شاھار شىرايى

«بۇل ءومىر ءبىر-اق رەت بەرىلەدى, ال ونى شىمكەنتتە ءسۇرۋ كەرەك».

نۇرسۇلتان نازارباەۆ,قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى

 

ءارى شىمكەنتتىڭ رەسپۋبليكالىق مار­تەبە الۋى قالانىڭ ودان ءارى ىلگەرىلەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە جانە جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشىلاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. «بۇل قادام شاھاردىڭ تەڭگەرمەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا جانە بۇكىل ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس ساپاسىنىڭ دايەكتى تۇردە ارتۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

وسىلايشا, تەلقوڭىر ەكى ءوڭىر ەنشى ءبولىسىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنداعى ءادىل باسەكەگە ءتۇستى. ەكى اتاۋ دا – ۇلت, ەل ءۇشىن قاستەرلى ۇعىم. سەبەبى الاساپىران شاقتاردا ەلگە پانا, ەلىم دەگەن ەرلەرگە اراشا تۇسكەن مەكەننىڭ قاراكوزدەر ءۇشىن قادىرى قاپ تاۋىنان دا قاستەرلى-تۇعىن. مىنە, تۇرعىندارىنىڭ سانى ميلليوندى ەڭسەرگەن شاھاردىڭ رەسپۋبليكالىق قالا مارتەبەسىن العانىنا دا ەكى جىل تولىپتى. 

ەلدىڭ دامۋى, ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتكىشى ءىرى قالالارىنىڭ كوپتىگىمەن ولشەنەتىنى بەلگىلى. لوكوموتيۆ قالالاردىڭ قاتارى كوبەيگەن سايىن دالالىق ۇلتتان قالالىق ۇلتقا بىرتىندەپ بەيىمدەلە تۇسەتىنىمىز انىق.

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, ونەر مەن مادە­نيەت ءار كەزەڭدەردە وڭتۇستىك ايماقتاردا جاقسى دامىعان.

    

«قازاقتىڭ شىمكەنتتە بەستەن ءبىرى,

ەشقاشان شىعارماڭدار ەستەن مۇنى.

ارقاشان بىزگە قاراپ ولشەنەدى,

قازاقتىڭ قانشالىقتى وسكەندىگى».

 

اسەلحان قالىبەك,

ايتىسكەر اقىن

 

ۇشاق قاناتىنان قاراعاندا

شىمكەنت – ەلىمىز بويىنشا اۋماعى جاعىنان ەڭ الىپ قالانىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى ءارى ەلىمىزدىڭ باسقا قالالارىنان وزىندىك «برەندتەرىمەن» ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. سوڭعى جىلدارى جاقىن ءۇش اۋداننان 40-تان استام ەلدى مەكەن شىمكەنت اۋماعىنا قوسىلدى. بۇل – قازاقستان بويىنشا قالالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن اۋماق. سونىڭ ناتيجەسىندە قالا حالقىنىڭ سانى كۇرت ءوسىپ, شاھاردىڭ ميلليونىنشى تۇرعىنى 2018 جىلدىڭ 17 مامىرى كۇنى دۇنيەگە كەلدى.

شاھاردىڭ شىعىس قاقپاسى سانسىز بابتار مەكەنى سايرام اۋدانىنان باستالسا, باتىسى قازاقتىڭ تەگىن قۇراعان ءۇش ءجۇزدىڭ باسى قوسىلعان وردالى ورداباسى اۋدانىمەن شەكتەسەدى. تۇستىگىندە تولەبي, قازىعۇرت, تەرىسكەيىندە بايدىبەك اۋدانىمەن قوڭسىلاس ورنالاسقان.

شىمكەنتكە كەلگەن قوناقتىڭ كەز كەل­گەنى اۋەلى قالا اۋماعىنىڭ كەڭدىگىن ءسوز ەتەدى. جەر ۇيلەر كولەمىنىڭ كوپتىگىن, ۇشاق قاناتىنان كوز سالعاندا شىمكەنتتى ەكى تاۋدىڭ ورتاسىندا جامباستاپ جاتقان شوپانعا, عيماراتتاردى جاسىل جەلەك­كە جايىلعان شوپان اتا ت ۇلىگىنە ۇقساتىپ جاتادى. انىعىندا, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, رەسپۋبليكالىق مارتەبە العان قالاعا قوسىلعان ەلدى مەكەندەر شىم­كەنتتىڭ شەكاراسىن كەڭەيتە ءتۇستى. 

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, شىمكەنت – 2200 جىلدان استام تاريحى بار قازاق­ستاننىڭ ەڭ ەسكى قالاسى. بۇل فاكتىنى قالا ورتالىعىنداعى ەسكى قالاشىقتى زەرت­تەۋ بارىسىندا ارحەولوگتەردىڭ ءوزى راستاعان. سونداي-اق جۇرت ايتىپ جۇر­گەندەي شاھار ەلىمىزدەگى كۇنگە ەڭ جاقىن قالا. مۇندا جىلىنا 300 كۇنگە دەيىن شۋاقتى اۋا رايى ساقتالادى. قىسى جىلى, جازى وتە ىستىق جانە ۇزاق بولاتىن قازاقستاننىڭ ەڭ شىرايلى ءوڭىرى. سول سەبەپتى ايماق اگروشارۋاشىلىقتىڭ وتانى, جىلىجايلار مەن ءىرى قۇرىلىس الاڭى. مىنە, شىمكەنتتىكتەر ءوڭىردىڭ وسى ارتىق­شىلىعىن ءوز پايدالارىنا جاراتۋدا.

ەل اراسىندا شىمكەنتتى جەمىستى مەكەنگە تەڭەپ جاتادى. جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس, قاربىز-قاۋىن, ءدامدى تاعامداردان بۇل شاھارعا تەڭ كەلەر قالا  جوق. بۇل ءوڭىردىڭ جىلدىق تابىسى تۇرعىندارىنىڭ قاجەتتىلىگىن تولىعىمەن وتەي الادى.

تىرشىلىك ءۇشىن ەڭ قاجەتتى دۇنيە – سۋ. ال شىمكەنت – سۋلى قالا. سەبەبى ەلى­مىز­دىڭ وڭتۇستىك مەگاپوليسى ءوز اۋماعى ار­قى­لى وتەتىن كوپتەگەن سۋ ارتەرياسى بار جالعىز قالا. شاھار اۋماعىنان قاراسۋ تارماعى مەن بادام جانە قوشقاراتا وزەن­دەرى اعىپ وتەدى. سونداي-اق قالانى شى­عىستان باتىسقا قاراي كەسىپ وتەتىن بادام, شىمكەنت, جاڭاشەك جانە تەكەسۋ كانالدارىنىڭ جاساندى سۋ جولدارى بار. وسى ارتىقشىلىق قالا تۇرعىندارىنىڭ وتباسىلىق باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىمەن اي­نالىسۋىنا زور مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر.

كوك جۇزىنەن تومەنگە كوز سالساڭىز, شىم­كەنتتەگى جىلىجايلار مەنمۇندالاپ كورىنەدى. شىمكەنتتىڭ جەر كولەمى ماس­كەۋدىڭ اۋماعىمەن بىردەي. شاھاردىڭ اۋماعى 117 مىڭ گەكتارعا دەيىن كەڭەيىپ, ءتىپتى ماسكەۋدەن اسىپ ءتۇستى. قالادا 3 مىڭعا جۋىق كوشە سالىنىپ, وعان قازاق باتىرلارى  مەن مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ جانە عالىمداردىڭ ەسىمى بەرىلگەن. 2500 شاقىرىمدى قۇرايتىن كوشەلەرىنىڭ ۇزىن­دىعىمەن ابسوليۋتتىك رەكورد ورناتقان قالا.

 

«شىمكەنت قازاقستانسىز ءومىر سۇرە الادى, قازاقستان شىمكەنتسىز ءومىر سۇرە المايدى».

مۇحتار ماعاۋين, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

 

 مادەنيەتتىڭ مايەگى تەرەڭدە

بيىل شىمكەنت تمد ەلدەرىنىڭ مادەني استاناسى اتانىپ, الەمدىك مادەنيەتتەردىڭ باسى ەلدىڭ تۇستىگىندەگى كونە شاھاردا قوسىلاتىن ەدى. الەمدى جايلاعان پاندەميا سالدارىنان جوسپارلانعان حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارالاردىڭ مەرزىمى كەشەۋىلدەۋدە. الايدا بۇعان بولا قالا مادەنيەتىنىڭ مەرەيى تومەندەمەسى انىق. سەبەبى شىمكەنتتەگى مادەنيەتتىڭ مايەگى تىم تەرەڭدە. ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت, ەڭبەككە ادالدىق, جاقىنعا باۋىرمالدىق, قوناققا ءىلتيپات, قازاقى سالت-ءداستۇر, ەسكى ءراسىم ءبارى-ءبارى ءالى كۇنگە دەيىن وسى شاھار تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا ساقتالعان.

وتىرىقشىلىق مادەنيەتتىڭ وشاعى سانالعان قالاعا ەلدىڭ اڭسارى اۋىپ تۇراتىنى دا وسى ەسكىدەن جەتكەن ەسىل قۇن­دىلىقتىڭ قۇدىرەتى سەكىلدى. دەگەنمەن شىمكەنت دەسە «شارت» ەتە قالاتىن ادام­داردىڭ كوزقاراسى كەيدە قوعامدىق پىكىرگە ۇلاسىپ جاتادى. بىراق وعان بولا «وك­پەلەيتىن» شىمكەنتتىكتەر جوق. ماڭ­داي تەرىن تىرشىلىكتىڭ قايناعان قازانىنان ­ناپ­ا­­قالارىن تابۋعا جۇمساپ ءجۇر.

قوناقجايلىلىق جاعىنان دا شىمكەنت الدا تۇر. وڭتۇستىكتىڭ ادامدارى قوناق كەل­گەنىن جاقسى كورەدى, جالپى قوناقتاردى وتە جوعارى باعالايدى. ولار قوناقتى ەلگە ماقتانىپ, جۇرتقا كورسەتۋ ءۇشىن ەمەس, جۇرەكپەن كۇتەدى جانە شىمكەنتتىكتەر­دىڭ بۇل قاسيەتى ءبىرىنشى كەزەكتە شەتەلدىك­تەر­دى قاتتى قىزىقتىرادى دەگەن پىكىر ءجيى ايتى­­لادى. انىعىندا, بۇل قاسيەت تە ۇل­تى­­مىزدىڭ ء«بىر شاۋگىم شاي – قازاقتىڭ بو­لىن­بەگەن ەنشىسى» دەگەن ءسوزىن دالەلدەي تۇسكەندەي.

شىمكەنت ءدامدى جانە ارزان تاعام­دارى­مەن ەلدى وزىنە باۋراپ الادى. كۇنگەي ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى استىڭ ءدامىن جاقسى بىلەدى. باۋىرساق, پالاۋ فەستيۆالدارى شىمكەنتتە عانا ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇرا­دى. رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ ءدام­دى تاعام شىمكەنتتە ازىرلەنەتىنى ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالىپ كەتكەن. دە­گەن­مەن بۇل اڭىزدىڭ اقيقاتى جوق ەمەس. قۇر­مەتتى قوناعىن ىلتي­پاتپەن كۇتىپ ال­عان شىمكەنتتىكتەر ونىڭ الدىنا ەڭ ءدام­دى جىلى-جۇمساعىن  ۇسىنادى. اۋا رايى­­نىڭ قولايلىلىعىنداي قوشەمەت كور­سەتەدى. ەرتە پىسكەن جەمىس پەن كوكونىس با­عانىڭ اسپانداۋىنىڭ الدىن الادى. بۇعان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن ورتاعا تەز بەيىمدەلگىش ەكەنى تاعى سەپ بولماق. شىمكەنتتىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەر تاعامىن ۇمىتپايتىن ادام­داردىڭ ەستەلىگى – بولەك اڭگىمە. ال تاڭ­دايىڭنان كەتپەيتىن كاۋابى تۋرالى ءسوز بولسا, تابەتىڭ اشىلا بەرەتىنى تاعى بار.

بەلگىلى ءانشى, قوعام قايراتكەرى بەكبولات تىلەۋحاننىڭ: «قازاق بولىپ قالعىمىز كەلسە, شىمكەنتتى ەتەگىنەن ۇستاپ ءجۇرۋىمىز كەرەك», دەگەن ءسوزى بار. تۇبىرىنە ۇڭىلسەك, ۇلتتى كەشەگى ورىستاندىرۋ, وتارلاۋ ساياساتى, بۇگىنگى جاھاندانۋ, جات اعىمداردىڭ جەتەگىنەن ساقتاپ قالاتىن ءبىر عانا رەتسەپت – ۇلتتىق مادەنيەت ەكەندىگىن تۇسىنەمىز.

قاي ءبىر جىلى وتاندىق رەجيسسەر جانى­­بەك جانقاراەۆ تۇسىرگەن «پوتومۋ چتو شىمكەنتسكي» ءفيلمى قوعامنىڭ تال­قى­سىنا تۇسكەن, شىمكەنتكە دەگەن قاتە كوزقاراستى اشىپ بەرگەن كوركەم تۋىن­دى بولدى. بىلايعى جۇرتتىڭ اراسىن­دا شىمكەنتتە ايەل تەڭدىگى جوق دەگەن ۇعىمعا ۇلتتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان جاسى ۇلكەن­دەرگە ءيىلىپ سالەم بەرۋ – ادەپتىلىكتىڭ بەل­گىسى ەكەندىگىن تاعى ءبىر دالەلدەپ بەردى.

ءبىر عانا مىسال, ەلدەگى ەگىزدەردىڭ سانى بويىنشا شىمكەنت – ءبىرىنشى ورىن الاتىن قالا. دەموگرافيالىق ءوسىم تۇر­عىن­دارى ەككەن قىزاناق پەن قيارداي جەمىس­تى. ستا­تيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, سوڭ­عى 10 جىلدا وڭىردە جەتى مىڭنان اس­تام ەگىز جانە 81 ۇشەم تۋىلعان. جىل سا­يىن ايماقتا شامامەن 800 جۇپ ەگىز دۇ­­­نيە­گە كەلەدى ەكەن. ء«بىر قوزى تۋسا, ءبىر ءتۇپ جۋسان ارتىق شىعادى» دەگەندەي, شىم­­­­كەنتتىك مىنەز-ق ۇلىق ۇرپاعىنىڭ كوپتى­گىمەن ماقتانادى. قارا قازان, سارى بالا قامى ءۇشىن تىربانىپ ەڭبەك ەتەدى.

قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باسىندا تۇر­عان الاش ارىسى  احمەت بايتۇرسىن ۇلى تار زاماننىڭ وزىندە ء«الحامدۋللا, التى ميلليون قازاقپىز!» دەپ اقجولتايلاعانى بەلگىلى. بۇگىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدە شىمكەنت­تىكتەر دە ۇلتتىڭ سانىن كوبەيتكەن وسى ەگىز, ۇشەمدەردىڭ سانىمەن ماقتانادى.

ۇلتتى تاربيەلەيتىن, مادەنيەتىن وسى­رەتىن رۋحاني وردانىڭ ءبىرى – تەاتر. بۇل بايلىقتىڭ ۇلەسى دە شىمكەنتتە كوش باستاپ تۇر. جالپى, شىمكەنتتىڭ ورتا­لىعىندا التى تەاتر ورنالاسقان. ج.شانين اتىنداعى قازاق دراما تەاترى, ورىس دراما تەاترى, وپەرا جانە بالەت تەاترى, ساتيرا جانە ءازىل-سىقاق تەاترى جانە قۋىرشاق تەاترى, سايرام وزبەك دراما تەاترى شىمكەنت تۇرعىندارى مەن قالا قوناقتارىن ءوز قويىلىمدارىمەن قۋانتىپ كەلەدى.

 

 

«قازاق بولىپ قالعىمىز كەلسە, شىمكەنتتى ەتەگىنەن ۇستاپ ءجۇرۋىمىز كەرەك».

 

بەكبولات تىلەۋحان,

ءماجىلىس دەپۋتاتى

  

تۇلعاعا تاعزىمى بولەك قالا

شىمكەنت قالاسىنداعى كەز كەلگەن نىسانعا اتاۋ بەرۋدە رەسپۋبليكامىزدىڭ, ءوڭىرىمىزدىڭ دامىپ, وركەندەۋى جولىندا ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردىڭ ەسىمىن ءبىر ءسات نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. سوندىقتان قالاداعى ەڭ كورىكتى ورىندار مەن ساياباقتاردى ۇلت توبەسىنە كوتەرگەن ۇلىلاردىڭ ەسىممەن اتاپ كەلەدى. بۇل اۋەلى تۇلعاعا تاعزىم بولسا, ەكىنشىدەن وسكەلەڭ ۇرپاقتى ۇلىلىققا, ىزگى قاسيەتكە, وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋ بولماق.

ماسەلەن, الىپ بايدىبەك بابا ەسكەرت­كىشى, اباي ساياباعى, د.قوناەۆ گۇل­زارى, ء«شامشى الەمى» اللەياسى, ج.شا­نين اتىنداعى شىمكەنت قالالىق اكا­دەميالىق دراما تەاترىنىڭ اتاۋلارى الاشتىڭ اردا تۋعان ۇلدارىنا كور­سە­­تىلگەن تاعزىم بولسا كەرەك. جۋىردا وسى جاقسى ءداستۇردىڭ جالعاسى رەتىندە شىمكەنت دەندروساياباعىنا قازاقتىڭ اياۋ­لى پەرزەنتى اسانباي اسقاروۆتىڭ اتى بەرىلدى. وسىلايشا, اتالعان مەكەن اسانباي اسقاروۆ اتىنداعى دەندروساياباق اتاندى. جاڭا اتاۋ قالا اكىمىنىڭ بۇي­رى­عىمەن بەكىتىلگەن. العاش رەت دەن­درو­­ساياباققا قوعام جانە مەملەكەت قاي­رات­كەرىنىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس 2016 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانىندا قالالىق ءماس­ليحاتتىڭ كەزەكتەن تىس سەسسياسىندا ايتىلدى. سودان كەيىن دەپۋتاتتار بۇل شەشىم ءۇشىن ءبىراۋىزدان داۋىس بەرگەن بولاتىن. شىمكەنت دەندرولوگيالىق ساياباعىن قۇرۋدىڭ تاريحى 1979 جىلدان باستاۋ الادى. بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆتىڭ باستاماسىمەن بوي كوتەرگەن بۇل ساياباق اراعا جىلدار سالىپ تۇلعانىڭ اتىن قايتا جاڭعىرتتى.

تاريح بەتتەرىن پاراقتاساق, اتالعان اۋماق سول جىلدارى قالا ماڭىنداعى قوقىس تاستايتىن ورىن بولعان دەسەدى. «اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەگەن بابالار اماناتىن بەرىك ۇستانعان سول كەزدەگى ءوڭىر باسشىسى اسانباي اسقاروۆ قوقىستان قوبىراپ جاتقان ايماققا اعاش وتىرعىزعان ەكەن. قالانىڭ اۋا رەتتەۋشىسىنە اينالعان ورىن شىمكەنتتىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىگىنە وڭ اسەر بەرىپ كەلەدى. ەندىگىدە تاماشا دەمالىس ورنىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, ونى بۇلدىرمەۋ – ءاربىر قالا تۇرعىنىنىڭ ازاماتتىق بورىشى.

قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالعان ساياباق شاھارعا ات باسىن بۇر­عانداردىڭ سوقپاي كەتپەيتىن سۇيىكتى مەكەنىنە, جاس جۇبايلاردىڭ توي الدىن­داعى سالتاناتتى سەرۋەنىنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدى.

بۇل جاقسى باستاما, جاراسىمدى اتاۋ­لار ءالى دە جالعاسىن تاۋىپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ جارقىن ۇلگىسىنە اينالارى داۋسىز.