قۇز-شىڭدارى اسپانمەن تالاسقان, اسقاق تالاس الاتاۋى مەن كيەلى قازىعۇرتتىڭ اراسىن بۇگىندە تولە بي اۋدانى جايلاپ جاتىر. بۇل جاقىندا عانا 350 جىلدىق مەرەيتويى تويلانعان قاسيەتتى بابا ەسىمىن يەمدەنگەن ەلىمىزدەگى جالعىز اۋدان. «ءوز زامانىنىڭ بىرەگەي دارا تۇلعاسى, تاريحتا التىن ارىپتەرمەن اتى قالعان ءاز بابامىزدىڭ ەسىمىن يەلەنۋ, ءبىزدىڭ اۋدانىمىزدىڭ ماڭدايىنا بەرىلگەن ۇلكەن باق دەپ سانايمىن, – دەيدى تولە بي اۋدانىنىڭ اكىمى اۋەلحان تۇرعىمبەكوۆ. – بۇل ەسىم ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش, ابىروي, مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى. اۋدانىمىزدىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. ولكەمىزدىڭ تاۋ-تاسى, وزەن, كول, سۋى, نۋ ورمانى, كەڭ القاپتى جازيرا جەرلەرىمىز تۇنعان تاريح. ولاي دەيتىنىم, تولە بي اۋدانى ەرتە زاماننان بەرى ادامزات بالاسىنىڭ ءومىر ءسۇرىپ, وركەندەۋىنە قولايلى ءوڭىر بولىپ, وركەنيەت وشاعىنىڭ بىرىنە اينالعان».
قۇز-شىڭدارى اسپانمەن تالاسقان, اسقاق تالاس الاتاۋى مەن كيەلى قازىعۇرتتىڭ اراسىن بۇگىندە تولە بي اۋدانى جايلاپ جاتىر. بۇل جاقىندا عانا 350 جىلدىق مەرەيتويى تويلانعان قاسيەتتى بابا ەسىمىن يەمدەنگەن ەلىمىزدەگى جالعىز اۋدان. «ءوز زامانىنىڭ بىرەگەي دارا تۇلعاسى, تاريحتا التىن ارىپتەرمەن اتى قالعان ءاز بابامىزدىڭ ەسىمىن يەلەنۋ, ءبىزدىڭ اۋدانىمىزدىڭ ماڭدايىنا بەرىلگەن ۇلكەن باق دەپ سانايمىن, – دەيدى تولە بي اۋدانىنىڭ اكىمى اۋەلحان تۇرعىمبەكوۆ. – بۇل ەسىم ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش, ابىروي, مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى. اۋدانىمىزدىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. ولكەمىزدىڭ تاۋ-تاسى, وزەن, كول, سۋى, نۋ ورمانى, كەڭ القاپتى جازيرا جەرلەرىمىز تۇنعان تاريح. ولاي دەيتىنىم, تولە بي اۋدانى ەرتە زاماننان بەرى ادامزات بالاسىنىڭ ءومىر ءسۇرىپ, وركەندەۋىنە قولايلى ءوڭىر بولىپ, وركەنيەت وشاعىنىڭ بىرىنە اينالعان».
قازىرگى تاڭدا اۋدان قۇرامىنا 15 قالا مەن اۋىل وكرۋگتەرى كىرەدى. اۋدان ورتالىعى – لەڭگىر وبلىس ورتالىعىنان نەبارى 30 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. تولە بي اۋدانىنىڭ بۇگىندە شاڭىراعى بيىك, كەرەگەسى كەڭ. جالپى, وڭتۇستىكتە تاۋ جاعالاي ورنالاسقان تۇلكىباس, سايرام, تولە بي, قازىعۇرت اۋداندارىندا تابيعاتى ەرەكشە, ءتۋريزمدى تۇلەتۋگە تىلەنىپ تۇرعان تاماشا جەرلەر وتە كوپ قوي. ايتسە دە وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسقاندىقتان بولار تولە ءبيدىڭ تاۋىنداعى ءتۋريزمنىڭ تىنىسى باسقالارىنا قاراعاندا ەرەكشەلەۋ. سودان بولار بۇل اۋداندا سوڭعى جىلدارى تۋريزم ماسەلەسى كۇرت دامىپ كەلەدى.
قازىر تولە ءبيدىڭ تاۋىندا تاس لاقتىرساڭ, مىندەتتى تۇردە تۋريسكە تيەدى. ايتەۋىر, سوڭعى جىلدارى تالاس الاتاۋىنىڭ ەتەگىن جايلاپ جاتقان وسىناۋ ەلگە ينۆەستيتسيا قۇيىپ, تاۋى مەن باۋىن ودان سايىن جايناتىپ, دەمالىس ورىندارىن اشىپ جاتقاندار كوپ. ناقتىراق ايتساق, بيىل تولە بيدە تۋريزم سالاسىندا قۇنى 1 ملرد. 793 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن 4 تۋريستىك جوبا ىسكە اسۋدا. ياعني, «تاۋ سامالى» دەمالىس ايماعى جانىنان 1 ملرد. 104 ملن. تەڭگەلىك 200 ادامعا ارنالعان ەمدىك-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى, قۇنى 167 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن «يزيۋمي» كەشەنى, ودان بولەك «التىن ءدان» جشس-ءنىڭ جەكە قاراجاتى ەسەبىنەن قۇنى 422 ملن. تەڭگەگە 60 ورىندىق دەمالىس ايماعى, كاسىپكەر م. يساقۇلوۆتىڭ جەكە قاراجاتى ەسەبىنەن قۇنى 100 ملن. تەڭگەلىك «ريۆەرا» دەمالىس ايماقتارىنىڭ قۇرىلىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل دەمالىس ايماقتارى ىسكە قوسىلعاندا 130 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە. ايتەۋىر سوڭعى جىلدارى تابيعاتى تاماشا, سۋى مول, جاسىل-جەلەكپەن كومكەرىلگەن وسىناۋ تاۋ قويناۋىنان جەر تەلىمىن سۇراۋشىلار, سول جەرگە دەمالىس, باسقا دا ساۋىقتىرۋ, حالىققا قىزمەت ەتۋ ورىندارىن سالىپ, بيزنەستى وركەندەتەمىن دەگەندەر كوپ. بۇل ءبىر جاعى – تاۋدىڭ قالاعا جاقىن ورنالاسقانى, ءبىر جاعى اۋداندا تىرلىك ەتەمىن دەگەن جانعا جاعدايدىڭ بار ەكەنى, جول, كولىك قاتىناسى, بايلانىس, باسقا دا ماسەلەلەردىڭ ءبىرشاما ءتاۋىر جولعا قويىلعانىنان ەكەنى انىق.
اۋداندا ەلباسى تاپسىرمالارى مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا كوپتەگەن تىرلىكتەر اتقارىلۋدا. تولە بي اۋدانى تەك تۋريزمگە عانا تەلمىرىپ وتىرعان جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا دا اسا ءمان بەرىلىپ, ەگiن شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ, ەڭبەك ونiمدiلiگiن ارتتىرۋعا باستى نازار اۋدارىلدى. جۇيەلi جۇمىستىڭ ناتيجەسiندە 2013 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىس كولەمى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا, 1880 گەكتارعا ارتىپ, 68510 گەكتاردى قۇرادى. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن تۇگەندەۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلىپ, جىل باسىنان قوسىمشا 275 گەكتار جەر تەلىمدەرى ءوز ماقساتىنا ساي پايدالانىلماي جاتقانى انىقتالدى. سونداي-اق, 830 گەكتار سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قوسىمشا ۇلعايتۋ بويىنشا بيىلعى جىلى 272,3 گەكتار سۋارمالى جەر قوسىلدى.
توپىراعى قۇنارلى تولە بي جەرىندە باپتاي بىلسەڭ, بارلىق نارسە وسەدى. بىلتىر عانا الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى ءبىر جىلىجايدا پالما, ليمون ءوسىپ تۇرعانىن گازەتىمىزدە جازعانبىز. بيىل جىل باسىنان بەرى قوسىمشا 5,39 گەكتار جەرگە جىلىجاي ورنالاستىرىلىپ, بارلىعى 31,39 گەكتارعا جەتىپتi. وسى جىلىجايلاردىڭ ەسەبىنەن ءبىرىنشى اينالىمىنان 780 توننادان استام كوكونىس ءونىمى ءوندىرىلدى. ال, تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادiسi 460,99 گەكتار جەرگە ەندiرiلiپ, 2174,12 گەكتارعا جەتتi.
– اۋدان ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 2013 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە 14 ملرد. 327 ملن. تەڭگەگە جەتىپ, 2,4 ەسەگە ارتتى. ويىمدى تۇيىندەي كەلە, وتكەن جىلدىڭ وڭتايلى ءناتيجەلەرىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا اعىمداعى جىلى دا ەكونوميكانى ودان ءارى جانداندىرۋ, جاڭا كاسىپورىندار اشۋ, الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستار ءوز جالعاسىن تاباتىن بولادى», – دەيدى اۋەلحان ەلتاي ۇلى.
ەندەشە, تولە بابامىزدىڭ ەسىمىن يەمدەنگەن قاسيەتتى اۋداننىڭ تولاعاي تابىستارى كوبەيە بەرسىن!
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تولە بي اۋدانى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن قايسار شەرىم.