ساۋلەتشى تۋرالى ءسوز ەتكەندە, ونىڭ ءوزىن جىعا تانىماعان ادام, قاي جەردە قانداي قولتاڭباسى بار ەكەندىگىنە وي توقتاتىپ, كوزى جەتكەنىن باعالاپ, سارالاپ, ءسۇيسىنىس سەزىمىنە ەرىك بەرىپ, الگى يدەيالاردىڭ اۆتورىنا ىستىق ىلتيپاتىمەن قۇلاي بەرىلىپ, سىرتتاي بولسا دا سول بەيتانىسىنا تىلەۋلەس بولىپ جۇرەدى. ەگەر ءدام-تۇزى 80 جاسىنا 24 كۇن جەتپەي تۇگەسىلمەگەندە, وتاندىق ساۋلەت ونەرىنىڭ ساڭلاعى, «كAZGOR» جوبالاۋ اكادەمياسىن 45 جىل بويى ۇزدىكسىز باسقارعان تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى ابدىساعيت شايمۇحانبەت ۇلى تاتىعۇلوۆ ءوز مەرەيتويىنىڭ تورىندە باقىتتان باسى اينالىپ وتىرار ەدى-اۋ! وكىنىش وزەكتى ورتەيدى. ايتسە دە كوڭىلگە مەدەت جايلاردى امالسىز سارالاپ تا قالامىز. ەڭسەنى تىكتەۋ ءۇشىن, بوركەمىكتەنگەن ويدى بەكىتىپ الماققا, كىمنىڭ كىم ەكەنىن اجىراتپاق ماقساتپەن. قارالى ميتينگىدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوڭىل ايتۋ جەدەلحاتى وقىلىپ ەدى. «...ول ۇلتتىق ساۋلەت مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ, شاكىرت تاربيەلەۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتتى. ونەگەلى عۇمىر كەشىپ, سوڭىنا وشپەس ءىز قالدىرعان ابدىساعيت تاتىعۇلوۆتىڭ جارقىن بەينەسى حالقىمىزدىڭ جۇرەگىندە ماڭگى ساقتالادى».
ونىڭ ەل مۇددەسى جولىنداعى ەرەن ەڭبەگىنىڭ ەلەۋلىلەرىن عانا جىكتەر بولساق, سول ساۋلەت ونەرىنىڭ شوعىرلى جاقۇتتارى-اق, ءبىرتۋار تۇلعانىڭ بار بولمىسىن الدىمىزعا جايىپ سالارى حاق. ايتالىق, ارۋ الماتىداعى ونىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققان رەسپۋبليكا سارايىنىڭ, 25 قاباتتى «قازاقستان» قوناقۇيىنىڭ, ستاديوننىڭ, «الاتاۋ» ءساناتوريىنىڭ, «نۇرلى تاۋ» كوپقىرلى كەشەنىنىڭ, «انكارا» مەيمانحاناسىنىڭ, ت.ب. جوبالاۋ نۇسقالارىنىڭ بۇگىندە اۆتور «مەنشىگىنەن» شىعىپ, حالىقتىق مۇراعا اينالعانىن اڭعارار ەدىك.
نەمەسە ابەكەڭنىڭ ەل استاناسىنداعى قولتاڭبالارىنا نازار سالىپ كورسەك شە؟ تانتىلىگىڭ ۇستەمەلەنە تۇسەدى. ءبارىن تىزبەلەمەي-اق تەك «نۇرسايا», «تريۋمفالنىي» تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ, كەنەسارى حان ەسكەرتكىشىنىڭ, ازىرەت-سۇلتان مەشىتىنىڭ ساۋلەتتىك شەشىمدەرىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. وسىلاردان-اق ءا.تاتىعۇلوۆتىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ساۋلەت ونەرىن دامىتۋعا ۇزدىكسىز ءارى ساپالى ۇلەس قوسقانىن ايقىن باعامداي الار ەدىڭىز. ءتىپتى ەلوردا مەن الماتىنى بىلاي قويىپ, ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنداعى كورنەكى جوبالاۋ نىساندارىنا جۇرتتىڭ «تاتىعۇلوۆتىڭ قولتاڭباسى», «تاتىعۇلوۆتىڭ اقىل-ويىنىڭ جەمىسى» دەپ ەنشىلەپ ايدار تاعۋىنىڭ ءوزى, جەكە تۇلعانىڭ ەلمەن ەتەنە استاسىپ كەتكەندىگىن ايعاقتايتىن جارقىن مىسال ەمەس پە!
...ءبىر جولى ابەكەڭنىڭ الماتىداعى ساياجاي ءۇيىنىڭ ماڭدايشاسىنان ەرەكشە «ەنتاڭبانى» كورىپ, قايران قالعانىمدى جاسىرمادىم. ابەكەڭ دە سەزىمتال عوي, قىسقاشا تۇسىنىك بەرە كەتتى.
– اتام تاتىعۇل قاجىنىڭ قوستاناي وبلىسى امانكەلدى اۋدانىنىڭ سارىتورعاي جەرىندەگى قىستاۋىنىڭ سازبالشىقتان يلەنگەن ءبىر قىزىل كەسەگىن ساياجاي ءۇيىمنىڭ ماڭدايشاسىنا بەدەرلەپ قابىستىرىپ, قالاپ جىبەرگەنمىن. سونى تاڭسىق ەتىپ تۇرسىڭ عوي. ال مەن ەگەر, اتا-بابالارىمنىڭ قىستاۋلارىن تۇسىمدە ءجيى كورەمىن دەسەم, يلانار ما ەدىڭىز. جەمە-جەمگە كەلگەندە قىستاۋلار – ۇلتتىق تامىرىمىزدىڭ ءنارى ەمەس پە؟!
– وسى قازاقتار وتىرىقشىلىعىنىڭ ءبىر ۇلگىسى – قىستاۋلار بولار بالكىم.
– ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا حالىقتىڭ شاعىن عانا بولىگى قالادا, ال 90 پايىزى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تۇردى. سوندا: «وتىرىقشى بولعان ەلىمىزدىڭ تۇراقتى مەكەنى نە بولدى؟» دەگەن ورىندى ساۋال وزىنەن-ءوزى كولدەنەڭ تارتىلماي ما؟ ارينە, اۋىل بولدى عوي...
– ەندەشە, ء«بىز حح عاسىرعا دەيىن كوشپەندى بولدىق» دەگەن سارىۋايىمىمىزدى ءبىرشاما تەجەگەنىمىز ءجون بولار.
– ءبىزدى اناۋ ايتقانداي, «كوشپەندى» عىپ كورسەتۋشىلەردىڭ كولگىر ءسوزى نەلىكتەن شىققانىن ەكىنىڭ ءبىرى اڭعارادى قازىر. وتىرىقشىلىق تۇرمىستىڭ ءبىر بەلگىسى – دەربەس ينفراقۇرىلىمدى, وزىندىك ۇيلەسىمدى شەشىمدەرى مەن ساۋلەتتىك-جوسپارلىق ەرەكشەلىكتەرى بار قىستاۋلار دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سونىڭ ءبىر كۋاسى مەنىڭ اتامنىڭ قىستاۋى, دەدى ابەكەڭ ويلى جۇزبەن.
– سول ارۋاعى رازى بولعىر, قاجى اتاڭىزدىڭ رۋحىنا ارناپ اس بەرگەنىڭىزدەن دە حاباردارمىز, ابەكە.
– بۇل بايلىقتىڭ بۋى ەمەس, اتا-بابالارعا ءمىناجات ەتىپ, ۇرپاقتارىما ونەگە كورسەتۋدەن تۋعان وي ەدى. ءححى عاسىر يماندىلىق عاسىرى بولارىنا سەنەمىن. يماندى ادامدارى بار قوعام ۇرلىق- قارلىقتان, ار لاستىعىنان, ۇستەمدىكتەن تازا دا ادا بولا الادى.
قازىر ەل مەن جەردىڭ بايىرعى اتاۋلارىن قايىرۋ ءۇشىن كۇرەس ءجۇرىپ جاتقاندىعىن ايتا كەلىپ, بۇل ماسەلەدە ءبىر جىعىلىس, ءبىر تۇرىس دەگەندەي, ءسال-ءپال ىلگەرىلەۋشىلىگىمىز بارىن سەزدىرگەنىمدە, ابەكەڭە بۇل ءسوزىم ءتۇرلى وي سالدى بىلەم, قىسقاشا ءتۇيىن جاسادى.
– مۇنىڭ ءبارى قىستاۋلار تاريحىن زەرتتەۋگە دە تىكەلەي بايلانىستى. اتالار سالعان قىستاۋلار اتاۋسىز قالماسا – ەل, جەر, مەكەن-تۇراق اتتارى دا باستاپقى كىندىك ەسىمىنە وزدىگىنەن ورالادى.
از وتىرىستا ءوندىرىس جاعىن وزەۋرەتە بەرگىم كەلمەي, ابەكەڭنىڭ سەزىم قىلىن تەربەرلىك ءبىر سۇراق قويعىم كەلىپ, «ەسىڭىزگە تۇسسە, ءالى كۇنگە دەيىن جۇرەگىڭىزدى ءدىر ەتكىزەتىن اسا ءبىر ىستىق تولعانىسىڭىز جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟» دەپ تىلەك ەتتىم.
ابەكەڭ توسىلمادى:
– شەشەم 83-كە كەلىپ قايتىس بولدى... اۋىلعا زايىبىم ماعريپا ەكەۋمىز كوڭىلىن سۇراي بارعانبىز. كەتەرىمىزدە انام ەسىك الدىنا شىعىپ, اق باتاسىن بەردى. وسى ءسات, ءبىر اللانىڭ ءىسى شىعار, بالكىم, «بۇل سوڭعى كەزدەسۋلەرىڭىز» دەگەندەي, بويىمدى ءبىر وتكىر سەزىم قاق ايىرعانداي بولدى. شىداي الماي, كوزى جاۋتاڭداعان اناما قايتا ورالىپ, بار سەزىم-ماحابباتىمدى ءبىلدىرىپ, تىزەمدى بۇگىپ, اسىل انامنىڭ تابانىنان ءسۇيىپ-ءسۇيىپ الدىم... جۇرەگىمدەگى ءال كۇنگى وشپەس وتتاي ىستىق سەزىم وسى!..
بۇل ىڭكارلىك سەزىمدى تۇيسىنگەن كىم-كىمنىڭ دە جۇرەك قىلى ۇزىلەردەي بولىپ, مەيىرىمدىلىكتىڭ كاۋسارىنا قانىپ, توياتتايتىنىن نەسىنە جاسىرايىق.
وسى ءححى عاسىر قاي جاعىنان دا قازاقتىڭ التىن عاسىرى بولادى دەپ سەنىمدىلىكپەن ايتۋدان جالىقپايتىن ءا.تاتىعۇلوۆ بولاشاق ءۇشىن تەر توككەن سەرپىندى ساۋلەتشى. ول ءوزى بولعان 23 شەتەلدە ۇلتتىق نامىستى قولدان بەرمەيتىن دارا ءبىتىم يەسى ەكەندىگىن دالەلدەگەن ەدى. ءوزىن تولعانتاتىن وزەكتى ماسەلەلەر جونىنەن 200-دەن استام ەڭبەك جازىپ, بىرنەشە كىتاپ شىعاردى. جەتپىستىڭ بيىگىنەن ءىرى تۋراپ سويلەيتىن مۇمكىندىگى وعان «پارىز. سچيتايۋ دولگوم سۆويم» جانە «ىزگىلەر ءىزى. رازدۋميا و سوۆرەمەننيكاح» دەپ اتالاتىن قوس تومدىقتىڭ تۇساۋكەسەرىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا سالتاناتتى جاعدايدا كەسۋ باقىتىن بۇيىرتىپتى. وسىدان بەس جىل بۇرىن ساۋلەت ونەرىنىڭ تىلسىمدارىن تەرەڭ نەگىزدەگەن بەس تومدىق تاڭدامالىسى جارىق كورىپ, وسى سالانىڭ التىن قورىنا قوسىلدى. سوڭىندا قالعان كوپ شيىرلى دا ايقىن ءىزدىڭ ءبىر بەرەكەلىسى دە وسىعان ساياتىن شىعار. «ەگەمەننىڭ» بەلسەندى اۆتورى رەتىندە دە وقىرمانداردىڭ ەسىندە جۇرەر.
ابەكەڭ – ەڭبەگى ەلەنگەن ەر. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بەس بىردەي اكادەميانىڭ اكادەميگى, بىرنەشە قۇرمەتتى اتاقتاردىڭ يەگەرى, «قۇرمەت بەلگىسى», «ەڭبەك قىزىل تۋ», «حالىقتار دوستىعى» جانە «قۇرمەت» وردەندەرىمەن, كوپتەگەن مەدالمەن ماراپاتتالعان.
كەزىندە د.قوناەۆتىڭ كوزىنە تۇسكەن, سەنىمىنە كىرگەن جاس ساۋلەتشىنىڭ بايىرقالانعان ەڭبەك باسپالداقتارى بيىكتەپ شىرقاۋعا تارتىپ, ەلباسىنىڭ قاناعات سەزىمىنە بولەنگەنىن ايتۋ دا پارىز. 2007 جىلى اسا جوعارى ساپالى ەڭبەك كورسەتكىشى ءۇشىن ەلباسى قولىنان سىيلىق الدى.
ومىردەن اينىماس دوستار تابا بىلگەن ابەكەڭ وتە قاراپايىم, ادال, اقكوڭىل, جومارت جان ەدى. ول ك.ساعاديەۆ, م.قوزىباەۆ, ف.بايىمبەتوۆ, س.بايزاقوۆ, س.دوسانوۆ, ق.سارسەكەەۆ سەكىلدى ۇلت تۇلعالارىمەن ەتەنە ارالاستى. ءومىر ءمانىن دوس ارقىلى تۇسىنۋگە تىرىستى. ماڭايىنا قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ, عىلىمىنىڭ وزگە دە مايتالماندارىن ۇيىستىرا ءبىلدى, سىرالعى بولدى, ۇلت بولاشاعى ءۇشىن ارمان-مۇددەلەرىن توقايلاستىردى. «قولى اشىق, مەيىرىمدى ماعريپامنىڭ اق داستارقانىنا دوستارىم ءۇيىرىلىپ, ءۇيىمىزدى باقىتقا كەنەلتەتىن ەدى-اۋ», دەيتىن قايران ابەكەڭ ارادا جيىرما جىل وتكەن سوڭ سول سۇيىكتى زايىبىنىڭ جانىنا ماڭگىلىككە قيسايدى... ءابۋالي مەن ايدارداي قوس قاراشىعى قاراشاڭىراقتى ۇستاپ قالدى. ايدارى ءوز ورنىن باستى, ۇكىلەگەن ءۇمىتىنىڭ ءبىرى عوي...
...ءسىرا, اقىنجاندى بولماي ءىرى ساۋلەتكەر بولىپ قالىپتاسپاس ەدى-اۋ دەپ ءتۇيىن تۇيگەن ءبىز, ابەكەڭ تۋرالى از-ءماز تولعانىسىمىزدى جىر جولدارىمەن ورنەكتەۋگە بەكىندىك.
جان جىلۋى جادىراتىپ ماڭايىن,
اجارلاپتى عۇمىر تاعدىر-تالايىن.
تاۋەلسىز ەلدىڭ باقىتى ءۇشىن كۇرەسىپ,
كۇرسىنىسپەن كۇتىپتى تاڭ ارايىن.
شاتتانىپتى ەگەمەن ەلمەن ەتەنە,
وڭايلىقپەن باقىتقا قول جەتە مە؟
ساۋلەتشىنىڭ جۇرەگىنەن جارالعان,
جوبالارى عاسىرلارعا كەتە مە؟!
ءيا, كەتەر, ۋاقىتپەن قۇنداقتالىپ,
نىسانالار جەل وتىندە تۇر قاقتالىپ.
ابەكەڭنىڭ بار بولمىسىن تانۋ ءۇشىن,
قويۋ كەرەك, مۇرالىق سىردى اقتارىپ.
ساۋلەتىمەن ءسان بەرىپ جاھان-جۇرتقا,
ەلوردا مەن الماتى – ەرەن تۇتقا.
قازاقىلىق نىشانىن قالت ەتكىزبەي,
اينالىپتى تەكتىك مىنەز – مول قۇتقا.
ۇرانداتپاي, ۇلىقتاماي كوپ ىستەپ,
بەلدەن باسپاي ءھام ەشبىر كۇشتەپ.
ابەكەڭنىڭ قولتاڭباسىن حالقى تانىر,
ايتىپ-ايتپاي, توتەسىنەن ءدال تۇستەپ.
...كەزىندە ەل ساۋلەتىنىڭ تەگەۋرىندى تىزگىنىن مىعىم ۇستاعان ابەكەڭ وتكەن شاقپەن دە ءوز ارىپتەستەرىنىڭ قىسىلعاندا قاسىنان تابىلىپ, اقىلىمەن بولىسەتىندەي كۇي كەشتىرەتىنى نەتكەن تىلسىم كۇشتىڭ ارباۋى ەدى. ارباۋدىڭ اقيقاتى – شىندىقپەن شەندەسەرىن ويلاساق, مارقۇمعا دەگەن قيماستىق سەزىم دە سان-ساققا وي جۇگىرتكىزىپ, ەرەن تۇلعانىڭ ناق ومىردەگى بۇكىل بولمىسىنان ءبىر ءسات اجىراتپاي, تاۋبە دەگىزەرلىگى ەدى... قيال كوكجيەگىندە – ابەكەڭ ارمانداعان قازاق ەلىنىڭ ءار ەلدى مەكەنىنىڭ جايناپ جاڭعىرۋى, ساۋلەتتەنە قۇلپىرۋى, عاسىرلار كوشىندە تەكتىك تامىرىنان اجىراماۋى سەكىلدى ءتاتتى ءۇمىت قالعىماي, سەرگەكتىگىمەن سانامىزدى سەرپىلتەدى. وسىنداي عاجاپ تا ناقتى ىستەرمەن, كورىكتى ويلارمەن, ماقسات-مۇددەمەن كۇللى ءومىرىن بايىتا بەبەۋلەتىپ وتكىزگەن ابەكەڭ نەتكەن باقىتتى ەدى!
قايسار ءالىم