سۇرانشى, ساۋرىق باتىرلارعا ۇرپاقتارى ەسكەرتكىش ورناتتى
ەلباسى «تاريحتى تانىپ, زەردەلەۋ كەرەك, تاريحتى تارازىلاۋ كەرەك, سوندا تاعدىرىڭدى, بۇگىنگى تۇرپاتىڭدى تانيسىڭ, كەلەشەگىڭدى باعدارلايسىڭ, الداعى جۇرەر جولىڭنىڭ سىلەمىن زەردەلەيسىڭ...» دەپ ناقتىلاعان. وسى ورايدا, جەتىسۋ جەرىندە سۇرانشى, ساۋرىق باتىرلارعا ۇرپاقتارى ارناپ سالعان ەسكەرتكىشتىڭ پەردەسى تەاترلاندىرىلعان كورىنىسپەن اشىلدى. ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىنا شىققان الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اڭسار مۇساحانوۆ: «مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا ۇلتتىق تاريحتى قايتا تۇلەتۋ تۋرالى ماسەلەگە ارنايى توقتالعان بولاتىن. بۇل ورايدا جەتىسۋ جەرىندە ايبىندى دا, اتاقتى سۇرانشى مەن ساۋرىق باتىرلارعا ارناپ ەسكەرتكىش اشىپ وتىرمىز.
سۇرانشى, ساۋرىق باتىرلارعا ۇرپاقتارى ەسكەرتكىش ورناتتى
ەلباسى «تاريحتى تانىپ, زەردەلەۋ كەرەك, تاريحتى تارازىلاۋ كەرەك, سوندا تاعدىرىڭدى, بۇگىنگى تۇرپاتىڭدى تانيسىڭ, كەلەشەگىڭدى باعدارلايسىڭ, الداعى جۇرەر جولىڭنىڭ سىلەمىن زەردەلەيسىڭ...» دەپ ناقتىلاعان. وسى ورايدا, جەتىسۋ جەرىندە سۇرانشى, ساۋرىق باتىرلارعا ۇرپاقتارى ارناپ سالعان ەسكەرتكىشتىڭ پەردەسى تەاترلاندىرىلعان كورىنىسپەن اشىلدى. ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىنا شىققان الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اڭسار مۇساحانوۆ: «مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا ۇلتتىق تاريحتى قايتا تۇلەتۋ تۋرالى ماسەلەگە ارنايى توقتالعان بولاتىن. بۇل ورايدا جەتىسۋ جەرىندە ايبىندى دا, اتاقتى سۇرانشى مەن ساۋرىق باتىرلارعا ارناپ ەسكەرتكىش اشىپ وتىرمىز.
جەتىسۋ جەرىندە كەشەگى قاراساي, ناۋرىزباي, قابانباي, رايىمبەك باتىرلاردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان باتىرلىقتىڭ التىن ارقاۋىن ساۋرىق ىستامبەك ۇلى مەن سۇرانشى اقىنبەك ۇلى جالعاستىرعانىنا تاريح كۋا. قوس باتىر ءحىح عاسىردا قوقان بەكتەرى مەن قىرعىز ماناپتارىنىڭ ۇستەمدىگىنەن ەلدى ازات ەتىپ, عۇمىرلارىن ات ۇستىندە وتكىزدى.
تاريحي سىن كەزەڭدە ەلى ءۇشىن جاندارىن قۇربان ەتىپ, كەڭ بايتاق ولكەنى بىزگە اماناتتاپ كەتكەن باتىرلاردىڭ ارمان-مۇددەسى بۇگىنگى كۇنى ورىندالدى.
تاۋەلسىز ەل بولىپ, ىرگەلى مەملەكەت قۇردىق. تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, سالت-ءداستۇرىمىزدى قايتا جاڭعىرتتىق. بۇگىن, مىنە, وبلىستاعى ەسكەرتكىشتەر قاتارى تاعى ءبىر تۇعىرلى تاس مۇسىنمەن تولىعىپ وتىر» دەدى.
كەلەسى كەزەكتە, قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى سەرىك ۇمبەتوۆ, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سەيىت قاسقاباسوۆ ۇلتتىق قۇندىلىقتى عىلىمي تۇجىرىممەن ۇشتاستىرا ءسوز ءسويلەدى. قوس باتىرعا ارنالىپ وتكىزىلگەن اقىندار ايتىسىندا باس جۇلدەنى جەڭىپ العان سارا توقتامىسوۆا ارناۋ ايتقان سوڭ, باتىرلار ارۋاعىنا باعىشتالا قۇران وقىلدى.
سۇرانشىمەن زامانداس-قۇرداس ءارى ول جۇرگىزگەن شايقاستارعا قاتىسقان داڭقتى اقىن ءسۇيىنبايدىڭ – «تۋ الىپ جاۋعا شىقساڭ سەن» اتتى تاريحي ولەڭى مەن «سۇرانشى باتىر» اتتى تولعاۋى بار.
جىر سۇلەيى ءسۇيىنباي ەسكى جىراۋلارشا, بۇرىن قاراساي زامانىندا دۋلات پەن شاپىراشتى دۇشپاننىڭ تەپكىسىن كورگەن جوق ەدى دەپ, وتكەن ءومىردى ايتا وتىرىپ, قاراسايدىڭ ەرجۇرەكتىگىن ۇلگى ەتىپ, سۇرانشى, ساۋرىقتى قايراپ, قاراساي بابامىز قىرىق مىڭ دۇشپانعا تايسالماي, ءوزى جالعىز تيەتىن دەپ, قايراتتاندىرا جىگەرلەندىرىپ الىپ:
– اقتۇياق اتقا مىنەسىڭ,
بۇگىن ماعان ەرەسىڭ.
قانشاما حالقىڭ ەرەدى,
ونى دا كەيىن كورەسىڭ.
تۋ الىپ جاۋعا شىقساڭ سەن,
ىلەدە جاتقان جانىس پەن
شاپىراشتى, كوپ دۋلات,
ولار دا اتقا مىنەدى.
وزدەرىڭدەي بولعان سوڭ
سۇرانشى, ساۋرىق – تىرەگى», – دەپ ءبىر قايىرادى.
سۇرانشى – تاريحي تۇلعا, ول ەلىن, جەرىن وتارشىلاردان قورعاعان قاھارمان. جىر-تولعاۋلاردا, اڭىزداردا ول ءمىنسىز ادام, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى باتىر. ءسۇيىنباي دا, جامبىل دا وسى تۇرعىدا بەينەلەگەن سۇرانشىنى. اسىرەسە, جامبىلدىڭ سۇرانشىسى – كلاسسيكالىق ەپوستىڭ باتىرى كەيپىندە كورىنەدى. ول – ادامگەرشىلىگى مول, دوستىققا ادال, دۇشپانعا قاتال, جاقسىلىق جاساۋعا قۇمار ۇلكەن جۇرەكتى ازامات. وسىنداي ويدى ساۋرىق باتىرعا قاتىستى دا ايتۋعا بولادى. ءسۇيىنباي دا, جامبىل دا ءوز شىعارمالارىندا ساۋرىقتىڭ ەرلىگى جونىندە تولعايدى, ونى سۇرانشىمەن قاتار اتاپ, باتىر رەتىندە كورسەتەدى. ءسۇيىنباي:
– رۋى شاپىراشتى ساۋرىق باتىر
دۋلاتقا اسقار تاۋداي ەمەس پە ەدى؟!
كەشە وتكەن دۇنيەدەن ەكى ءۇستىنىڭ
ساۋرىقپەن قاي جاعىنان تەڭەسەدى؟!
– دەپ ويىن جالعاسا, جامبىل: – باتىر ساۋرىق, سۇرانشى جاۋدان ءولگەن, حالىق ءۇشىن ءشايىت بولىپ, جانىن بەرگەن. ەلدى قورعاپ ءولگەننىڭ ارمانى نە, قالىڭ قازاق قۇرمەتتەپ, سوڭىنا ەرگەن, – دەپ ءتۇيىندەگەن.
ءسويتىپ, ەلىم دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەگەن سۇرانشى باتىر 1864 جىلى وڭتۇستىك ولكەسىن قوقاندىقتاردان ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان سوعىستا سايرام بەكىنىسىنە جاساعان شابۋىل كەزىندە ەرلىكپەن قازا تابادى.
ءاسىلى, ات شاپتىرماي استىڭ ءسانى كىرگەن بە؟! بۇل كۇنى دە تاي, قۇنان, توپ, الامان بايگە, جورعا جارىس وتكىزىلدى. الامان بايگەدە عابيت ۇمبەتوۆتىڭ «قاراقۇس» اتتى تۇلپارى وزگە اتتاردان قارا ءۇزىپ وزا شاۋىپ مارە سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ قيدى. باس بايگەگە ءتىگىلگەن «دجيپ» اۆتوكولىگىن جەڭىپ الدى. ال جورعا جارىستا جامبىل اۋدانىنىڭ «كوكجورعاسى» ءتورت اياعىنان تايپالا جورعالاپ, ءبىرىنشى ورىنعا تىگىلگەن شەتەلدىك اۆتوكولىكتى يەلەندى.
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.