرلىق كەلبەتى روماندا ايشىقتى سۋرەتتەلگەن. باتىلدىقتىڭ, باھادۇرلىكتىڭ ۇلگىسى وسىنداي بولسا كەرەك. ال وسى قۇندى ەڭبەك باعالاي بىلسەك تاريحي, دەرەكتى كينوعا سۇرانىپ تۇر. ەندى سونى قولعا الاتىن, كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن, ۇلتتىق ۇستانىمىمىزدى كوتەرەتىن كەڭ كولەمدى كوركەم دۇنيەنى كينو ەتىپ ءتۇسىرۋدى قولعا الاتىن ازاماتتار شىقسا كانەكي.
وكىنىشكە قاراي, وسى تاريحي روماننىڭ اۆتورى اسكەر تويعانبەك ۇلى ناۋقاسقا شالدىعىپ, ەمدەلەمىن دەپ شىڭجاڭ ولكەسىنە بارىپ, سونداعى قىتايدىڭ «قىراعى كوزدەرىنىڭ» قاراۋىلىنا ىلىگىپ, قازاقستانعا كەرى قايتا الماي, وتباسىنا ورالا الماي, سىرقاتىنان قايتىس بولىپتى. وسىندا تۇرىپ جاتقان بالالارى اكەسىنىڭ سۇيەگىنە جەتە الماي, بەيىتىنە توپىراق سالا الماي, شەرمەندە بولىپ, سارساڭعا تۇسكەنىن كەيىن ەستىپ بىلدىك. بۇل دا ءبىر ايتىپ كەلمەگەن ناۋبەت بولدى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا اتاپ وتكەنىندەي, «قازىرگى مىندەت – حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ, تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ. ادامدى جانە قوعامدى ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر» دەدى.
تاريحشىلارىمىز بەن جازۋشىلارىمىز سان مارتە ايتىپ, اتاپ وتكەنىندەي, بىلە بىلسەك, جەرىمىزدىڭ قويناۋى قازبا بايلىعى مەن قوسا شەجىرەسى مول, تۇنىپ تۇرعان تاريح. ۇلى دالامىزدىڭ بايتاق ولكەسىندە ءار تۇستان كوزگە ۇرعان اسپان استى مۇراجايلارى قانشاما. توپىراق ۇيىندىلەرىنىڭ استىندا قالعان كونە شاھارلار, كونەدەن بەرى تۇرعان وبالار, كۇڭگىر-كۇڭگىر كۇمبەزدەر مەن بالبال تاستار جەتەرلىك. سولارعا جىل سايىن ەكسپەديتسيالار شىعىپ, ارحەولوگيالىق قازبالار جۇرگىزىلەدى. ايگىلى ەسىك قورعانىنان باسقا ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن شىعىسىنان دا, ارقا توسىنەن دە التىن ادامدار, كونە قالالاردىڭ ورنى تابىلۋدا. مىنە وسىلاردىڭ يەسى دە, اتا-بابا ارۋاعى قولداعان, كيەسى دە قاسيەتتى توپىراقتىڭ ەجەلگى تۋماسى, تۇران جەرىنىڭ, تۇرىك قاعاناتىنىڭ, ءۇيسىن مەن ساقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى, كۇللى تۇركى وركەنيەتىنىڭ قانات جايعان قاسيەتتى جۇرناعى مىنا بىزدەرمىز. ءتۇپ-تامىرىمىز تۇركى, مىنگەنىمىز قازانات جىلقى بولعان ۇرپاقتىڭ بۇگىنگى وكىلدەرى ەجەلگى تاريحىمىزدى ۇمىتپاي, جادىمىزدا جاڭعىرتىپ, جاڭامىزدى جاسامپازدىققا ۇلاستىراتىن كەز كەلدى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ايتقانداي, «ۇلتىمىز جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرلىك ۇستانىمدارىمىز دا وزگەرۋى كەرەك. قازاق قوعامىندا جاڭا قاعيداتتار جانە جاڭا باعدارلار سالتانات قۇرۋعا ءتيىس. سوندىقتان سانانى سەرپىلتىپ, بويكۇيەزدىكتى ارتقا تاستاپ, سىلكىنەتىن تۇس وسى. الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنە, جاس وركەنگە ۇيرەتەرى كوپ بولۋى ءتيىس.
ساياسات بەيىسباي,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى