تالاسبەك پەن «ءتالتۇس»

ونداي ادامدار ءۇنسىز كەتسە, ءبىر جەردەن تاۋ بولىپ ءونىپ شىعاتىنداي ءبىر حابار كۇتەتىنسىڭ. بىراق ول ونىڭ ورنىنا سول شامادا بىزگە بالا-شاعا بولىپ كورىنەتىن پوستمودەرنيستەردىڭ ورتاسىنا بارىپ قوسىلدى. وعان ءبىر تاڭىرقاساق, سول ورتانىڭ رۋحاني دەم بەرۋشىسىنە اينالعاندا ەكى تاڭىرقادىق.

جازۋىنىڭ ورنىقتىلىعى كا­دىمگى ءداستۇرلى پروزانىڭ ۇلگىسى بولاتىن. سويلەمنىڭ باسىن اياعىنا, اياعىن باسىنا كەلتىرىپ جازعانىن كورگەمىز جوق. سوعان ساي كوركەم ويدىڭ دا تۇتاستىعى بۇزىلعان ەمەس. ەندەشە جاڭا ورتانى قايدان تاپتى, باعزى ورتادان نەگە بەزدى؟

وسى ارادا قاتەلەسكەن ول ەمەس, ءبىز شىعارمىز دەگەن دە كۇدىك بوي كوتەردى. ونىڭ سىرى سول, كەشەگى كەڭەستىك قوعامدا: «ادەبيەتتە جوق, مۋزىكا مەن سۋرەتتە بار, ول نە؟» دەسە, «ول – پوستمودەرنيزم!» دەيتىنبىز. بالكىم بىزگە سىڭبەگەن اعىم وعان ءوزى بالا كۇنىنەن سەرىك ەتكەن كۇي ونەرىنەن دارىعان شىعار دەدىك تە قويدىق.  

بىراق تالاسبەكتىڭ ء«تالتۇس» رومانىن وقىعاندا ويىمىز وزگەرىپ, ءوزىمىزدىڭ كون قالىبىمىزعا قايتا كوشكەندەي كۇي كەشتىك. وقيعا­نى رەت-رەتىمەن باياندايتىن, ءسوز-سويلەمدەرىنىڭ اراسى بالتالاساڭ بۇزىلمايتىن, باس-اياعى تۇسىنىكتى ەتىپ جازىلعان قالىپتى دۇنيە. ءيا, ول – ءبارىبىر دە بايلاۋى بەرىك ءداستۇرلى ورتانىڭ ادامى, ءداستۇرلى ونەردىڭ ورەنى, ءداستۇرلى ادەبيەتتىڭ تاباندى وكىلى!

ءبىر قىزىعى, ء«تالتۇس» جارىق كورگەندە پوستمودەرنيستەردىڭ وزدەرى دە روماننىڭ تولىقتاي ءداستۇرلى باعىتتا جازىلعانىن مويىنداعانى مويىنداپ, مويىن­داماعانى ءۇنسىز قالعان ەدى. تالاس­بەك وسى كەزدە: «تالتۇستە» بىلايعى وقىرمان بايقاي بەرمەيتىن جۇرىستەر جاسادىم. كەم دەگەندە روماننىڭ بەس-التى جەرىندە مەنىڭ تىعۋلى يدەيالارىم مەن استارلى ويلارىم بار» دەدى.

ءال-ازىرگە «ول نە؟» دەگەن ەش­كىم­نىڭ بولماۋى روماننىڭ ەكى ورتادا قالعان جاي-كۇيىنەن حابار بەرەتىن ءتارىزدى. ءداستۇرلى ادەبيەت تە ۇيىرىنە قوسقىسى كەلمەيدى, پوستمودەرنيستىك ادەبيەت تە ۇيى­رىنە قوسقىسى كەلمەيدى. كوڭىلگە سالساڭ, كوڭىل باسقا, ارينە!

الايدا بۇل ەلەۋسىز قالا قوياتىن رومان ەمەس. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزى بولعاندا, باسپادان نە شىعار, نە شىقپاس, شىقسا دا ءجۇنىن جۇلعان تاۋىقتاي قىسقارىپ شىعار ما ەدى, بالكىم. تالاسبەك: «بىرەۋلەردىڭ رومانىن پالەنباي بەت قىسقارتساڭ دا بىلىنبەي كەتەدى» دەيتىن. دەمەك, ءوزى قىسقارتۋعا بولمايتىنداي ەتىپ جازعان! 

جالپى, كەڭەس زامانىندا مەم­لەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورىندارىندا ناعىز قىراعى ماماندار جۇمىس ىستەگەن بولۋى كەرەك. كوركەم شى­عارمادان استار ىزدەگەندە, اۆتور­دىڭ ويىنا كەلمەگەن يدەيالار تابىلا كەتەتىنىنە كەيىنگى كەزدە ارحيۆتەن الىنىپ جاتقان دەرەك-دايەكتەر كۋا. «اۆتور مۇنىمەن نە ايتقىسى كەلدى؟» دەگەن سۇراق توتا­ليتارلىق قوعامدا ادەبيەت سىنشىلارىنا قايدان اۋىسقانىن سودان-اق بىلە بەرگەيسىز!

جاريالىلىق باستالىپ, ارتىنان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بۇل سۇراق وزىنەن ءوزى ءمانىن جويدى. سەبەبى شىعارماسىندا نەندەي سۇمدىق استار بارىن اۆتوردىڭ ءوزى-اق اتتانداپ ايتىپ قوياتىن بولدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە تالاسبەكتىڭ «ىشىمدەگىنى ءوزىڭ تاپ» دەپ ءۇنسىز كەتكەنى ءبىزدىڭ دە رومانعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمىزدى ارتتىرا ءتۇستى.

ەڭ الدىمەن ايتاتىن باسى اشىق نارسە, ء«تالتۇس» جازىلعان تۇستا ۇلتتىق كود تۋرالى اڭگىمەنىڭ ون ەكى دە ءبىر نۇسقاسى جوق بولاتىن. تالاسبەك بۇل رومانىندا جەكە كەيىپكەر وبرازىنان بۇرىن ۇلت وبرازىن جاساۋعا كۇش سالعان ءتارىزدى. نەگىزگى كەيىپكەرلەردىڭ بو­يىنا وتكەن داۋرەنمەن بىرگە با­سى­مىزدان كوشىپ بارا جاتقان ۇلتتىق مىنەزدەردى كەسەك-كەسەگىمەن ۇستەمەلەتە تاڭۋى سونىڭ نىشانى سەكىلدى.

رومانداعى ۇلكەندەر بىرىنەن ءبىرى ءىلىپ الىپ ايتاتىن كەيدە اڭىز, كەيدە اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەردىڭ باستى سيپاتى دا سول. بۇل جاعىنان ء«تالتۇس» رومان دەگەننەن گورى, رومان-ءتامسىل, رومان-پريتچا دەگەن شاماعا كەلىڭكىرەيدى. ەگەر بىرنارسەگە ۇقساتۋ كەرەك بولسا, ساراي قابىرعاسىنا ىلىنگەن بەس عاسىرلىق حاندىق ءداۋىردىڭ بايان سۋرەتىن تاڭدار ەدىم. بىراق وندا سالتانات بار, تاعدىر جوق, ال مۇندا تاعدىر بار, سالتانات جوق. 

سوعان وراي كوتەرگەن يدەياسى دا شەرلى, شەمەندى. سونىڭ ءبىرى كۇيدىڭ ۇلتقا قىزمەت ەتەتىن قۇ­دى­رەتىنەن ايىرىلىپ, كوڭىل كو­تەرەتىن ەكزوتيكاعا اينالىپ بارا جاتقانى. ءتىلدىڭ نەگىزگى مىن­­دەتى جويىلىپ, تۇرمىستىق دەڭ­­گەيدە عانا قالىپ قويعانى سياق­­تى وكىنىشتى جاعداي. بۇرىن قان­داي ەدى دەگەنگە روماننىڭ ءون بو­يىندا مىسال جەتكىلىكتى. بۇل ازەل­گى بارىمتاشىنىڭ قالماقتىڭ جىل­قىسىن العان تۇسىندا ءتىپتى ايقىن كورىنىس تاپقان.

بارىمتاشى جىلقى كۇزەتكەن بالانى جازىم قىلىپ قويادى دا, ءۇيىردى الدىنا سالىپ ايداپ كەتەدى. بىراق دالا زاڭى بويىنشا ول زاماندا كىمنىڭ دە بولسا ىستەگەن ىسىنەن ءبىر بەلگى قالدىرماۋى تەكسىزدىك سانالاتىن ەدى. بارىمتاشى باسىن قاتەرگە تىگىپ, ولگەن بالانىڭ دەنەسى يت-قۇسقا جەم بولماسىن دەپ, قالىڭ قالماقتىڭ ورتاسىنا بارىپ كۇي تارتادى.

سوندا قالماقتار بالا ولگەن ەكەن دەپ وكىرىپ جىلايدى. ونىڭ سوڭى نەمەن بىتكەنى بىزگە ماڭىزدى ەمەس, ماڭىزدىسى كۇي ونەرىنىڭ شەشۋشى, كۋلميناتسيالىق دەڭ­گەيدە ءتىلدىڭ ورنىن الماستىرعان قۇدىرەتىنىڭ مويىندالۋى بولىپ وتىر. جازۋشى اتالعان رومانىن جازىپ وتىرعاندا سوڭعى ءبىر جىلدارى ناۋقانعا اينالعان ۇلتتىق كود تۋرالى ويلاماعان دا شىعار, بىراق ونداي اتتى كۇن تۋسا كۇي ونەرىنىڭ ۇلت ومىرىندەگى الار ورنىن ءدال مەڭزەگەنىن ءىشىڭ سەزەدى.

روماندا وسىعان ۇقساس تاعى ءبىر وقيعا كەلتىرىلەدى. «كەرەيدىڭ ىشىندە سارى نياز دەگەن ءبىر تورە بولىپتى» دەيدى. ء«وزى اسقان دومبىراشى ەكەن» دەيدى. سونىمەن بىرگە شىنقوجا باتىردىڭ ازاماتقوجا دەگەن ءىنىسى بولىپتى. ول دا ءارى باتىر, ءارى اسقان دومبىراشى ەكەن. سول جاڭاعى سارى نيازدىڭ جىل­قىسىن شاۋىپ, دۇرىلدەتىپ ايداپ بارا جاتىپ: «قوي, تورەنىڭ اۋىلىنا سوعىپ, ايتاتىنىمدى ايتىپ كەتەيىن» دەپتى.

بارسا تورە جوق, سۇلۋ توقالى وتىر. سودان قىمىز قۇيعىزىپ ءىشىپتى دە, كەرەگەدە ءىلۋلى تۇرعان دومبىرانى الىپ, ءبىر كۇيدى شەر­تىپ, ورنىنا قايتا ءىلىپ كەتىپتى. ەرتەسىنە جول ءجۇرىپ كەتكەن سارى نياز كەلىپ دومبىراسىن ۇستاسا, الگى دومبىرا ءالى دۇرلىگىپ سويلەپ تۇر دەيدى. سوندا سارى نياز ء«ا, ازاماتقوجا كەلىپ, جىلقىمدى شاپقان ەكەن عوي» دەپ بارماعىن تىستەپتى دەيدى. اڭىز دا بولسا شىندىق, شىندىق تا بولسا اڭىز. اسقار تاۋدىڭ شىڭىنداي, شىڭى­راۋدىڭ تۇبىندەي!

دومبىرانى ەسكىنىڭ قالدىعى دەپ ءبىر, ءدىني ۇستانىمدارعا قاي­شى دەپ ەكى, اۋىلدىڭ التى اۋى­زىنا عانا جارامدى دەپ ءۇش مۇقات­قانمەن ۇلت تۇرعاندا كۇي ءبارىبىر جوعالىپ كەتپەيدى. ونەرىن ۇيرەتىپ كەتەتىن شاكىرت تاپپاي سارسىلعان سابىتتىڭ تۋعان جيەنى اجىگەرەيدى ءسابي كۇنىنەن اسىراپ الاتىنى, سول ءۇمىت ەتكەن بالاعا وگەيلىك كورسەتكەن كەيىنگى كەمپىرىن ات قۇي­رىعىنا بايلاپ سۇيرەتەتىنى, سو­دان بالانىڭ ولمەك  بولىپ جار جاعالاپ قاشاتىنى ءبارى-ءبارى ءومىر, تاعدىر. سويتكەن اجىگەرەي اتاسى سابىتتىڭ اينالاسىنا جينالعان نەبىر ونەرلى ادامداردىڭ كەرەمەتتەي عىپ ايتقان اڭىز اڭگىمەلەرىنە قۇلاعىن ءتۇرىپ وسەدى.

سونىڭ ءبىرى اتاسىنىڭ كەلگەن قوناقتاردى دومبىراسىز كۇي ويناپ تاڭقالدىرعان ونەرى ەدى. يت­­جەككەندە ايداۋدا جۇرگەن كەزىن­دە بىلەتىن كۇيلەرىن ۇمىتىپ قال­مايىن دەپ, اۋەنىن ىڭىلداپ ايتا بەرىپتى. سودان كەلە-كەلە قاسىن­داعى تۇتقىندارعا كومەيىمەن كۇي تارتىپ بەرەتىن بولىپتى. بۇل دا قولىنداعى دومبىراسىن تار­تىپ السا تىلىمەن, ءتىلىن كە­سىپ السا كوكىرەگىمەن كۇي شەرتە بە­رەتىن كۇيشى تۋرالى اڭىز ىسپەتتى اسەرلى-اق. ونىڭ استارىندا قانداي كۇرەسكەرلىك يدەيا جاتقانىن ءىش قۇرعىر سەزەدى, بىراق ايتۋعا ءتىل جەتپەيدى.

قوش دەلىك تە, بۇدان ءبىز روماندا جاسىرىلۋى مۇمكىن كەلەسى يدەياعا كوشەلىك. روماندا ول بايجىگىتتىڭ «اعاش ات» اتتى كۇي-اڭىزى ارقىلى بەرىلەدى. جۇماعۇل دەگەن شەبەر ءبىر كۇندەرى اعاشتان ات جاسايدى. ونىسى سۋ ءىشىپ, ءشوپ جەيتىن بولادى. ءبىر جولعى جەگەن ازىعى قىرىق كۇنگە جەتەدى. ودان دا عاجابى بۇل اعاش ات كادىمگى قۇس سياقتى ۇشا الادى. جۇماعۇل ەل جاتا اعاش اتىنا ءمىنىپ الىپ, كوكتى شارلاپ قىدىرىستاپ قايتادى.

مۇنى ەستىگەن اق پاتشا جۇما­عۇلدى اعاش اتىمەن بىرگە ۇستاپ اكەلۋگە ارنايى جاساق شىعارادى. ونى بىلگەن جۇماعۇل اس-سۋىن اعاش اتىنا ارتىپ الىپ, اسپانعا ۇشىپ كەتەدى. سول كەتكەننەن قىرىق كۇن­گە دەيىن ورالمايدى, الگى كەلگەن جاساق تا ونىڭ جولىن توسىپ جاتا بەرەدى. شاكارىمنىڭ «بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك» دە­گە­نىندەي, ەل ىشىندە بۇرىننان بار اڭىزدىڭ روماندا جاڭاشا ماعىناعا يە بولعان سىرى دا وسى تۇستا اشىلا تۇسەدى.

اقىرى ازىق-ت ۇلىگى تاۋسىلعان جۇماعۇل جەرگە قونادى دا, امالسىز تۇتقىن بولادى. اق پاتشا: «اعاش اتىڭدى بەر, ءوزىڭدى قىزمەتشىلىككە الايىن» دەپ كوپ دۇنيە ۇسىنادى. جۇماعۇل كونبەگەن سوڭ باسىن شاۋىپ, دەنەسىن تەمىر سارايعا اپارتىپ تاستايدى. اعاش ات تەمىر سارايعا كەلىپ, يەسىنىڭ كەۋدەسىنە باسىن قويىپ زارىعىپ, ساعىنىپ جۇرەدى. كۇزەتشىلەر ۇستاماق بولىپ بارعاندا, تەمىر سارايدى تالقانداپ ۇشىپ شىعادى دا, سودان ءبىرجولا كوككە ءسىڭىپ جوعالادى.   

ءبىر قاراعاندا بۇل حيكايا رو­مانعا كىرىكتىرىلگەن كۇي شەجىرە­لەرىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى كورىنەدى. ال تۇتاس كونتەكستە الىپ قارا­عاندا, روماننىڭ تۇپكى يدەياسى­نا باعىندىرىلىپ تۇرعانىن باي­قايسىز. سەبەبى رومانداعى نەگىزگى كەيىپكەر سابىت – اتامان دۋتوۆتىڭ وزدەرىن توناۋعا كەلگەن سولداتىن ساباپ ولتىرگەن, جاڭا وكىمەتتىڭ تۇسىندا جازىقسىزدان-جازىقسىز يتجەككەنگە ايدالعان ادام. رومان جەلىسى وسى سابىت اقساقالدىڭ تارت­قان كۇيى مەن ايتقان اڭگىمەسى ارقىلى ءوربيدى.

ول بىلەتىن ونەرلى ادامداردىڭ الدى اق پاتشانىڭ كەزىندە, قالعانى قىزىل وكىمەتتىڭ تۇسىندا ايدالىپ, اتىلىپ كەتكەن. مىنە, اعاش ات حيكاياسى وسى تاعدىرلاردىڭ ءبارىنىڭ باسىن جيناقتاپ تۇرعان ەپيزود رەتىندە رومانعا ساتىمەن سىنالاپ ەنگىزىلگەن. بودان ەلدى ءبىرجولا باس كوتەرتپەي ۇستاۋ ءۇشىن, ونى ونەرسىز حالىققا اينالدىرۋ ماقساتتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلعانىن بۇدان ارتىق قالاي تۇسپالدارسىڭ؟!

بۇل جونىندە روماندا ەستەن كەتپەيتىندەي, تاڭدانباسىڭا قوي­مايتىنداي  تاعى ءبىر التىن ارقاۋ­لى جەلى بار. سوعىستىڭ الدى-ارتىندا, ءتىپتى بەرتىنگە دەيىن ەل ىشىندە كەرەمەتتەي تەمىرشى ۇستالار بولعان. سولاردىڭ ءبىرى احمەتجان دەگەن ۇستا شەرىن تارقاتۋ ءۇشىن سابىتقا كەلىپ-كەتىپ جۇرەدى. ەندى سونىڭ ءومىر تاريحىنا ءبىر جۇگىنىپ كورەلىك.

قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى تۇت­قىنعا تۇسكەن بىرەۋدەن تاس شاپسا دا ءجۇزى قايتپايتىن قىلىش تابىلىپ, ءىز وسى احمەتجان ۇستاعا اكەلەدى. ول قارۋ جاسادى دەگەن جەلەۋمەن ۇستالىپ قامالعان كەزدە الگىلەردىڭ ىشىندە بىرەۋى اياعى سىنىپ, قاتتى جارالانىپ جاتىپتى. سوندا كومانديرلەرى كۇيگەن كىرپىشتى جەرگە ءبىر ۇرىپ ۋاتىپ, احمەتجان ۇستاعا قايتا جيناتقان ەكەن. كىرپىشتىڭ ءبىر ءتۇيىرىن قالدىرماي ورنىنا قويعان ۇستا سەنىمگە كىرىپ, جارالى كىسىسىنىڭ اياعىنىڭ كۇلپارشاسى شىققان سۇيەكتەرىن ورنىنا جيناپ سالىپ بەرىپ, قاماۋدان ءسويتىپ قۇتىلىپتى.

ول دا سابىت كۇيشى سەكىلدى ونە­رى ىشىندە تۇنشىققان شەرمەندە بىرەۋ ەدى. زاماننىڭ بەتى بەرى قاراعاندا سابىتقا دومبىرا شاۋىپ, احمەتجانعا قىلىش سوعىپ بەرىڭىز دەپ وبلىستىق مۋزەيدەن ادام كەلەدى. سوندا ارنايى جيناتقان تەمىرلەردىڭ ءبىر دە ءبىرى ۇستانىڭ كوڭىلىندەگىدەي قىلىش سوعۋعا جارامايدى. اقىرى ۇستانىڭ ءوزى جولعا شىعادى دا, قالاعان تەمىرىن ايتەۋىر ءبىر جەردەن تاۋىپ اكەلەدى.

تاپقان تەمىرىن سابىتقا اكەلىپ تۇرىپ, تىرناعىڭمەن سىزىپ كورشى دەيدى. سابىت تىرناعىمەن سىزىپ كورگەندە, تەمىردە تىرناقتىڭ ءىزى قالادى. بۇل الگى تەمىردىڭ ءالى قۇرامى بۇزىلماعان, ءتاڭىر جا­راتقان قالپىنداعى بالاۋسا قالپى ەكەن دەيدى. كۇيشىلىك ونەرگە باۋلۋ ءۇشىن جيەنى اجىگەرەيدى بەسىكتەن اسىراپ العان سابىت نە, جەر-كوكتەن ىزدەپ ءجۇرىپ بالاۋسا قالپى بۇزىلماعان تەمىر تاۋىپ اكەلگەن احمەتجان نە؟!

وسى جولداردى وقىعاندا شىنىندا دا ۇلتتىق كودتى كوزبەن كورگەندەي, قولمەن ۇستاعانداي اسەر­دە بولاسىڭ. اۆتوردىڭ شى­عارما استارىنا جاسىردىم دەگەن باستى يدەياسى دا وسى بولۋى مۇمكىن. بىراق ول كوركەمدىك شىن­دىق دەڭگەيىندە عانا كورىنىس تاپقان يدەيا ەكەنىندە داۋ جوق. سوندىقتان اۆتور ۇلت ومىرىندە سونداي ۇلكەن ماسەلە كوتەرىلەدى دەپ ويلاماعان دا شىعار. الايدا  سولاي بولۋى ءتيىس ەكەنىن مەڭزەۋى مەن بولجاۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى!

ۇلتتىق كود دەگەن ءسويتىپ ءار-ءار كوڭىلدە ءپىسىپ-جەتىلىپ, اقىر ءبىر ءتۇبى بيىك مىنبەدەن ايتىلار كۇنىن كۇتىپ جاتىپتى. بىراق ونى بوداندىق پەن وتارشىلدىق ابدەن يەكتەگەن سانادا قايتا جاڭعىرتۋ وڭاي بولماي تۇر. ماسەلەن, وسى جۇرت ابايدى كەدەي ەتىپ كورسەتەيىن دەسە, اكەسى باي بولىپ قور قىلىپ جۇرگەنى سياقتى. «جىگىتكە جەتى ونەر دە از» دەيتىن حالىققا, ونەردى جوقشىلىقتىڭ جولى ەتىپ كورسەتۋ كىمگە كەرەك بولدى  ەكەن دەپ ەرىكسىز قىنجىلاسىڭ؟

سابىت جاستاۋ كەزىندە نكۆد ىزىنە ءتۇسىپ قاشىپ, قارقارالى جاق­قا بارادى. تالايمەن دامدەس بولىپ ءجۇرىپ, ءبىر كۇنى جاسى توقساندى القىمداعان توقتاسىن دەگەن باي­دىڭ ۇيىنە تۇسەدى. كەرەگەنىڭ سانىنە اينالعان دومبىراعا موينىن بۇرا بەرگەن سوڭ, ءۇي يەسى شەرتەتىنىڭ بار ما ەدى دەپ سۇرايدى. سابىت دومبىرانى الىپ كەش بويى كۇي تارتادى, سوندا توقتاسىن باي كەش بويى جىلايدى. سويتسە ونىڭ سىرى مىنادا ەكەن.

ول جاس كەزىندە كەدەيشىلىكتىڭ قورلىعىن ابدەن كورىپ, قايتسەم باي بولام دەپ ءار كاسىپتىڭ باسىن ءبىر ۇستاپتى. سوندا دا جولى بولماي, اعايىن اراسىندا توقتاسىن كەلە جاتسا: «باي كەلە جاتىر, زور كەلە جاتىر» دەگەن كەلەكە, مازاققا ۇشىراپتى. اقىرى شىداماي تاتتىمبەتتىڭ الدىنا بارعان ەكەن, ول قازانعاپتىڭ كىل قارا جال جىلقىسىنان تاڭداپ تۇرىپ ءبىر مىنىسكەر اتتى ەر-تۇرمانىمەن الدىنا كولدەنەڭ تارتىپتى الگى جەردە. وعان قوسا التى قانات اق وردالى قۇسحاناسىنا ەرتىپ اپارىپ, ءبىر جاس قارشىعانى سىيعا بەرىپتى دە: ء«وزىڭ دە بولعان ازاماتسىڭ, وسى قارشىعا سەنى اسىرايدى» دەپتى.

شىنىندا دا سول قارشىعا قولىنا قۇت بوپ قونىپ, باقالشى تاتارلارعا قۇستىڭ قاۋىرسىنىن وتكىزىپ, ءوزى دە قوناقتارىمەن قوسا قۇس جاستىق جاستانىپ بەرەكەسى كىرىپ-اق قالىپتى. ءساتى كەلگەندە تاتتىمبەت ءبىر بايدى ەرتىپ اكە­لىپ, مۇنىڭ قارشىعاسىنا قى­زىقتىرىپ, ءبىر ءۇيىر جىلقىنىڭ با­سىن قايىرتىپ الدىنا سالعىزىپ بەرىپتى. ونىمەن دە قويماي: «ەن­دى وسى جىلقىنى شاشاۋ شى­عار­ماي ءوسىر, ءۇش جىلعى ساۋىن مەن سوعىمىڭ مەنەن بولسىن» دەپ­تى. «بەرگەن ادامىنا قاراي» دە­مەكشى, بيەلەرى جىلدا قىسىرسىز ق ۇلىن­داپ, كۇندەردىڭ كۇنىندە توقتاسىنعا دا مىڭعىرعان مال ءبىتىپتى.

رومانداعى بۇل تاراۋدىڭ دا ءوز قيسىنى بار. مىسالى, بالۋان شولاقتى دا مال تاپقىش ادام ەدى دەسەدى. الايدا كەڭەس زامانىندا ونەرلى ادام كەدەي بولۋ كەرەك دەگەن ساياسات ءجۇردى. ءتىپتى كەيبىرى قازان جاعالاعان ۇرى يت سياقتى ەتىپ كورسەتىلدى. سونىڭ سالدارىنان ونەر مەن كاسىپتەن جەرىگەن حالىق قايدا ايداساڭ دا جۇرە بەرەتىن قارا توبىرعا اينالدى. وسى تۇرعىدا اۆتور اعاشتان ۇشاتىن ات جاسايتىن, بابىمەن سۋارىلعان تەمىردى قامىرشا يلەيتىن, قۋ دومبىرانى ادامشا سويلەتەتىن كەيىپكەرلەردى رومانعا ورنىمەن كىرىكتىرىپ وتىر. ولار ۇستانعان ونەردىڭ يەسى دە بار, كيەسى دە بار. وسى ارادا كيە دەگەن ۇعىم-تۇسىنىككە قاتىستى ءوز ويىمىزدى دا قوسا كەتكىمىز كە­لەدى. بىزدىڭشە كيە دەگەن شارتتى ۇعىم, ال وعان قۇت دەگەن ماعىنا دارىت­ساڭىز ومىرگە جاقىنداي تۇسەدى.

مىسالى, زامانىندا جۇماعۇل كىم ەدى, احمەتجان كىم ەدى, سا­بىت كىم ەدى؟ ولاردىڭ ءبارى دە تەك­تى ادامدار, ونەرلى ادامدار, با­قۋاتتى ادامدار بولعان. روماندا سابىتتىڭ اڭگىمە دۇكەن قۇرىپ وتىرىپ: «ونەردىڭ ءبارى باي مەن تورەدە ەدى عوي», دەپ قالاتىن جەرى دە بار. تۇپتەپ كەلگەندە ءبىز­­دىڭ ۇلتتىڭ بولمىسى دا سونداي بولۋعا ءتيىس. ءسوز باسىندا تا­­لاسبەك ء«تالتۇس» رومانىندا ۇلت وبرازىن سومداعىسى كەلدى دە­گەنىمىز سوندىقتان ەدى. ال تەك­سىز­دىك, ونەرسىزدىك, كەدەيشىلىك – بو­داندىقتىڭ كەسىرىنەن كەلگەن كەساپات. ەندەشە ۇلتتىق كود ساياساتى تۇپتەپ كەلگەندە ءداستۇردى عانا ءتى­رىلتىپ قويماي, قازاقتى باقۋاتتى ۇلت­قا اينالدىرۋعا باعىتتالسا تۇ­سىنىكتىرەك بولا تۇسەر مە ەدى دەي­سىڭ.

تالاسبەكتىڭ ء«تالتۇس» رومانىنان اپەرباقان باي بولىپتى, ساسىق باي بولىپتى دەگەن اڭ­گىمەنى كەزدەستىرمەيسىز. قايتا ورەلى باي بولىپتى, ونەرلى باي بولىپتى دەگەن اڭگىمە الدىڭىزدان جيىرەك شىعادى. شىنىندا دا وسىناۋ ۇلانعايىر دالادا ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتپەگەن حالىق ءومىر ءسۇرىپتى دەگەن اقىلعا سىيا ما؟ كەرىسىنشە ءبىز ەندى جان دۇنيەسى عانا ەمەس, مال-مۇلكى دە تونالىپ, دەرتى ىشىنە تۇسكەن حالىقتى كورىپ وتىرمىز. ءبىر كەزدە ونىڭ مال-مۇلكىنە ۇلتتىق دەڭگەيدە كامپەسكە جاسالدى, بىراق ۇلتتىق دەڭگەيدە كومپەنساتسيا جاسالعان جوق. ۇلتتىڭ ماتەريالدىق تۇرعىدان دا, مورالدىق تۇرعىدان دا قايتىپ كوتەرىلە الماي جاتقانىنىڭ ءبىر سەبەبى سودان دا بولسا كەرەك. تالاسبەكتىڭ ء«تالتۇس» رومانىندا بىزگە تاپسىرلەپ جەتكىزگەن تاعى ءبىر استارلى ويى سول دەپ بىلدىك.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ء«تالتۇس» ادەبيەتىمىزدەگى ۇلتتىق كود تۋرالى الدىن الا جازىلعان العاشقى دا سوڭعى جالعىز رومان ەدى. ارادا ون بەس جىلداي ۋاقىت وتكەندە بيىك مىنبەلەردەن ايتىلعان ۇلتتىق كود جايىنداعى ورەلى سوزگە تىرەك بولۋعا جارامدى بىردەن ءبىر شىعارما دا وسى بولاتىن. ەگەر ء«تالتۇستىڭ» جازام دەگەن ەكىنشى تومىن جاز­عاندا بالكىم, ۇلى دۇرمەكتە ەسىمى دە اتالىپ قالۋى عاجاپ ەمەس-تۇ­عىن. الايدا رومان جارىق كورگەن ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا جەكە شىعارماشىلىق تۇل­عالار اراسىندا تۇسىنىكسىز ءبىر تەكەتىرەستەردىڭ باستالىپ كەتكە­نىن ءبىراز جۇرت بىلەدى. ال سول تەكە­تىرەستەر وعان ەرىكسىز تارتىلعان جازۋشىنىڭ تاعدىرىندا قانداي تەرەڭ ءىز قالدىرعانىن كوپ ەشكىم بىلە بەرمەيدى.

وسىنداي وقيعالاردان سوڭ ول روماننىڭ ەكىنشى تومىن جازۋدان ادەيى باس تارتقان سياقتى. نەگە ولاي ەتكەنىن باس كەيىپكەر اجىگەرەيدىڭ باسىنان وتكەن وقي­عالاردى وقىعاننان كەيىن تۇ­سىنگەندەي بولاسىڭ. اجىگەرەي جاق­سى ۇستازدان ءتالىم العان شا­كىرت ەسەپتى, بىراق اتاسى بولسا دا سول ۇستازعا تاۋەلدى بولىپ قال­عانداي ءبىر پسيحولوگيالىق جاع­دايى بار. ول ءوزى ءۇشىن اتاسى مەن وگەي اپاسىنىڭ اراسىندا وت شىققاندا وزەن جاعالاپ كەتىپ ولگىسى كەلەدى. ءتىپتى ونىڭ بالا دا بولسا ءولىمنىڭ بەتىنە تۋرا قاراعان ءساتى پسيحواناليزدىك تۇرعىدان شەبەر سۋرەتتەلگەنى سونشا, ونىڭ يىرىمىنە وقىرمان قوسا تارتىلىپ كەتەتىندەي اسەردە قالدىرادى. بۇل جەردە جازۋشى مەن كەيىپكەر ءبىر-بىرىمەن مىنەز الماسقان دەگەندى ايتايىق دەپ وتىرعان جوقپىز, سول كەيىپكەر جازۋشىنىڭ ناق ءوزى ەكەنىن ەسكە سالايىق دەپ وتىرمىز.  

ءيا, بىراق, رومانداعى ۇلكەندەر ايتاتىن بارلىق اڭگىمەنى قۇلاعىنا قۇيىپ, كوكىرەگىنە ءتۇيىپ وسكەن باس كەيىپكەر اجىگەرەي اۆتوردىڭ ءوزى ەكەنىن ايتۋ وڭاي دا, تەرەڭىنە بويلاۋ قيىن. سەبەبى كەيىپكەرلەرى ومىردە بولعان, كەيبىرى بەلگىلى تۇلعالار, سوندىقتان رومان بارىنشا شىنايىلىققا قۇرىلعان, ەگەر كۇي بولسا ءفالشتى نوتا جوق. ال ەندى وسى قالپى كەتە بەرسە قالعان ومىرىندە قانداي ادامداردان قالاي الدانعانى, قانداي ساتقىندىققا ۇشىراعانى سۋ بەتىنە قالقىپ شىعا كەلمەكشى. مىنە, ومىرباياندىق تۇرعىدا جازىلعان روماننىڭ ەكىنشى تومىنىڭ جازىلماي قالۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى سول دەگەن بولجام ايتقىمىز كەلەدى. العاشقى ۇستازى دۇنيەدەن وزعاندا اكە-شەشەسىنىڭ باسقا ادامدار ەكەنىن ءبىلىپ كەيىپكەرىنىڭ جان دۇنيەسى ءبىر توڭكەرىلسە, ومىردە ءوزىنىڭ دە ەكىنشى ۇلى ۇستازى تىرىدەي جەرگە قاراتقاندا جان دۇنيەسى ەكى توڭكەرىلگەنىن ەكى ادام, مۇمكىن ءۇش ادام عانا بىلەتىن شىعار.

وسى ماقالاعا «مەن» دەپ ءوزىم­دى مۇلدەم ارالاستىرعىم كەلىپ وتىرعان جوق, بىراق ونىڭ ءومى­رىنىڭ سوڭىندا شىعىس مونشا­سىندا كەزدەيسوق كەزدەسىپ قال­عانىمىزدى ايتپاسقا بولماي دا وتىر. ول دا جالعىز كەلىپتى, مەن دە جالعىز بارىپپىن. ونىڭ نەدەن قاشقانىن بىلمەيمىن, ءوزىمنىڭ نەدەن قاشقانىم وزىمە عانا ايان. ۇزاق كورىسپەگەننەن كەيىن كوبىنە مەن سۇراق قويىپ, ول جاۋاپ بەرىپ, ءۇش-ءتورت ساعاتتاي ۋاقىتتى بىرگە وتكىزدىك. بۋعا كوپ تۇسكەنى سونشا, ۇلۋداي دومالانعان ۇلكەن الا كوزدەرىنىڭ تامىرلارى بىلەۋلەنە قىزارىپ كەتكەنىن كوردىم. سودان تاعى ءبىراز ۋاقىت وتكەندە ول تا­عى دا استانادان كەلىپ, وسى الما­تىداعى شىعىس مونشاسىنا بارىپتى. سول كۇنى مونشادان كەلىپ دەمالىپ جاتقان كۇيى جۇرەگى توقتاپ قالعانىن كەيىن ومىرلىك سەرىگىنەن ەستىدىك.

ونىڭ رومانىندا سابىت ءوزىنىڭ ۇستازى بولعان ءيلاپىنى: «ەكى ۇر­تى قارا دورباداي سالبىراعان, مۇرنى قولاعاشتاي اسا رابايسىز, بىراق جۇرەگى ءسابيدىڭ جۇرەگىندەي مەيرىمدى ادام ەدى» دەپ سۋرەتتەيدى. تالاسبەككە قاراڭىز دا, سول ءيلاپىنىڭ سۇيكىمدى كوشىرمەسىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىز, ءتۇرى-باسى ەندى-ەندى قالىپقا كەلگەن ءسابي سياقتى دوڭگەلەنگەن جۇمساق ءجۇزدى ادامدى بىردەن ەسىڭىزگە تۇسىرەسىز. دومبىرانىڭ شاناعىنداي جۇمىر, باياعىنىڭ قازاقتارىنداي دەمبەلشە, ماڭدايىنان سامال جەل تايعانداي تايقى, باسى تولعان ءبىلىم, كەۋدەسى تولعان ءىلىم. ۇلى جا­راتۋشىنىڭ الدىندا «تۋ سىر­تىڭنان اتا دۇشپانىڭ كەلىپ قارۋ سىلتەسە دە نامازدى قازا قىلۋعا بولمايتىنىن تۇسىنبەدىم» دەگەن ءسوزدى كەيىپكەرىنىڭ اۋزىنا سالعاننان وڭگە كۇناسى جوق. سانالى عۇمىر كەشكەن شاعىندا كوڭىلى قالاسا دا, قالاماسا دا بارلىق تاپسىرماسىن ورىنداپ, ءبىر تاپسىرماسىن عانا ورىنداماي جازىقتى بولعان ۇلى ۇستازىنىڭ الدىندا دا ءجۇزى جارىق, بەتى اشىق.

ۇلى ۇستاز ونىڭ وڭايلىقپەن اشۋلانبايتىنىن, نە ايتسا دا شۇرق ەتپەي كوتەرىپ الاتىنىن, قان­شا جەر-جەبىرىنە جەتسە دە وزىنە دەگەن قۇرمەتى ءبىر مىسقال دا كەمىمەي وتىرا بەرەتىنىن بىلەتىن ەدى. بىراق ءوزىنىڭ كوك جىنى قوزىپ وتىرعان سوڭ, ونىڭ دا جىنىنا تيگىسى كەلىپ قۇشتارلانعانى سونشا, بۇل قارا ءدوڭدى قايتسەم قوزعالتام دەپ قاتتى شيرىعىپتى. سودان وتىرىپ-وتىرىپتى دا, الدەنە ەسىنە تۇسكەندەي كىلت سەرگىپ: «وسى ەكەۋمىز ءبىر توپىراقتان بولعانمەن, ەكى باسقا تايپادانبىز. باياعىدا شىڭعىسحان مەنىڭ تايپاممەن بىرىگىپ, سەنىڭ تايپاڭدى شاپقاندا, جەر بەتىنەن جوق قىلىپ جويىپ جىبەرمەگەنىنە شۇكىر دە!» دەپ جەتى اتادان دا اسىرىپ ءبىر-اق تارتىپتى. ءوزى اۋليە ساناعان ادامنىڭ مىنا ءسوزدى ايتقانىنا سەنە الماي ابدىراپ قالعانى سونشا, تۇپ-تۋرا «تالتۇستەگى» اجىگەرەيدىڭ باسىنان وتكەن جاعداي قايتا اينالىپ ءوز الدىنا كەلگەندەي بولىپتى سوندا:

«اجىگەرەي ءوزىن-ءوزى قانشا كۇش­تەسە دە ءۇيىرىلىپ بارا جاتقان ۇيقىنىڭ قۇشاعىنان شىعا الار ەمەس. داستارحان باسىنداعى ادام­داردىڭ ءبىر ءسوزى ەستىلەدى, ءبىر ءسوزى ەستىلمەيدى. كۇمبىر-كۇمبىر, كۇڭگىر-كۇڭگىر. كەنەت ءۇي ىشىندەگى ادامدار مىسىق كەيپىنە ەندى. ءۇپ-ۇلكەن مىسىقتار.

– بۋر-بۋر-بۋر, – دەيدى اتا­سىنىڭ ورنىندا وتىرعان ۇلكەن مىسىق. – بۋر-بۋر-بۋر».

سوندا كىشىلەۋ ءبىر مىسىق دوم­بىرانى قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ ءان ايتقاندا, اجىگەرەي شىداي  الماي ك ۇلىپ جىبەرگەن ەكەن. بۇل جولى ك ۇلىپ جىبەرۋ قايدا, قانى با­سىنا شاپشىپ ءبىر-اق شىعىپتى. باسىندا قان ويناپ, قانىندا كۇي ويناپ, كوشەدە سوماداي باسىمەن, جالعىزدان-جالعىز ەبىل-سەبىلى شىعىپ جىلاپ كەتىپ بارا جاتىپتى...

 

 

جۇسىپبەك قورعاسبەك,

«Egemen Qazaqstan»