مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 2011 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كاسىپتىك جانە باسقا دا مەرەكەلەردىڭ تىزىمىنە قازان ايىنىڭ سوڭعى جەكسەنبىسىندە اتالىپ وتىلەتىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە كۇنى ەنگىزىلدى. مىنە, سودان بەرى الەۋمەتتىك سالادا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندەر وزدەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەلەرىن كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيمەن قارسى الادى.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 2011 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كاسىپتىك جانە باسقا دا مەرەكەلەردىڭ تىزىمىنە قازان ايىنىڭ سوڭعى جەكسەنبىسىندە اتالىپ وتىلەتىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە كۇنى ەنگىزىلدى. مىنە, سودان بەرى الەۋمەتتىك سالادا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندەر وزدەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەلەرىن كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيمەن قارسى الادى.
حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ حح عاسىردىڭ اياعىندا كەز كەلگەن وركەنيەتتى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزگى اتريبۋتى بولدى. كوپتەگەن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرىنىڭ مىندەتى حالىقتىڭ تۇراقتى تابىسىن قولداۋ, مەديتسينالىق كومەككە قولجەتكىزۋ جانە قاجەتتى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدەن تۇرادى. ۇيىمداستىرىلعان جۇيە رەتىندە ول الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەتتەردە الەۋمەتتىك قورعاۋ, بۇگىندە جۇمسالاتىن شىعىندارى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن قۇرايتىن, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى.
ەۋرووداق ەلدەرىندە الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنە ناقتى اسەر قازىرگى زامانعى دەموگرافيالىق قارقىندار (حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى دەڭگەيىنەن تۋدىڭ تومەندەۋى جانە حالىقتىڭ قارتايۋى), ەۋروپالىق ىقپالداستىق پەن ەكونوميكالىق جاھاندانۋدىڭ كۇشەيۋى اسەر ەتۋدە. بۇل ەۋرووداق ەلدەرىندە ەكونوميكالىق دامۋ باسىمدىقتارى مەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك قاعيداتتارى اراسىنداعى قايشىلىقتاردى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك تۋدىراتىن قوعام دامۋىنداعى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قۇرامداردىڭ اراسىنداعى ءتيىمدى قاتىناسقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن جاڭا جولداردى ىزدەۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭىندا قازاقستان قۇقىقتىق الەۋمەتتىك مەملەكەت بولىپ تابىلادى دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. «الەۋمەتتىك» ءسوزى مەملەكەتتەگى بارلىق ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ قانداي دا ءبىر دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىن قولداۋعا جانە قوعامدا الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا بەيىمدەلگەن جاعدايدى بىلدىرەدى.
قوعامداعى الەۋمەتتىك كەلىسىم مەن ىنتىماقتاستىققا جاردەمدەسەتىن, ازاماتتاردىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ اجىراماس بولىگى ەكەندىگى ايان. قازاقستاننىڭ الدىندا دا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ساپالى ءارى جىلدام ارتتىرا الاتىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋ مىندەتى تۇر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا «الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا پرينتسيپتەرى – الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر مەن جەكە جاۋاپكەرشىلىك بولىپ تابىلادى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
سوندىقتان, الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ەڭ الدىمەن قىزمەتكەرلەردىڭ, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جانە مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرى الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن جەكە جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتتارى ەسكەرىلەتىن جۇيە قۇرۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى.
كوپتەگەن ەلدەردەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى – ەرىكتىلىك نەمەسە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ مىندەتتىلىگى, مەملەكەتتىڭ قاتىسۋ دەڭگەيى, الەۋمەتتىك قورعاۋ قىزمەتتەرىمەن حالىقتىڭ قامتىلۋ دارەجەسى, بەرىلەتىن الەۋمەتتىك قىزمەتتەر مەن تولەمدەر كولەمى, الەۋمەتتىك قورعاۋ ماقساتتارىنا تابىستاردى قايتا ءبولۋ سيپاتىندا بولىپ وتىر.
الايدا, دامۋ جولدارى مەن ۇيىمداستىرۋ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ, قىزمەت ساپاسى مەن كولەمىنىڭ ءار تۇرلىلىگىنە, سونىمەن قاتار, قارجىلاندىرۋ تاسىلىنە قاراماستان بارلىق الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرى بىرىڭعاي قاعيداتتار نەگىزىندە قىزمەت ەتەدى.
الەمدىك تاجىريبەدە جۇمىس ىستەيتىن حالىق ءۇشىن ولاردىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋ قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى ينستيتۋتتارى – جالدامالى جۇمىسشىلار مەن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان حالىقتى اسا ماڭىزدى جانە كەڭ اۋقىمدى الەۋمەتتىك قاتەرلەردەن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن-ءبىر جول – الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ.
حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى (حەۇ) ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەكونوميكالىق قولايلىلىقتى, جەكە ادىلەتتىلىكتى جانە الەۋمەتتىك تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىندەي بولىپ قۇرىلۋى قاجەت.
حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ حالىقتىڭ تابيعي ءوسۋ ۇردىسىنە ونىڭ اسەرىنىڭ الدىن الۋ نەمەسە تومەندەتۋ, كەلتىرىلگەن زياننىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك قاتەرلەردى باسقارۋ جۇيەسى رەتىندە قارالادى.
حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ كوپتەگەن جۇيەلەرىنىڭ مىندەتى ادامدار تابىسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قولداۋ, قاجەتتى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى الۋعا قول جەتكىزۋدەن تۇرادى. تۇتاستاي العاندا, 2005 جىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىزىنە مىناداي قاعيداتتار الىنعان:
• جالپىعا بىردەيلىك - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تۇراقتى تۇراتىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تابىس اكەلەتىن قىزمەتتi جۇزەگە اسىراتىن شەتەلدiكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامداردى قوسا العاندا, قىزمەتكەرلەر, ءوزiن-ءوزi جۇمىسپەن قامتىعان ادامدار مiندەتتi الەۋمەتتiك ساقتاندىرۋعا جاتادى;
• تولەۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى - مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا (بۇدان ءارى – قور) الەۋمەتتiك اۋدارىمداردى ەسەپتەۋدi جانە تولەۋدi جۇزەگە اسىراتىن جۇمىس بەرۋشi جانە (نەمەسە) ءوزiن-ءوزi جۇمىسپەن قامتىعان ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى;
• ىنتىماقتاستىق – الەۋمەتتىك قاتەر تونگەن قىزمەتكەرلەر عانا نەمەسە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا ونىڭ وتباسى مۇشەسى قوردان الەۋمەتتىك تولەمدەر الۋشىلار بولىپ تابىلادى;
• ادىلەتتىلىك – قوردان تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمنىڭ مولشەرى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋ وتىلىنە جانە قورعا تۇسكەن اي سايىنعى الەۋمەتتىك اۋدارىمدار مولشەرىنە بايلانىستى بولادى.
تولەۋشىلەردىڭ قىزمەتكەردىڭ تابىسىنان 10 تومەنگى جالاقى مولشەرىندەگى (2013 جىلى – 186 600 تەڭگە) الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى ۋاقىتىندا تولەپ وتىرۋى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىسىنا زاڭنامامەن كوزدەلگەن الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر تۋعان جاعدايدا قوردان تولەنەتىن تيىسىنشە الەۋمەتتىك تولەمدەر دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋعا جاتاتىن قىزمەتكەردىڭ تابىسىنا شەكتەۋ بەلگىلەۋ الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىندە كەڭىنەن قولدانىلادى.
1-دياگرامما
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ مىناداي الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردى قامتيدى:
-ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ;
-اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ;
-جۇمىسىنان ايىرىلۋ;
-انالىقتى جانە بالالىقتى قورعاۋ.
2-دياگرامما
قوردان تولەنەتىن ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ, جۇمىسىنان ايىرىلۋ جاعدايلارىنا جانە انا مەن بالانى قولداۋعا تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردەن مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ۇستالىپ, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا اۋدارىلادى. وسىلايشا, وسىنداي تولەمدەردى الۋشىلاردا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيى جيناقتالادى.
2005 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 2013 جىلدىڭ 30 ماۋسىمى ارالىعىندا قوردان تولەنگەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ جالپى سوماسى 330,6 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە 305 ملرد. تەڭگە نەمەسە 92 % انا مەن بالانى قورعاۋعا جۇمسالدى.
ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا تولەنەتىن اي سايىنعى الەۋمەتتىك تولەمدەر ۇزاق مەرزىمدى بولىپ تابىلادى. ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ جاعدايىنا تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەم ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان بارلىق كەزەڭگە تولەنەدى, بىراق الۋشى زەينەت جاسىنا جەتىپ, زەينەتاقى تاعايىندالعان كۇننەن باستاپ توقتايدى, ال اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەم – اسىراۋىندا بولعان ادام كامەلەتتىك جاسقا تولعانعا نەمەسە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ كۇندىزگى بولىمىندە وقىعان جاعدايدا 23 جاسقا دەيىن تولەنەدى. تاعايىندالعان ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قر ۇكىمەتىنىڭ شەشىمى نەگىزىندە جىل سايىن ايتىلىپ وتىرعان الەۋمەتتىك تولەمدەر يندەكستەلەدى. 2013 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ارتتىرۋ مولشەرى 16 %-دى قۇرادى.
سونىمەن, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەكونوميكالىق وسىمگە, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىككە جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسۋدا. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىندە ءاربىر ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قاتىناستار سۋبەكتىسى ءوزىنىڭ مۇددەسىن جۇزەگە اسىرادى:
- قىزمەتكەرلەر (جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى) تابىستارىن جوعالتۋ جاعدايلارى تۋىنداعاندا (اۋرۋ, وندىرىستەگى جازاتايىم وقيعا نەمەسە جۇمىسسىزدىق) ىنتىماقتى الەۋمەتتىك قورعالۋعا جۇگىنە الادى;
- جۇمىس بەرۋشىلەر ساقتاندىرۋ جارنالارىن تولەي وتىرىپ, وسىنداي قاتەرلەردىڭ وتەمىن تولەۋگە شىعىنداردى ازايتادى, سونىمەن بىرگە, الەۋمەتتىك تەڭدىكتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاۋاپتى بولادى;
- مەملەكەت الەۋمەتتىك سۋبەكتىلەرگە ءوزارا ساقتاندىرۋ قوعامدارىن قۇرۋعا قۇقىق بەرە وتىرىپ (زاڭ ارقىلى), قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋدى تىكەلەي قارجىلاندىرۋ مىندەتىن وزىنەن الادى.
قورىتا كەلە, بۇگىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر تۋعان جاعدايدا جۇمىس ىستەيتىن حالىقتى قوسىمشا قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, قازاقستانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ ماڭىزدى جانە قاجەتتى ەلەمەنتى بولىپ وتىرعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ىنتىماقتىلىق پەن ادىلەتتىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى دەنساۋلىعىنا, جاسىنا, جىنىسىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە بايلانىسسىز ونىڭ قاتىسۋشىلارىنىڭ تەڭ مۇمكىندىكتەرى مەن قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى اياسىندا الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ شارالارى الەمنىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ تاجىريبەسىنەن اسا ءساتتى جانە ءتيىمدى ۇلگىلەردى الۋعا ءتيىمدى جاعداي جاساي وتىرىپ, قازىرگى زامانعى قازاقستان ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىر.
الەۋمەتتىك قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋدا جانە قازاقستاننىڭ تابىستى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن قاجەتتى تۇراقتىلىقتى, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قولداۋ مىندەتتەرىن شەشۋدە ونىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر.
الماس قۇرمانوۆ,
«مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك
ساقتاندىرۋ قورى» اق پرەزيدەنتى.