قارالى قاربالاس (كۇندەلىكتەن ءۇزىندى)

1 قىركۇيەك, 1992 جىل. ء…يا, ءسات, ساپار باستالدى! بەلگiلi مiرجاقىپتانۋشى عالىم مارات ابسەمەتوۆ ەكەۋمiز قيىرداعى كارەليا جەرiنە مiرجاقىپ اتامىزدىڭ سۇيەگiن اكەلۋ ءۇشiن ۇشاقپەن ارقالىقتان تۇنگi ساعات 2-دەن 15 ءمينوت كەتكەندە ۇشىپ شىقتىق.

تورعاي قالاسىندا گۇلنار اپاي جاتىر. 24 تامىزدا كەلگەن ەدi. ەرتەڭ 2 قىر­كۇيەكتە تورعايدان راف كولىگىمەن ءتورت جiگiت شىقپاق. بiز ولاردى, اللا قالاسا, سوس­نوۆەتستە كۇتەمiز.

«ەڭبەكشi قازاقستاندا» iستەگەن م.دۋلات ۇلى ناعاشىمنىڭ جولىمەن تاع­دىر مەنi سول كiسiنiڭ تۋما گازەتi «ەگە­مەن قازاقستان» شاڭىراعىنا اكەلiپتi. ەندi ءوزiن جوقتاپ ۇلكەن ماقساتپەن جولعا شىعىپ بارا جاتىرمىز. بۇل وقيعا كۇللi جۋرناليستiك عۇمىرىمنىڭ, بالكiم, بيiك بەلەسiنە اينالار-اۋ!..

ە, اللا, جار بولسىن دە!

2 قىركۇيەك, 1992 جىل. ورال ارقىلى ماسكەۋگە تۇنگi ساعات 4-تەن 15 ءمينوت كەت­كەن­دە كەلiپ قوندىق. كەشكi 18 ساعات 22 مي­نوتكە – پەتروزاۆودسكiگە پويىزعا بي­لەت الدىق.

وسىدان ەكi جىل بۇرىن مارات سوسنو­ۆەتستەگi م.دۋلات ۇلىنىڭ قابiرiن اشىپ كورiپ, مۇردەنiڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكiزگەننەن كەيiن, ءتۇبi بiر ەلگە اكەلە قالسا باسى-قاسىندا بولارمىن-اۋ دەگەن ءتاتتi تiلەك ويعا مازا بەرمەي جۇرگەن. ەندi سونىڭ ءساتi تۇسەتiندەي…

3 قىركۇيەك, 1992 جىل. سوسنوۆەتسكە تۇستiك. بiز كەزiندە ماراتقا مiرجاقىپ iزiن كور­سەتiپ, قابiرiن اشقاندا باسى-قا­سىندا بولعان كلاۆديا ميحايلوۆنا ستەن­نيكوۆانىڭ ۇيiنە كەلدiك. اقجارقىن كiسi ەكەن, ەتجەڭدi, سارى, جەتپiسكە كەلگەن, جەرگiلiكتi مەيمانحانانىڭ مەڭگەرۋشiسi. شايىن قويىپ, بارىن الدىمىزعا توسىپ, جiك-جاپار بولىپ قالدى. شايعا قاندىرعان سوڭ مەيمانحانا كiلتiن بەرiپ, ۇيiنەن شىعارىپ سالدى.

جاقسىلاپ جايعاستىق, ءتورت كەرەۋەت ەكەن. بارلىق جاعداي بار. مارات مiر­جاقىپ, اعىباي اتالارى تۋرالى كوپ عيبراتتى اڭگiمە ايتتى. بولمە تورiنە مiر­جاقىپتىڭ ءوزiمiز الا كەلگەن ۇلكەيتiلگەن سۋرەتiن قويدىق. «ەرتەڭ قايتاردا ماشينە اينەگiنە iلiپ قويامىز», – دەدi سەرiگiم…

4 قىركۇيەك, 1992 جىل. مiنە, سونىمەن سوسنوۆەتستiڭ العاشقى تاڭىن قارسى الدىق. قوڭىر سالقىن, ىلعالدى, اشىق تاڭ.

توعىز ساعات قىرىق بەس مينوتتە سوس­نوۆەتس ستانساسىنىڭ تەمiرجولىنان 50 مەتردەي جەردە ورمان iشiندەگi زيراتتان مiرجاقىپ قابiرiن بارىپ كوردiك… كۇن جارقىراپ تۇردى. اۋا تىنىق, تازا. بiر كەزدەرi ءدال وسىنداي جاعدايدا مiرجاقىپ تا ەلدەن جىراقتا, جانى كۇيزەلiپ ءجۇردi عوي. ونىڭ دۇنيە سالعانىنان 57 جىل وتكەننەن كەيiن قابiرiن iزدەپ ۇرپاقتارى كەلەرiن سەزدi دەيسiڭ بە؟! قازاقتىڭ دانىشپانى جۇرگەن جەردە بولۋ, بiر جاعىنان, ماقتانىش سەزiمiن تۋعىزسا, ەكiن­شi جاعىنان, ايانىش حالگە تۇسiرەدi, ەگiل­دiرەدi جان-جۇرەكتi. بەۋ, قيلى زامان-اي!

سوسنوۆەتس پوسەلكەلiك كەڭەسiنiڭ ءتور­ايىمى فرولوۆا سۆەتلانا ۆاسيلەۆنامەن كەزدەسiپ اڭگiمەلەستiك. ول رەسپۋبليكالىق «سەۆەرنىي كۋرەر» گازەتiنiڭ بەلومور اۋدانى بويىنشا مەنشiكتi تiلشiسi ۆول­كو­ۆامەن جۇزدەستiرiپ, مالiمەتتەر الماسۋىمىزعا جاعداي تۋعىزاتىن بولدى.

پوسەلكەلiك كەڭەستەن شىققان سوڭ ۆىگ وزەنiنiڭ جاعاسىنا بارىپ, مiرجاقىپتىڭ كوزiمەن تابيعاتتى تاماشالادىق. كەڭ ارنالى, ارعى بەتi قالىڭ جىنىستى ور­مان, وڭ جاعىندا بەلومور-بالتىق كانا­لىنىڭ وزەنمەن قيىلىسىندا بۇرىن مiرجاقىپتاردىڭ لازارەتi تۇرعان ءدوڭ, ياعني بەكەت بار ەكەن. ودان ءارi كانالدىڭ بiر ساعاسى وراپ اعادى ەكەن. سول جەردە عوي الگi تۇتقىنداردى اتاتىن كوپiر…

سوسنوۆەتس ستانساسىنىڭ نەگiزiن (1887 جىلى) قالاعاندار ۇرپاعىنىڭ بiرi يلين دميتري فەدوروۆيچ ەكەن. سونىڭ قازiرگi تۇراتىن ۇيiنە باردىق. ول ۇيدە ايەلى عاينيجامال مەن ۇلى الiبەك مiرجاقىپقا كەلiپ بiر اي تۇرعان عوي.

بۇگiن تورعايعا – گۇلنار اپايعا, جاقان قوساباەۆقا (اۋدان اكiمi) ەكi جەدەلحات جونەلتتiك, امان-ساۋ جەتكەنiمiزدi ايتىپ. كولiكتi جاقان سارسەنبiدە (02.09.92 ج.) تورعايدان اتتاندىرامىن دەپ ەدi. شىقتى ما ەكەن, سول جاعى بەيمالiم.

سوسنوۆەتس ءتۇنi جيىرما بiر ساعات جيىرما مينوتتە ءتۇستi. كوز كورگiسiز ءتۇن, ۇرەيلi ءتۇن. مiرجاقىپ وسىنداي تۇندە تۋعان جەرiن ويلاپ, الاسۇرعان شىعار… سوسنوۆەتستە تۇتقىندارعا ارناپ تiلاشارلار جاسادى, ولەڭدەرiن جازدى, ساعىنىشتى سالەم حاتىن جولدادى اۋىلىنا. سونىڭ بiرازى گۇلنار اپايدىڭ قولىندا بار ەكەن.

5 قىركۇيەك, 1992 جىل. تاڭەرتەڭ جاڭبىر جاۋىپ تۇردى. سىرتتا 20 مينۋتتاي بوي جازدىم. ساعات ون كەزiندە جينالىپ بەلومور قالاسىنا اۆتوبۋسپەن 40 مينۋتتاي ءجۇرiپ باردىق. جاعالاي ورمان.

بiزدi رەسپۋبليكالىق «سەۆەرنىي كۋرەر» گازەتiنiڭ بەلومور اۋدانى بويىنشا مەنشiكتi تiلشiسi ناتاليا ۆولكوۆا پوشتا ايالداماسىنان قارسى الدى.

ولكەلiك مۇراجايدى كوردiك. وندا مiر­جاقىپتىڭ ءتورت سۋرەتi بار ەكەن: مەلەيكو. ۆيت. برونوسلاۆوۆيچ (لەنينگرادتىق كينورەجيسسەر) «كانال يمەني ستالينا» دەرەكتi حرونيكاسىن شىعارعاندا سول سۋرەتتەردi پايدالانىپتى.

مەن مۇراجايعا «چەرنوبىل قاھار­مانى» كiتابىمدى تابىس ەتتiم. «بەلومور مۇراجايىنا. مiرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ تۋىسى قايسار الiمنەن ەسكەرتكiش» دەپ جازدىم قولتاڭبانى. مارات مۇراجايعا مىنالاردى تاپسىردى: «مiرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ شىعارمالارى», «اۆتورەفەراتى» جانە بiرنەشە قۇجات كوشiرمەلەرi.

مۇراجاي قىزمەتكەرلەرiنە قازاقستان تۋرالى, مiرجاقىپ دۋلات ۇلى جايلى قى­زىقتى اڭگiمەلەپ بەردiك. سولوۆكيدە م.دۋلات ۇلى ءتورت داپتەر تۇرiكشە-قازاقشا-ورىسشا لاگەر سوزدiكتەرiن جاساعان. سونىڭ بiر داپتەرi لوندوننان تابىلىپتى.

…سوسنوۆەتسكە قايتاردا موتوسپورتشىلار مiنگەن ماشينەمەن كەلدiك. تۇستەن كەيiن كۇن اشىلىپ, مارات مەنi م.دۋلات ۇلى تۇرعان لازارەتتiڭ ورنىنا الىپ باردى. Iرگەسi عانا قالىپتى, اعاشى شiرiگەن, جەردەن جارتى مەتردەي بيiكتە. ۇستiنە كوتەرiلiپ سۋرەتكە ءتۇستiم. بورەنەلەرi ابدەن ءمۇجiلiپ, بوي-بويى ۇگi­لiپ, قابىقتارى قالعان ەكەن.

لازارەتتەن ءارi اينالىپ تومپەشiككە كوتەرiلگەنiمiزدە, سونى نۇسقاپ مارات: «وسى جەرگە تۇتقىنداردى توپىرلاتىپ كومiپتi», – دەدi.

تاس جولمەن, كەسپەلتەك پليتالار توسەلگەن جولمەن ءارi ورلەپ 14-شليۋز ارناسىنا اسىلا سالىنعان اعاش كوپiردi تاماشالادىق. تومەنگi قويناۋىنداعى باراكتى ورتەگەندە, ودان قاشىپ سول كوپiردiڭ ۇستiنەن قۇلاپ ولگەندەردi تاڭعى ساعات 5-تە كورگەن مiرجاقىپتىڭ جۇرەگi اۋىرعان عوي. كوپiردiڭ ۇزىندىعى 90 مەتر ەكەن, ادەيi ادىمداپ ولشەدiم. كانال ارناسى جاقپار تاستار, جارىلعىشپەن تەسكەن ۇڭگiرلەرi كوزگە بادىرايىپ تۇر, قولمەن قاشاپ, قايلامەن شاۋىپ, ۇساتىپ ارنانى ۇلعايتقاندارىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سۋى قانداي: قاپ-قارا ما, قوڭىر قىزىل ما؟ ايىرىپ بولمايدى. بiر كەزدە مiرجاقىپتىڭ كوزiنە تۇسكەن قايعىلى قاتپار ارنا ءالi كۇنگە ءتۇسi سۋىق, ۇرەيدi الارداي كوڭiلسiز, كۇڭگiرت ەكەن.

ك.م.ستەننيكوۆا 1925 جىلى تۋعان, سوس­نوۆەتسكە 1941 جىلى كەلگەن. 1991 جى­لى «كانال يمەني ستالينا» تۇسi­رiل­­گەندە وسى كiسi سەرەگيندi جانە باس­قالاردى ەرتiپ بارىپ مiرجاقىپ قابiرiن كور­سەتiپتi. وسى كiسi «كەلەسi جىلى كەلiپ مiر­جاقىپتىڭ سۇيەگiن اكەتەمiن» دەگەن مارات ۋاقىتىندا كورiنبەگەن سوڭ, وعان: «نەگە ءۇنسiز جاتىرسىڭدار, اينىدىڭدار ما؟» – دەپ حات جازىپتى. ء«باتiر-اۋ, سۇيەكتi تانىعانىمىزدان اينىدى ما ەكەن, – دەپ وي­لادىم», – دەيدi شاي ۇستiندە ستەن­ني­كوۆا سول قوبالجىعان ساتتەرiنەن حابار بەرiپ.

سوسنوۆەتس پوسەلكەلiك كەڭەسiنەن كو­شiرiلگەن قۇجات: وت 8.06.1990, № 283. يسپولكوم سوسنوۆەتسكوگو پوسەلكوۆوگو سوۆەتا نارودنىح دەپۋتاتوۆ پو زاپروسۋ ناۋچ­نوگو سوترۋدنيكا ينستيتۋتا ليتەراتۋرى ي يسكۋسستۆا يم.م.و.اۋەزوۆا ان كازاحسكوي سسر ابسەمەتوۆا م.و. سوستاۆيلا كوميسسيۋ دليا وپرەدەلەنيا مەستا زاحورونەنيا كازاحسكوگو دەياتەليا كۋلتۋرى ي ناۋكي مير-ياكۋبا دۋلاتوۆا, رەپرەسسيروۆاننوگو ۆ 30-ىە گودى پو ست. 58 ي سكونچاۆشەگوسيا ۆ سوسنوۆەتسكوم لازارەتە 5 وكتيابريا 1935 گودا. اكت سمەرتي №533 پودپيسان ز.ف.بۋدارنوي – زاۆ.

سوسنوۆەتسكيم لازارەتوم, ي.يا.وبلا­كەۆيچەم – ست. لەكپوموم ي م.ۆ.اريستوۆوي – دەجۋرنوي پو لازارەتۋ. رەابيليتيروۆان ۆ 1988 گودۋ.

كوميسسيا ۆ سوستاۆە: فرولوۆا س.ۆ., پرەدسەداتەل يسپولكوما; يساكوۆ ب.ۆ., دەپۋتات سوسنوۆەتسكوگو پوسسوۆەتا; سوكولوۆا م.ي., ستاروجيل, پەنسيونەر; سەرەگين ن.ف., ستاروجيل, پەنسيونەر; يلين د.ف., ستاروجيل, پەنسيونەر; ستەننيكوۆا ك.م., ستاروجيل, پەنسيونەر; كۋورتي ا.و., ستاروجيل, پەنسيونەر.

پوسلە تششاتەلنوگو وبسلەدوۆانيا مەست زاحورونەنيا ۆ پوسەلكە سوسنوۆەتس ي زاسلۋشيۆانيا ۆوسپوميناني ستاروجيل پريشلا ك زاكليۋچەنيۋ: – موگيلا م.دۋلاتوۆا, ۋمەرشەگو 5 وكتيابريا 1935 گودا ناحوديتسيا نا ستاروم كلادبيششە. نا مەستە زاحورونەنيا ستويت وبەليسك, سۆارەننىي يز كۋسكوۆ مەتاللا س مەتالليچەسكوي شيشكوي ي زۆەزدوي. پرەد. يسپولكوما سوسنوۆەتسكوگو پوسسوۆەتا نارودنىح دەپۋتاتوۆ س.ف.فرولوۆا (قولى).

…مiنە, سوسنوۆەتستە مارات ەكەۋمiز ءۇشiنشi ءتۇن تۇنەگەلi وتىرمىز. تورعايدان شىعاتىن كولiك قاشان كەلەر ەكەن؟ شىقتى ما ەكەن ءوزi? گۇلنار اپاي تورعايدا قالاي ءجۇر ەكەن؟ مارات اتتاناردا داۋىس قىلىپ جىلاپ قالعان ەكەن… نە ول كiسiنiڭ ال­ماتى­داعى بالالارىنان حابار جوق. مارات ەكەۋمiزگە سالسا, قوراپ-جاشiك جاسات­تىرىپ پويىزبەن الىپ قايتار ەدiك مۇردەنi… كولiكتiڭ بiر حابارى بولماي ونداي تاۋەكەلگە بارۋ وڭاي ما؟ كەشە ارقالىققا – التىنعا سوسنوۆەتستەن حات جازىپ جiبەردiم. مiرجاقىپ ناعاشىما ۇقساپ ەلگە الىس قيىردان ادەيى سالەم جولدادىم. ەكi ءتۇرلi سالەم-اۋ...

6 قىركۇيەك, 1992 جىل. ۆىگ وزەنiنiڭ جاعاسىنا بارىپ ەرتەڭگiلiك بوي جازۋ جاتتىعۋىن جاسادىم. بويعا قان جۇگiرگەن سايىن سەزiم سەرگiپ, وي جەڭiلەيiپ, سوناۋ الىس جىلدارعا ساناممەن ساياحات جاسا­عاندايمىن. مiرجاقىپ تا وسىناۋ تاڭعى كۇڭگiرت اسپانعا قاراپ قويىپ, بالكiم, ەلiن, جەرiن اڭساعان شىعار… ۆىگتىڭ كەڭ قولتىقتى ايدىنىنا كوز سالعاندا ءوزiنiڭ قوڭىراۋلىسى ەسiنە تۇسكەن شىعار. ۆىگ­تىڭ جاعاسىن كومكەرگەن جاسىل ورمان – قانشا سۇلۋ, اسەم بولعانىمەن سارىقوپانىڭ قامىسىنا قايدان جەتۋشi ەدi. ورماندى اۋا دەيسiڭ-اۋ, قىزبەل ءتوسi­نiڭ الۋان ءشوپ, گۇلدi جۇپار اۋاسى نەدەن كەم؟!

…بەلومور-بالتىق كانالىنىڭ تاريحىنان: «كانال 1 جىل 7 ايدا 1933 جىلى سالىنىپ بiتكەن», – دەدi مەيمانحانادا كورشiلەس جاتقان ماسكەۋلiك عالىم سەرگەي ستەپانوۆيچ كيرياكوۆ. ۇزىندىعى – 227 شاقىرىم, ەنi – 46 مەتر, تەرەڭدiگi – 4 مەتر. 19 شليۋزi بار. كانال تەك تۇتقىنداردىڭ قول كۇشiمەن سالىنىپتى. ونىڭ قۇرىلىسىنا «حالىق جاۋى» اتانعان كەرەمەت ينجەنەرلەر, iسكەرلەر قاتىسقان. نەگiزگi قۇرال – قايلا, اربا… بۇل كانال سوسنوۆەتستەن بiر جارىم شاقىرىمداي جەردە ەكەن.

7 قىركۇيەك, 1992 جىل. بۇل كۇنi كورشi جاتقان سەرگەي ستەپانوۆيچپەن, ونىڭ ايەلi ۆالەنتينامەن بiرگە بەلومور-بالتىق كانالىن ماشينەمەن بارىپ كوردiم. كادiمگi ءوزiمiزدiڭ اۋىلداعى قوڭىراۋلىداي ەرنەۋلi, جالپاقتىعى دا سوعان ۇقساس: ەرنەۋiنەن تاس جاقپار تەكشەلەنiپ كورiنەدi. بiر جاعالاۋىنا اعاش ەگiلگەن, سونىمەن قاپتالداس بەتون, تاسجول توسەلگەن. ماڭايى قالىڭ جىنىستى توعاي.

ت ە ل ە ف و ن و گ ر ا م م ا . پ. سوسنوۆەتس 07.09.1992 گ. پرينياتا ۆ 11 چاس. 15 مين. فرو­لو­ۆوي دليا ابسەمەتوۆا. سەموچنايا گرۋپ­پا ۆىلەتەلا يز الما-اتى 7 سەنتيابريا. راسچيتىۆاەم پريبىت ۆ سوسنوۆەتس 9-گو. دوجديتەس ناس. ەرلان. پرينيالا: ينس­پەكتور سوسنوۆەتسكوگو پوس. سوۆەتا ت.ف.فومينا.

وسى جەدەلحات مارات ەكەۋمiز الماتىعا ەرلانعا (ساتىبالديەۆ) تەلەفون زاكازىن بەرiپ, سوسنوۆەتس پوسەلكەلىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.فرولوۆانىڭ بولمەسiندە وتىرعاندا قولىمىزعا تيدi.

الماتىمەن سويلەسە الماي زارىعىپ وتىرعاندا قولىمىزعا وسىنداي جاقسى حابار تيدi. دەمەك, كولiك تە تورعايدان شىققان عوي دەستiك. ايتۋلارىنا قاراعاندا سارسەنبiدە, 2 قىركۇيەكتە اتتاندىرۋ كەرەك ەدi. اپاي سول كولiك شىققان سوڭ الماتىداعى بالالارىنا حابار بەرگەن عوي. مىنا جەدەلحات سودان سوڭ سالىنعانى بايقالادى.ايتەۋiر, كوڭiل جايلاندى. مارات ەكەۋمiز «كولiككە نە بولدى؟» دەپ ابىرجىپ ءجۇر ەدiك. ەندi بiرiمiزدi-بiرiمiز قۇشاقتاپ, قۋانىسىپ قالدىق…

مiنە, وسى جولداردى قاعازعا ءتۇسiرiپ وتىرعاندا تورعايدان شىققان ماشينە «سوسنوۆەتس, قايداسىڭ؟» دەپ, زۋىلداپ كەلەدi-اۋ. ە, داۋرەن, ومiردە وسىنداي دا عاجايىپ قۇبىلىس بولادى ەكەن. سول تاريحي وقيعانىڭ ورتاسىندا جۇرەمiز دەپ كiم ويلاعان؟ تورعايدان ماشينە كەلiپ, مiرجاقىپتىڭ مۇردەسiن اكەتەدi دەگەنگە بۇعان دەيiن بiرەۋ-مiرەۋدi سەن­دiرiپ كورiڭiزشi. الدىمەن كەلiپ السىن دا ماشينە. ايتەۋiر, تاريحي وقيعاعا جاقىن­داپ كەلەمiز عوي… ءساتi ءتۇسسiن.

كارەليا جەرiن بiلە تۇسسەك دەگەن ىنتا-ىقىلاستا شەك جوق. كيوسكi كورسەك ەرنەۋiنە اسىلىپ, مiرجاقىپ جاتقان وسى جەر جايلى تانىمدىق بiردەڭە بولار ما ەكەن دەپ, كوز ءسۇزiپ, سۇراستىرا باستايمىز. قۇرقول دا ەمەسپiز, ارينە. س.ۆ.فرولوۆا بiزدiڭ بۇل تاڭسىقتىعىمىزدى باسقىسى كەلگەندەي ۇيiنەن جۇگiرiپ بارىپ بiر قۇشاق كiتاپ اكەپ بەردi: «وزiمە دە كەرەك ەدi بۇلار, – دەدi ار­قايسىسىنا قىسقاشا تۇسiنiك جاساپ ۇلگەرiپ. – كەتكەنشە قاراپ, قاجەتتەرiڭمەن تانىسىڭىزدار».

…كۇندەلiگiمە «وتباسىڭدى وسىلاي ساعىندىڭ با؟» دەپ جازىپ قويدىم دا ويعا بەرiلدiم… مiرجاقىپتىڭ ساعىنىشىن ءوز ساعىنىشىممەن سالىستىرىپ, ولشەپ, بەزبەندەي باستاعان سەكiلدiمiن… مەن دە تاپ قازiر مiرجاقىپتىڭ ساعىنىشىنداي iڭكارلiگiمدi تەجەي الماي زايىبىم – التىندى, بالالارىم – اراي مەن اسە­تiمدi, باۋبەگiم مەن گاۋھارىمدى, كەنجەم الاۋىمدى اكەلiك الەمنiڭ ادەمi الديiنە بولەي بەردiم. و, توبا! ساعىناتىن جاندارىم امان-ساۋ بولسىن…

8 قىركۇيەك, 1992 جىل. كەشكi 21 ساعات 08 مينۋتتا پويىزدان ەرلان كەلەر مە ەكەن دەپ ستانساعا مارات ەكەۋمiز بارساق, راف ماشينەسى الدىمىزدان شىعا كەلدi. ودان تورعايدىڭ جiگiتتەرi ءتۇسiپ كەلە جاتىر: ايدار تالپاقوۆ – جانگەلدين اۋدان­دىق جاستار iسi جونiندەگi كوميتەتتiڭ توراعاسى; سەرiك اسقاروۆ – اۋداندىق iشكi iستەر ءبولiمiنiڭ قىزمەتكەرi; كەڭەسباي مەركين – ارقالىق اۆتوبۋس پاركiنiڭ جۇرگiزۋشiسi; حاميت رايىمحانوۆ – وسى پاركتiڭ جۇرگiزۋشiسi.

جiگiتتەر 3 قىركۇيەكتە ساعات 14-تە شىق­قان ەكەن. جولعا بەس كۇن قونىپ, التىنشى كۇن دەگەندە سوسنوۆەتسكە جەتiپتi. ارىپ-اشىققان, جول شارشاتقان جۇزدەرi مەجەلi جەرگە جەتiپ جىعىلعان سوڭ جادىراپ جۇرە بەرگەندەي.

ولاردىڭ ءجۇرiپ وتكەن مارشرۋتى قىس­قاشا ايتقاندا بىلاي ەدi: 3.09.92. تورعاي قالاسى – شيلi – تولىباي (اقتوبە oبلى­سى) – ۋروجاينوە – حرومتاۋ – اقتوبە. 4.09.92. قوبدا – جىمپيتى – ورال – كۋيبىشەۆ. 5.09.92. سامارا – ۋليانوۆسك – چەبوكسارى. 6.09.92. گوركي – يۆانوۆو – ياروسلاۆل. 7.09.92. رىبينسك – چەروپوۆەتس – تيحۆين. 8.09.92. نوۆولادوگا – لەد. پولە – ولەنەتس – پەتروزاۆودسك – مەدۆەجەگورسك – سەگەجا – سوسنوۆەتس.

9 قىركۇيەك, 1992 جىل. بۇل كۇن وتە تىعىز شارۋالى بولدى. قول تيمەگەندiگi سونداي, وسى جولداردىڭ ءوزiن كەشتەۋ ءتۇسiرiپ وتىرمىن. بوريس كەلiپ (كلاۆديا ميحايلوۆنانىڭ كۇيەۋ بالاسى) ەرلان ساتىبالديەۆ پەن حاليلا وماروۆتىڭ الماتىدان جەتكەنiن حابارلادى. ەرلان­مەن تانىستىم, ناعاشىم عوي. ول «ەگەمەن قازاقستاندا» مiرجاقىپتىڭ مۇردەسiن اكەلۋگە اتتانعانىمىز جايلى ماقالانىڭ شىققانىن ايتتى. دەمەك, بۇل – وقيعانىڭ بارىسىمەن كۇللi قازاقستان قۇلاقتانىپ جاتىر دەگەن ءسوز.

ەرلانمەن بۇگiن قابiردi قازىپ, سۇيەكتi اكەتەتiن كۇن تۋرالى ماقالانى الماتىعا, رەداكتسياعا قالاي جەتكiزۋ جونiندە اقىل­داستىم. ول مەنiڭ قولجازبامدى ەرتەڭ تاڭەرتەڭ سانكت-پەتەربۋرگتەن تەلەفاكس ارقىلى جiبەرمەك بولدى.

قابiر باسىنا 9 ساعات 40 مينوتتە جينالدىق. ادام كوپ. كينورەجيسسەر حاليلا ۇزدiكسiز ءتۇسiرiپ جاتىر. ميتينگ بولدى… ەكi مەتر تەرەڭدiكتەن قابiردiڭ تاقتاي قاقپاعى كورiندi. اشىلدى…

…14 ساعات 39 مينوتتە سوسنوۆەتستەن 23-19 تگا ءنومiرلi راف ماشينەسiمەن تورعايدى بەتكە ۇستادىق. بiز – التاۋمىز, تابىتتا مiرجاقىپتىڭ سۇيەگi جاتىر… قوش, قارالى سوسنوۆەتس, قوش!..

10 قىركۇيەك, 1992 جىل. پەترو­زاۆودسك. تاڭعى جەتiنiڭ كەزiندە وياندىم. تەز كيiنiپ, جiگiتتەر تۇرعانشا ۆوكزالعا بارىپ بيلەتiمدi تاپسىرىپ كەلدiم. وسى ماشينەمەن كالينين قالاسىنا (قازiرگi تۆەر) بارىپ قالۋعا بەكiندiم. جول اياعىنا دەيiن تۇتاس جۇرۋگە دەنساۋلىق شىداماسا دا, بiراۋىق مiرجاقىپ مۇردەسi سالىنعان ماشينەمەن جۇرە تۇرايىنشى دەگەن وي دا ءتاتتi ءارى كىربىڭ ارماندى وياتادى.

11 قىركۇيەك, 1992 جىل. ساعات 6.00. تۆەرگە كەلدiك. جiگiتتەر ەلدi بەتكە ۇستا­پ ءجۇرiپ كەتتi. اق راف تەمiرجولدان باياۋ قوز­عالا بەردi… Iشiندەگi تابىتتا مiرجاقىپتىڭ ءمايiتi بار… «اق جول بولسىن!» دەپ, ساپارلاستارىما تiلەك ايتىپ قويامىن ءوز-ءوزiم كۇبiرلەپ. بiز قوستانايدا كەزدەسۋگە ۋادەلەستiك.

…تۆەردەن ماسكەۋگە اۆتوبۋسپەن كەلiپ, بىكوۆو اۋەجايىنان كەشكiلiك قوس­تاناي ۇشاعىنا وتىردىم.

12-14 قىركۇيەك, 1992 جىل. قوس­تانايدا مiرجاقىپ ءمايiتiن اكەلە جات­قانداردى كۇتiپ ءۇش كۇن جاتتىم. كوشەگە شىعا قالسام بولدى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتiنەن قۇلاقتانىپ ۇلگەرگەن جۇرت «قايىرلى بولسىن, اتالارىڭنىڭ سۇيەگiن ەلگە اكەلە جاتىر ەكەنسiڭدەر!», – دەپ, تiلەكتەستiكتەرiن بiلدiرiپ, ءار نارسەنi قى­زىعا سۇرايدى. جەرگiلiكتi تەلەراديو ارنالارىنان دا سوسنوۆەتس ساپارىنان ورالۋشىلاردىڭ قوستانايعا ايالدايتىنى ايتىلىپ, قالىڭ ەل ەلەڭدەسiپ وتىردى. وسىنىڭ وزiنەن-اق حالىقتىڭ اياۋلى مiرجاقىبىنا دەگەن الابوتەن ىقىلاسى اڭعارىلادى.

15 قىركۇيەك, 1992 جىل. ساعات 15.00. وبلىستىق «قوستاناي تاڭى» گازەتiنiڭ رەداكتسياسىندا قالاعا تۇنگە سالىم كەلiپ جەتكەن جiگiتتەردiڭ باسىن قوسىپ كەزدەسۋ وتكiزدiك. مەنiڭ 22 جىل ماڭداي تەرiمدi توككەن شىعارماشىلىق ۇجىمىم وسى وقيعانىڭ ورتاسىندا جۇرگەنiمدi ماقتان تۇتاتىنىن بايقاتادى. كەزدەسۋدi گازەت رەداكتورى سالىق مولداحمەتوۆ جۇرگiزiپ وتىردى. كەزدەسۋدەن سوڭ سىرتقا شىعىپ, اق راف-تى ورتاعا الىپ سۋرەتكە تۇستiك. قوستانايدا از-كەم «ايالداعان» مiرجاقىپ بiر كەزدە شاكiرتi بەيiمبەت مايلين نەگiزiن قالاعان وبلىستىق گازەتتiڭ الدىندا وشپەس رۋحىمەن مiناجات ەتiپ تۇرعانداي ەدi…

16-17 قىركۇيەك, 1992 جىل. ساعات 16.00 م.دۋلات ۇلى اتىنداعى قاۋىمداس­تىققا كەلiپ جەتتiك. ويپاڭنان قىراتقا كوتەرiلگەنiمiزدە الدىمىزدان ماشينەلi, جاياۋلى قارسى الۋشىلار كورiندi. توقتادىق. كوڭiل تولقۋلى. الدىمىزدان گۇلنار اپايدىڭ ءوزi شىعىپتى. مiرجاقىپتىڭ تۋىسى كونەكوز بايەكە جۇماباەۆ تا بار. سوسنوۆەتستە قابiردi اشۋعا قاتىسقان مiرجاقىپتىڭ جيەنi ەرلان ساتىبالديەۆ پەن كينورەجيسسەر حاليلا وماروۆ تا وسىندا ءجۇر... ءبارi مارە-سارە بولىپ بiزدi قۋانا قۇشاقتاپ جاتىر. جەرلەۋدi ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ۇيعارىمىمەن ءمايiتتi جەر قوينىنا ەكi كۇننەن سوڭ, جۇمادا تابىستاۋعا كەلiسiلدi.

18 قىركۇيەك, 1992 جىل. مiرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ مۇردەسiن اقىرەتتەپ ارۋلاپ, كيiزگە وراپ, سىرتىنان كiلەممەن قاپتالداپ بيiك تاقتا ۇستiنە كولدەنەڭ قويدى. «اكەمنiڭ ارتىندا قالعان جالعىز تۇياعى ەدiم, ول اسىلىم بارلىق قازاقتىڭ ماقتانىشى ەدi», – دەپ گۇلنار اپاي كۇڭiرەنiپ, كوزiنiڭ جاسىن بۇلاعاندا جان شىدامايدى, قابىرعاڭ قايىسادى… قارالى جيىندا ون ادام ءسوز سويلەدi. ونىڭ قايسىبiرiن تiزەيiن… اۋىلدىق كەڭەستiڭ توراعاسى كەنجەعالي بەكماعامبەتوۆتىڭ سiلتەۋiمەن ازالى لەبiزدەر ايتىلدى…

…تورعاي مەشiتiنiڭ يمامى شوقان عازەز ۇلى ايات وقىدى.

قابىر باسى... سىڭسىپ جىلاۋ, جوقتاۋ, باس يۋ. اۋىل كۇڭiرەنiپ كەتتi. جەل كۇشەيدi, قۇم بوران تۇردى, دۇنيە استان-كەستەن. مiرجاقىپتى تابيعات-انا شاشىن ج ۇلىپ جوقتاپ, داۋىس قىلىپ ەسكەرiپ-ەلەپ جاتقانداي…

تۋعان جەردە بiر تومپەشiك پايدا بولدى. مiرجاقىپ ەندi عانا ماڭگiلiك تىن­شىعانداي. قاسيەتتi تۋعان توپىراق-اي, تورقاداي ەسiلiپ, جايلى تيە كور جامباسىنا مارقۇمنىڭ!

ارقالىق – ماسكەۋ – پەتروزاۆودسك – سوسنوۆەتس – بەلومور – قوستاناي – بيدايىق – ارقالىق.

(1-18 قىركۇيەك, 1992 جىل.)

 

قايسار ءالىم,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

سۋرەتتە: م.دۋلات ۇلى مۇر­دەسىن سوسنوۆەتستەن اكەلگەن ارنايى ەكس­پە­ديتسياعا قاتىسقاندار (سولدان وڭعا قاراي): مارات ابسەمەتوۆ, ايدار تالپاقوۆ, كەڭەسباي مەركين, قايسار ءالىم, سەرىك اسقاروۆ, حاميت رايىم­حانوۆ. 1992 جىل. بيدايىق اۋىلى