ءجۇز تەڭگەسىن بولىسە الماعان, ميلليوندى دا بولىسپەيدى

– كورىپ وتىرعانىمىزداي, قولعا­بىسقا كەلگەندەر سانى از ەمەس. ستۋ­دەنت­تەر دە ءجۇر. بۇل توپ قالاي قۇرىل­دى؟ دەمەۋشىلەرىڭىز بار ما؟

– اۋەلدە ءوز وتباسىممەن شامامىز جەتكەنشە 1-2 مۇقتاج وتباسىعا بىرنەشە جىل بويى ازىق-ت ۇلىك الىپ بەرىپ جۇردىك. ودان كەيىن بۇل ويىمدى دوستارىما ايتىپ, 10 شاقتى جىگىتپەن 12 وتباسىعا كومەك بەرەمىز دەپ شەشتىك. مەشىتتەن ءتىزىم الدىق, ءار وتباسىنىڭ ۇيىنە بارىپ جاعدايىمەن تانىستىق. اتالعان ءتىزىمنىڭ ىشىنەن كومەككە مۇقتاج دەگەندەردى ىرىكتەپ, كۇرىش, قانت, ماي, ۇن, ەت, جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس سياقتى ازىق-ت ۇلىكتى جەتكىزىپ بەرىپ وتىردىق. جەر ۇيدە تۇرا­تىندارعا كومىر جەتكىزىپ بەرەمىز.

ادەتتە بىزدەگى كوپ اكتسيالار – ءبىر رەتتىك. جەتىمدەر ۇيىنە بەلگىلى ءبىر اكتسيا نە شارا شەڭبەرىندە بارىپ, ودان كەيىن ات ءىزىن سالمايدى. وسىنى ەسكەرىپ, بۇل يگى ءىستى اي سايىن ۇيىمداستىراتىن بولىپ كەلىستىك. مۇنىڭ وزىمىزگە دە پايداسى بار. ويتكەنى, ادام سالىستىرۋعا بەيىم. مۇقتاجداردى كورگەندە ءوز ومىرىڭە شۇكىر ەتەسىڭ. ادامنىڭ جۇرەگى ءجىبي تۇسەدى, تاعى دا كومەكتەسسەم دەپ تىرىساسىڭ.

كەيىنىرەك باسقا دا تانىستارىمىز ەستىپ, ورتامىز كەڭەيىپ, 17 وتباسىعا, قىس ايلارىندا ءتىپتى 30 وتباسىعا جاردەم كورسەتتىك. مەنىڭ دوس­تارىمنىڭ دا جاع­دايى كەرەمەت ەمەس. بىرەۋى جالدامالى پا­تەردە تۇرادى, تاعى بىرەۋى ءبىر ايلىققا قاراپ وتىر. ەڭ باستىسى نيەت قوي. 500 تەڭگە جىبەرەتىن ادام دا بار, 200 000 تەڭگە جىبەرەتىن كىسى دە تابىلىپ جاتادى. كەيبىر ادامدار از بەرگەنىنە ۇيالادى. بۇل جەردە رەنجيتىن دە, ۇيالاتىن دا ەشتەڭە جوق. ءتىپتى اقشالاي كومەك بەرمەسە دە, جەتكىزۋ, تيەۋ سياقتى جۇمىستارعا قولعابىس ەتە الادى. مىسالى, ستۋدەنتتەر تاماقتاردى بولۋگە, ونى كولىكتەرگە تاسۋعا كومەكتەسەدى. ستۋ­دەنتتەر دە مۇمكىندىگىنشە كومەكتەسىپ, دوستارىنا ايتىپ 50 وتباسىنا دەيىن قول ۇشىن بەرگەن كەزىمىز بولدى. بىلتىر ساۋىردە ءتىپتى 104 وتباسىنا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزدىك. الايدا كەڭسەمىز كىشكەنتاي, جينالاتىن ادام قاراسى دا كوپ بولعان سوڭ, مۇنداي كولەمدى ەڭسەرە المايتىنىمىزدى ءتۇسىنىپ, اي سايىن 50-60 وتباسىنى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتيمىز دەپ شەشتىك.

– وتباسىلار ءتىزىمى اي سايىن جاڭا­را ما؟

– 50 وتباسىنىڭ جارتىسى جۇيەلى تۇر­دە كومەك الادى. ماسەلەن, بۇگىن 30 وتبا­سىعا ەكىنشى رەت بارا جاتىرمىز, ال قال­عان 30-ى – جاڭادان قوسىلعاندار. پاتەر جالداپ تۇراتىنداردىڭ مەكەنجايى ءجيى وزگەرىپ تۇرادى. كەيبىرى جاعدايى تۇزەلىپ, تىزىم­نەن شىعادى.

– مۇنداي كومەك «حالىقتى دايىن اسقا تىك قاسىق» دەگەن سياقتى ماسىل­دىققا جامان ۇيرەتپەي مە؟

– كومەكتەسەتىن جىگىتتەردىڭ اراسىندا دا مۇنداي كومەك دايىنعا ۇيرەتەدى دەيتىندەر بار. ولار بالىق ەمەس, قارماق بەرۋدى ۇسىنادى. بىراق ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – بالالاردىڭ تارشىلىق كورمەۋى. «بالالار تويىپ تاماق جەسە, الاڭسىز ساباق وقىسا» دەگەن وي. ء«بىز دە بىرەۋگە كومەكتەسسەك» دەپ, بۇل جاعدايدان شىعۋعا تىرىسار. البەتتە, باستى نيەتىمىز – اللانىڭ رازىلىعى. پايعامبارىمىز (س.ع.س) دا «سەندەردىڭ ەڭ جاقسىلارىڭ – ءوز قوعامىنا پايدالى بولعاندارىڭ» دەگەن ەكەن. ادام قوعامسىز ءومىر سۇرە المايدى. كەيبىرى ءوزىمنىڭ ءومىرىم, نە ىستەسەم دە ءوزىم بىلەمىن دەپ ويلايدى. وسىلايشا, الەۋمەتتىك جەلىدە ەرسى, ۇيات نارسەلەردى تاراتادى. مۇنى كورگەن ادامدار قايتا­لاۋى مۇمكىن. كىشكەنتاي بالالار دا ەرەسەكتەردىڭ ارەكەتىن قىزىق كورىپ, ەسەيۋ­گە ۇمتىلادى, قايتالاعىسى كەلەدى. سوندىقتان ءوز باسىم جاماندىقتى تىيا الماسام دا, جاقسىلىقتى تاراتۋعا تى­رى­سامىن. ويتكەنى اللانىڭ تاعى ءبىر ءامىر ەتكەنى جاقسىلىقتى تاراتىپ, جا­ماندىقتى تىيۋ. اركىمنىڭ جۇمىسى بول­عان سوڭ, ءبىر دەمالىسىمىزدى يگى ىسكە ارنايمىز.

– ازىق-ت ۇلىكتى ساتىپ الاتىن ارنايى ورىندارىڭىز بار ما؟

– استاناداعى فۋرمانوۆ كوشەسىندە بازار بار. سول جەردەگى اعالار جەڭىلدىكپەن اكەپ بەرەدى. «استانالىق» بازارىندا دا تۇراقتى قولداۋشىلارىمىز بار. كەي كەزدە ولار دا وزدەرى ءبىر-ەكى قابىن تەگىن بەرەدى. بارلىق سەرىكتەسىمىز جەڭىلدىك جاسايدى. ەتتى دە حالال دۇكەننەن الامىز. ويتكەنى اللا «ىشكەندەرىڭ ادال بولمايىنشا, تىلەكتەرىڭدى قابىل ەتپەيمىن» دەگەن. جاڭاعى وتباسىلاردا ءوسىپ جاتقان 300-دەي بالا بار. ولار ادال تاماق جەسىن دەيمىز.

– قور قۇرۋعا نە تۇرتكى بولدى؟ بۇدان دا ۇلكەن توپ قۇرۋ جوسپاردا بار ما؟

– دوستارىمىزبەن بىرگە 30 وتباسىنى عانا قامتي الار ەدىك. سودان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءبولىستىم, توپتاعى جىگىتتەر دە باسقالاردى شاقىرا باستادى. ادام كوبىرەك جينالعاننان كەيىن قوعامدىق قور قۇرۋدى ءجون كوردىك. وسىلايشا, Commune bonum دەگەن قور ءوز جۇمىسىن باستادى. لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا «ورتاق يگىلىك» دەگەن ماعىنا بەرەدى. تسيتسەرون ءوز زامانىندا «ورتاق يگىلىك – ءار ادامنىڭ مىندەتى» دەگەن. قور­دىڭ اتاۋىن لاتىن تىلىندە قويۋى­مىزدىڭ سەبەبىن تۇسىندىرەر بولسام, ازىق-ت ۇلىكپەن شەكتەلمەي, كەلەشەكتە بالالاردى شەتەلگە وقۋعا جىبەرسەك دەگەن ويىمىز بار. بۇل ءىستى باستاپ تا كەتتىك. بريانسك قالاسىندا اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت بار, رەسەيدىڭ 5 ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاتارىندا. ۋنيۆەرسيتەت جانىندا شارۋا قوجالىعى بار, ياعني بالالاردىڭ جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە جيناۋىنا مۇمكىندىگى مول. توعىز بالانى كيىندىرىپ, ۇشاققا بيلەت الىپ, قولدارىنا 30 مىڭ تەڭگە كولەمىندە اقشا بەرىپ, وقۋعا اتتاندىردىق. تالاپ­كەرلەر رەسەي ۇكىمەتىنىڭ گرانتىمەن وقۋ­عا ءتۇستى, اي سايىن شاكىرتاقى الىپ تۇرادى. ولاردىڭ اراسىندا جەتىم بالالار بار. بايلانىسىپ, حال-جاعدايىن ءبىلىپ تۇرامىز. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىمەن دە بايلانىستامىز. سوندىقتان وقۋشى­لاردىڭ ۇلگەرىمىنەن حاباردارمىز. بۇگىندە كاناداداعى ۋنيۆەرسيتەتپەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىرمىز. اقىلى وقۋعا تۇسە المايتىن بالالارعا مۇمكىندىك بەرسەك دەگەن ارمانىمىز بار. وسىلايشا, مۇقتاج ادامدارعا بالىق قانا بەرمەي, قارماق بەرۋدى دە جولعا قويدىق.

– قايىرىمدىلىق جاساۋعا نە تۇرت­كى بولدى؟ بىرەۋلەر اۋەلى ءوز جاع­دايىن دۇرىس­تاپ الىپ كىرىسەمىن دەيدى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟

– ءوزىم دە كوپبالالى وتباسىندا ءوستىم. ءتورت قىزدىڭ ىشىندەگى جالعىز ۇلمىن. جەتىنشى سىنىپقا دەيىن ءبىر بولمەلى پاتەردى جالداپ جۇردىك. ءالى ەسىمدە, بەس بالا قاتارىنان ءتىزىلىپ جاتاتىنبىز. بالا بولعان سوڭ, سىنىپتاستارىڭنان ۇيالاسىڭ. سودان كەيىن باسقا بالالار ۇيالماسىن دەگەن وي تۋعان شىعار. ءبىز ازىق-ت ۇلىك الىپ بەرسەك, اكە-شەشەسى كيىمىن الىپ بەرەر دەپ ويلايمىز. ويتكەنى ءبىر ەتىكتى ەكى بالاسى كەزەكپەن كيىپ, ساباققا باراتىن وتباسىلار دا بار. ولار قاشانعى ولاي جۇرمەك؟ باسىندا كيىممەن دە كومەك بەرمەك بولدىق. دەگەنمەن, بۇل ۇزاق پروتسەسس. نۇر-سۇلتاندا سىعاناق كوشەسىندە «قارقىن.كز» دەگەن الەۋمەتتىك كيىم دۇ­كەنى بار. تاپسىرعان كيىمدى رەتكە كەلتىرىپ, دۇكەندەگىدەي سورەگە قويادى. قاجەت دەپ تاپقاندار تىركەلىپ, بەلگىلى ءبىر مولشەردە كيىم تاڭداپ الا الادى. بۇل دا – تەگىن.

ادامدا قاناعات بولمايدى. ماسە­لەن, ءبىر كولىگىڭىز بولسا, ودان دا جاقسى­سىن الۋعا ۇمتىلاسىز. ءبىز جۇمىلا كومەك­تە­سەتىن 60 وتباسىنى ءبىر ءوزى-اق قامتي الا­تىن كاسىپكەرلەر بار. بىراق مۇنداي كومەك­تى جاساماۋى مۇمكىن. ءارتۇرلى سىلتاۋ ايتقانىمەن, مۇنىڭ ساراڭدىق ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. دۇرىس اي­تاسىز, كوبى الدىمەن ءوز وتباسىمدى جارىلقاپ الىپ كومەكتەسەمىن دەيدى, الاي­­دا 100 تەڭگەسىن بولىسە الماعان ادام ميلليوندى دا بولىسە المايتىنىن تۇ­سىن­­بەيدى. 60 وتباسىنا ازىق-ت ۇلىك السا دا قال­تاسىنا سالماق تۇسپەيتىن ازاماتتار نەگە قايىرىمدىلىق جاسامايدى؟ ويت­كەنى كەزىندە مىڭ تەڭگەسىن ءبولىسۋدى ۇيرەنبەگەن.

– اتقارىپ جۇرگەن قايىرىمدى ىستەرىڭە وتباسىڭىزدىڭ كوزقاراسى قان­­داي؟

– انامنىڭ ويىنشا, قايىرىمدى­لىققا جۇمساعان ۋاقىتىمدى بالالارىما ارناۋعا بولادى. «بالالارىڭا كوڭىلىڭ جەتپەيدى, بالالارىڭا قارا» دەگەندى ءجيى ايتادى. مەنىڭ ويىمشا, ولاردىڭ قاسىندا ەرتەدەن كەشكە دەيىن جۇرگەننەن, كۇنىنە 15 مينۋت بولسا دا ساپالى ۋاقىت ارناسام جەتەدى. ەر ادامنىڭ جۇمىسى تۇزدە عوي. ەر ازامات قوعامدى دا ويلاۋى كەرەك. ويتكەنى بالا تەك ۇيدەن ەمەس, قوعام­نان دا تاربيە الادى. مەن وعان ۇيدە مەيلىنشە جاقسى تاربيە بەرىپ, شەك­تەۋ قويسام دا, كوپ ۋاقىتى قوعامدا وتەتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. سوندىقتان قوعام­نىڭ دا دۇرىس بولۋىن ويلاۋىمىز قاجەت. ءار اتا-انا وسىنى ەسكەرسە, بالانى دالاعا قورىقپاي جىبەرەر ەدىك.

– قايىرىمدىلىق دەگەن نە؟

– قايىرىمدىلىق دەگەن بۇگىن قو­لىڭنان نە كەلسە, سونىمەن پايدالى بولۋ. سونىمەن قاتار ءار ەر ادام ءوز وتباسىن قا­لاي اسىراسا, ءدال سولاي تاعى ءبىر وتبا­سىنى اسىراي الۋعا ۇمتىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

سۆەتلانا عالىمجانقىزى,

«Egemen Qazaqstan»