شەتەلگە كەتكەن اقشا كۇندىز كۇلكىدەن تۇندە ۇيقىدان ايىردى

شەتكە كاپيتال شىعارۋ قىلمىسقا جاتپايدى

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ولگا پەرەپeچينانىڭ ايتۋىنشا, شەتەلگە شىعارىلعان كاپيتالدىڭ كولەمى تۋرالى ناقتى دەرەكتى ءبىلۋ وتە قيىن ەكەن. سەبەبى ەلىمىزدە بۇل باعىتتا بىرىڭعاي مونيتورينگ جۇرگىزىلمەيدى. حالىق قالاۋ­لىلارى سوندىقتان حالىقارالىق «Tax Justice Network» ساراپشىلىق ۇيىمى­نىڭ قىز­مەتىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولعان. جوعارىدا ايتقان 140 ملرد دوللاردى انىقتاپ بەرىپ وتىرعان وسى ۇيىم. ول ۇيىم الەمدەگى بارلىق وفشورلىق ايماق­تاردان ءتيىستى اقپاراتتارعا قول جەتكىزدى دەپ ەشكىم كە­سىپ ايتا المايدى. بىلايشا ايتقاندا, شە­تەلدە «بوي تاسالاپ» جۇرگەن اقشانىڭ كولەمى قازىرگى انىقتالعان سومادان دا الدەقايدا كوپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق وسى انىقتالعان اقشانىڭ ءوزىن ەلگە قايتارۋ بىزگە وڭايعا تۇسپەي تۇر.

سەناتور ۇسىنعان مالىمەتكە قاراعاندا, 2015-2019 جىلدارى قارجى مينيسترلىگىنە قاراستى قارجىلىق مونيتورينگ كوميتەتى وندىرىسىندە ۇلتتىق جانە شەتەلدىك ۆاليۋتانى ەلگە قايتارۋ تالابىن ورىنداماۋ فاكتىسىنە قاتىستى 238 قىلمىستىق ءىس قارالسا, سونىڭ تەك ۇشەۋى عانا سوتقا جولدانىپتى. قالعاندارى قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق بەلگىلەرى بولماۋىنا بايلانىستى توقتاتىلعان. نەگە دەسەڭىز, ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى زاڭ تالاپتارى بويىنشا شەتەلگە كاپيتال شىعارۋ فاكتىلەرى قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە سارالانباي­دى ەكەن. ءجون دەلىك, ال ەندى سوتقا جولدانعان 3 ءىستىڭ ناتيجەسى نە بولدى؟ اقشا ەلگە قاي­­تارىلدى ما؟ بۇل سۇراقتاردىڭ جا­ۋا­بىن ەستىگەندە نە كۇلەرىمىزدى, نە جى­لا­رىمىزدى بىلمەدىك. ءىستى ايلاپ قارا­عان سوت اقىرىندا اقشانى ەلگە قاي­تارۋ جونىندە ەشقانداي تالاپ قويا الماعانعا ۇقسايدى. ويتكەنى تاعى دا سول, قىلمىستىق-پرو­تسەس­تىك كودەكس­تە اقشانى قايتارتۋدى مىن­دەتتەيتىن باپتار قارالماعان. بىزدە جالپى سولاي ەكەن, بىلاي جاسايىن دەسەڭ, زاڭدا قارالماعان بولىپ شىعادى, مىناداي شارت قويايىن دەسەڭ, زاڭدا ونداي تالاپ جوق (وسى بىزدە زاڭ جوق بولعاندىقتان دا, زاڭسىزدىق كوپ-اۋ...). ءبىر سوزبەن ايتقاندا بىزدە شەتەلگە قارجى شىعارۋدىڭ كوپتەگەن زاڭدى ءتاسىلى بار دا, زاڭسىز كەتىپ بارا جاتقان كاپيتالعا توسقاۋىل بولاتىن زاڭ جوق. وسىدان كەيىن بىزدە وفشورلىق ايماققا اپارىپ اقشا جاسىراتىنداردىڭ كوپشىلىگى زاڭ شىعارۋشى ورگانداردا وتىر دەپ ويلاماي كورىڭىز...

وفشورلىق ايماقتار سەنىمنەن ايىرىلا باستادى

ماقالانىڭ باسىندا كولەڭكەلى ەكونو­ميكا­نىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسەتىن ۋاقىت­تىڭ ەندى كەلگەنىن ايتقان ەدىك. سەبەبى بۇ­گىنگى ۋاقىت وفشورلىق ايماقتا دوللارلاپ اقشا جاسىرعانداردىڭ ۇرىمتال جەرىنەن سوققى جاساۋعا تاپتىرمايتىن كەزەڭ.

بىرىنشىدەن, الەمدى قازىر تۇراقسىزدىق جايلاپ بارادى. قازىر ءبىر نارسەگە سەنىم ارتۋ قيىندادى. سونىڭ ىشىندە وفشورلىق ايماقتاردىڭ دا قۇپياعا اسا بەرىك ەمەستىگى بايقالىپ قالىپ ءجۇر. ماسەلەن, ەڭ ءبىرىن­شى 2016 جىلى پاناماداعى Mossask Fonsesa زاڭگەرلىك كومپانياسىنىڭ بىر­قا­تار قۇجاتتارى جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋشىلەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, اتى الەمگە ايگىلى ءبىراز ساياساتكەردىڭ پانا­ما­لىق وفشورلىق شوتتارى باتىستىق باق-تا جاريالانىپ كەتكەن ەدى. ىلە-شالا 2017 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىندا بول­عان جالپىحالىقتىق تەلەكوپىر كەزىندە ەلباسى بىرقاتار ۇلتتىق كومپانيالارعا شەتەلدەگى ەسەپشوتتارىندا ۇستاپ وتىرعان اقشالارىن ەلگە قايتارۋلارىن تالاپ ەتتى. سوندا جۇرتشىلىقا 18 وتاندىق كومپانيانىڭ 12,5 ملرد دوللار قارجىسىن شەتەلدە ۇستاپ وتىرعانى ءمالىم بولىپ قالدى. ەلباسىنىڭ تاباندى تالاپ ەتۋى ارقاسىندا بۇل قارجىنىڭ ءبىراز بولىگى كەيىن شەتەلدەگى وفشورلىق ايماقتاردان اۋدارىلعان ينۆەستيتسيا تۇرىندە ەلگە قاي­تارىلعان بولاتىن. وسى جيىندا «شەت­تە ۇستاپ وتىرعان اقشالارىڭنان ايى­رىلىپ قالماڭدار, كورمەي وتىرسىزدار ما؟ سانكتسيا جاع­دايىندا سىزدەرگە ەشكىم كومەكتەسە المايدى. اقشالارىڭدى قاي­تارىپ, قازاقستاندا ۇستاڭىزدار. قان­­داي كەپىلدىك كەرەك, زاڭ قاجەت پە, جار­لىق قاجەت پە, ءبارىن جاسايمىز, دەپ تۋرا­سىن ايتقان-دى. بۇل ءسوز شەتەلدىك شوت­تارعا اقشا جاسىرعان ءبىراز ادامنىڭ جۇي­كەسىنە سالماق تۇسىرگەنى انىق. سودان بەرى ولاردىڭ جۇيكەلەرىنە تۇسكەن سالماق ارتپاسا, كەمىگەن جوق.

ەكىنشىدەن, قازىر كوپتەگەن ەل قۇپيا بانكتىك ەسەپشوتتار, كولەڭكەلى كاپيتال, وفشورلارعا قارسى كۇرەستى باس­تاپ كەت­تى. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا قىم­بات جىل­جىمايتىن م ۇلىكتى يەمدەنگەن شە­تەل­­­دىكتەردەن ونى قانداي جولمەن ساتىپ العانىن, ياعني جۇمساعان قاراجاتتى زاڭدى جولمەن تاپقانىن دالەلدەۋ تالاپ ەتىلەتىن بولدى.

بۇل از دەسەڭىز, ءارتۇرلى ەلدىڭ 300 ەكو­­­نوميسى ەل باسشىلارىنا حات جازىپ, وفشورلىق ايماقتاردىڭ قىزمەتىن توق­تاتۋدى تالاپ ەتىپ جاتقانى تاعى بار. ولار مۇنداي ايماقتار الەمدە جەم­قورلىقتىڭ دەڭگەيى ارتۋىنا سەپتەسەدى دەيدى (وعان ءسوز بار ما؟!).

ۇشىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى قا­سىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى 11 مامىردا تو­تەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەت­تىك كو­ميسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا ­«...ۇلت­­تىق كومپانيالارعا تيەسىلى جەكەلە­گەن قۇرىلىمداردى شەتەلدىك يۋريسديك­تسيادان (وفشورلىق ايماقتاردان دەپ ۇقساڭىز دۇرىس بولادى) «استانا» حالىقارالىق قار­جى ورتالىعىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن اۋىس­تىرۋ جۇمىستارىن باستاۋ قاجەت» دەگەن ەدى. بۇدان سوڭ, مامىر ايىنىڭ 29 جۇل­دى­زىندا ولگا پەرەپەچينا باستاعان ءبىر توپ پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى وفشورلىق ايماقتارداعى اقشانى قاي­تارۋ جونىندە ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. بىلە بىلسەڭىز, مۇنىڭ ءبارى شەتەلدىك شوتتارىندا ميلليونداپ اقشا ۇستاپ وتىرعاندارعا وڭاي تيمەيتىن پسي­حو­لوگيالىق سوققىلار. قازىر ولاردىڭ كۇن­­دىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلا باستاعانى كامىل. جوعارىدا ايتىپ وتكە­نىمىزدەي, زاڭى دامىعان شەتەلدەردە دە زاڭسىز اقشا ۇستاۋ وڭاي بولمايىن دەپ تۇر. ءبىر كۇنى «مىنا اقشانى قانداي جولىمەن تاپتىڭىز, دالەلدەڭىز» دەپ حا­لىقارالىق سوتقا شاقىرىپ تۇرسا, ءبارى ءبىر كۇندە قۇ­رىماي ما؟ جىلدار بويى جيناعان قارجىسى (قانداي جولمەن تاپسا دا) ءوزى تۇگىلى ەلىنە, حالقىنا ءبىر تيىنى بۇيىرماي كەتسە, بۇل بارماق شايناتار ۇلكەن وكىنىش بولار ەدى.

وفشوردا اقشا ۇستاعانداردان قازىر وسى سەبەپتى مازا كەتە باستادى. وھ, بۇل اقشا دەگەنىڭىز وسىلاي عوي, بارعا بار بولعانى ءۇشىن ۋايىم, جوققا جوق بولعاندىقتان ۋايىم. ەندى ۇكىمەت دەپۋتاتتىق ساۋالدا ايتىلعان زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ با­عىتىنداعى جۇمىستاردى قولعا الىپ, شەتەلگە اقشا شىعارۋشىلارعا زاڭدىق تالاپتى كۇشەيتسە, بىرقاتارىنىڭ كوپتەن جۇقارىپ جۇرگەن جۇيكەسى سىر بەرىپ, اق­شانى ەلگە قايتارۋعا وزدەرى بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتەر ەدى.

«الدىڭا كەلسە, اتاڭنىڭ قۇنىن كەش»

قازاقتا «اداسقاننىڭ الدى ءجون, ار­تى سوقپاق» دەگەن ادەمى ءتامسىل بار ەمەس پە. ەگەر «استانا» حالىقارالىق قار­جى ورتالىعىندا شەتەلدەن اقشاسىن قاي­تارعاندارعا ارنايى زاڭدىق جاعدايلار جاسالسا قالاي بولار ەدى؟ مىسالى, اقشاسىن قايتارعان ادامدى قىلمىستىق قۋدالاۋدان, ءتۇرلى جاۋاپكەرشىلىكتەن قورعاۋ, سونداي-اق جازاعا تارتىلمايتىنىنا كەپىلدىك بەرۋ دەگەن سياقتى. شىندىعىنا كەلسەك, ءبىز وسى ايتىلعان جاعدايلاردى «استانا» قارجى ورتالىعىنداعى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ونسىز دا جاساپ جاتىرمىز. بۇعان قوسا, ولار بارلىق سالىق تۇرىنەن بوساتىلعان. مۇنداي جەڭىلدىكتەر بولماسا, اقشا-قارا­جاتىنىڭ قورعالاتىنىنا زاڭ جۇزىندە كەپىلدىك بە­رىل­­مەسە, ولار كەلمەس تە ەدى. بۇلاردىڭ ارا­­سىندا دا اقشانى كۇ­مان­دى جولمەن تاپ­قاندار از ەمەستىگى بەل­گىلى. بىراق ءبىز ونى قازبالامايمىز, تەكسەر­مەيمىز. بىزگە ەڭ باس­تىسى, قازاقستان ەكونوميكاسىنا قارجى قۇيسا بولعانى.

ەندى وسىنداي ۇستانىمدى قازاق­ستان­نىڭ شەتەلدەگى وفشورلىق شوت يەلە­رىنە دە قولدانعان دۇرىس. مۇنى مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا جوعارىدا تىلگە تيەك بولعان جيىن­دا تۇسپالداپ ايتىپ وتكەن بولاتىن. «ەگەر بىزدەگى بىرقاتار قۇرىلىمدار قول­داعى قاراجاتىن شەتەلدىك وفشورلىق ايماقتاردا ۇستاعاندى ءتيىمدى ساناسا, ءبىز قالاي شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنەن شىعامىز؟» دەگەن ەدى ول. مۇنى دۇرىستاپ تارجىمەلەسەڭىز,الدىمەن شەتەلدىك وفشور­لىق ايماقتا جۇرگەن قازاقستاندىق قۇرى­­لىمدارعا جاعداي جاسايىق, سوندا شەتەل­دىك­تەر دە كوپتەپ كەلەدى دەگەن ءسوز عوي. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى بۇعان باسا ءمان بەرگەن ەكەن, «استانا» قارجى ورتالىعى ناقتى جوسپار قۇرىپ, ىسكە كىرىسۋى ءتيىس.

اشىعىن ايتۋ كەرەك, قازاقستاندا قولىنا قوماقتى اقشا ۇستاعانداردىڭ ءبارى كولەڭكەلى ەكونوميكادان تابىس تاپ­قاندار ەمەس. اراسىندا ءوزىنىڭ ءىرى بيز­نەسىمەن اقشا قورىن جاساپ جاتقاندار دا بارشىلىق. بىراق سولاردىڭ كوپشىلىگى وزدەرىن ءوز ەلىندە سەنىمدى سەزىنە المايدى. وزدەرى سەنىمدىلىكتى سەزىنبەگەننەن كەيىن, اقشاسىن دا ەشكىمگە سەنىپ تاپسىرا المايدى. ويتكەنى بىزدە سىبايلاستىق جەمقورلىق كوپ, جەمقورلىق بولعان سوڭ زاڭسىزدىقتارعا دا ءجيى جول بەرىلەدى. ءتىپتى رەيدەرلىكپەن بيزنەستى تارتىپ الۋ فاكتىلەرى دە كەزدەسەتىنىن جوققا شىعارا المايمىز. سونىڭ ءبارى بىزدە اقشالى ادامنىڭ ءوزىن (نەگىزىنەن اقشاسىن عوي ارينە) قورعانسىز سەزىنۋگە ماجبۇرلەيدى. سوندىقتان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا بىزدەگى قالتالىلارعا, شە­تەل­دەگى قازاقستاندىق وفشورلىق شوت يەلەرىنە ايرىقشا قورعاۋ كەپىلدىگىن بەرۋى كەرەك. ول كەپىلدىكتەر ورتالىقتاعى حالىقارالىق زاڭناما تۇر­عى­سىنان راستالۋ ءتيىس. سوندا عانا, قار­جى ورتالىعىنا قۇيىلاتىن قاراجات كو­لەمى ار­تادى. شە­تەلدىك شوتتاردا ونسىز دا ءار نار­سە­دەن «شوشىنىپ» جاتقان قا­زاق­ستان­دىق­ قار­جىعا قازىر ءسال جەلەۋ تابىلسا بولدى, ەلگە قاراي اعىلعالى تۇر.

كولەڭكەلى ەكونوميكا ارقىلى بولسىن, باسقالاي جولمەن اقشا تاپقاندار وزدەرىن اقتايتىن جول تاپسا, ياعني قولىنداعى قار­جىلارىن ەل ەكونوميكاسىنا جۇمىس جاساتۋ ءۇشىن قۇيسا, ولار دا ءبىر كەزدەگى ەل الدىنداعى ايىبىن جۋىپ-شايار ەدى. يگى ماقساتقا جۇمسالعان اقشا دا كۇنىندە ارام جولمەن تابىلسا دا, كۇنادان «جۋىلادى». باستىسى, قوجاسىنىڭ نيەتى دۇرىس بولسا بولعانى. الدىمىزعا وزدەرى كەلسە, اتامىزدىڭ قۇنىن كەشپەي نە كورىنىپتى؟!

مەڭدوللا شامۇراتوۆ,

جۋرناليست