ەجەلدەن كوپتىڭ اۋزىنداعى قاراباۋىر اڭگىمەگە وزەك بولسا, ەلەڭ ەتە قالامىز. بۇل اۋىلدىڭ تاريحي جادىمىزداعى ورنى ەرەكشە. الدىمەن قازاق ەلى تاعدىرىندا شۋاقتى بەتبۇرىس جاساعان حان ابىلاي زامانى كوڭىل تورىندە كولبەي تۇرا قالاتىنى بار.
ۇلىق بابا بۋرابايدا حان كوتەرىلىپ, قىرىق جىلدان استام بيلىك قۇرعاندا, كورەگەنگە كوكشە جۇرتشىلىعى عانا ەمەس, ءوڭىردىڭ كەڭقولتىق تابيعاتى دا قولداۋ-پانا بولعانىن ايتقىمىز كەلەدى. جاۋگەرشىلىك ۋاقىتتا الاڭسىز ساياسات جۇرگىزۋ ايتقانعا وڭاي. سول مۇمكىندىكتى بۋراباي تاۋلارىنا جاپسار قىزىلاعاش, قاراباۋىر جوتالارى جاساپ وتىرعانىنا ءتانتى بولاسىڭ. ءبىزدىڭ قىلاڭ بۇركىت كارى تاريح قاراباۋىردىڭ جەتى جوتاسىندا شىراق جانىپ تۇراتىنىن ايتادى. قياستان جاۋ شابا قالعاندا شولعىنشىلار الدىمەن دابىل كوتەرەدى. ەرتە قامدانعان قازاق قولىنىڭ شوقتىعى بيىك تۇراتىنى سودان. جوڭعارعا قىرعىن سالعان باتىرلار تىنىسىن كەڭەيتىپ, ىرگەدەگى ورازدىڭ بۇلاعىنان ءشولىن باساتىنى عاجاپتىڭ عاجابى دەڭىز. سول جارىقتىق وراز اتالىق بۇلاعى ءالى كۇنگە ءمولدىر سۋىمەن سىلدىر-سىلدىر سىر شەرتەدى.
قاراباۋىرعا جەتكەنىمىزشە وسىناۋ ءبىر وركەندى وتكەنىمىزدىڭ ونەگەلى قۇشاعىندا ەدىك. بۇگىنىمىز دە جارقىن. ءتالىمدى تاربيەنىڭ ءسولى تارقاماعان, تاۋەلسىزدىك ۇستانىمىنىڭ ۇستىندارى بەرىك كورىندى. قياستاۋ كەلگەن قايتا قۇرۋ تالاي اۋىلداردىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ, ىرگەسىن سوگىپ كەتكەنى راس-اۋ! بىراق بۇل اۋىلداردىڭ ءجونى بولەك. قاراباۋىر قۋاتتانىپ قالعان, قىزىلاعاش ابىلاي حان اتانىپ, ايباتتانىپ تۇر. ماسەلە – قازاقى ءداستۇردى ءتاۋ ەتكەن تۇرعىنداردا, تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق ماحابباتىن الاۋلاتقان ازاماتتاردا ەكەندىگى ايقىن. جولباسشىمىز اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى جەڭىس كوبەنوۆكە دەگەن ءىلتيپاتىمىزدىڭ ءوسىپ بارا جاتقانى دا سودان شىعار. بۇل جىگىت – تۋعان ەلىن تىنباي جىرلاعان قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى عاليا جۇباندىقوۆتىڭ ۇرپاعى, اگرونوم اقىن نۇرمياش كوبەنوۆتىڭ ۇلى.
اۋىلعا كىرەبەرىستە قارا دجيپ قاڭتارۋلى تۇر ەكەن. سۇڭعاق بويلى, اشاڭ ءجۇزدى, ك ۇلىمكوز جىلقىباي ىزەتپەن امانداستى. قازاقى قالىپتاعى ىلتيپاتقا ءىشىمىز جىلىپ قالدى. وڭىرگە ايگىلى تولەگەن جىلقىشى ۇلىنا جىلقىباي ەسىمىن بەرۋىندە ۇلكەن ءمان بار سياقتى. اتاكاسىپتى جالعاستىرىپ قانا قويماي, وندىرىستىك سيپاتقا اينالدىرا بىلگەن جىگىتكە بارەكەلدى دەيمىز ىشتەي. جوتانى جاعالاي قونعان اۋىلدىڭ ارحيتەكتۋراسىندا ەركىندىك بار. اققۇتاندار كەلىپ جاپاتارماعاي قونعاندى ەلەستەتەتىن ۇيلەر شاشىراي جايىلىپ جاتىر. مالشى جۇرتتىڭ قورا-قوپسىسى مەن اۋلالىق وسىمدىك جايى كەڭىنەن كوسىلگەن. قىستاق تورىندەگى قوس قاباتتى ءزاۋلىم عيمارات الىستان قول بۇلعايدى. جىلقىباي ءبىزدى سوندا باستادى. تورگە جايعاسىپ, ساۋمالدان سۋسىن باسقانىمىزشا وتاعاسى بۋراباي شيپاجايىنان كەلگەن ارىپتەستەرىمەن كەزدەسۋگە مۇرسات سۇراعان.
قالاعا بەرگىسىز ءۇي تىرشىلىگىنە كوز سالامىز بايقاتپاي. مۇندا تۇرمىسقا قولايلى جاعدايلاردىڭ بارلىعى قامتىلعانى كورىنىپ تۇر. قول شايعاندا ىستىق سۋى دا سۋىق سۋى دا سارقىرايدى. ءۇي مەن ونىڭ ەدەندەرى شەتەلدىك پەشپەن جىلىتىلادى ەكەن. تەلەديدار, ينتەرنەتىڭىز قوسىلۋلى. قابىرعادا – ۇكىلى دومبىرا. ءبىر قىزىعى, ءۇي ىشىندە بىزگە بايەك بولىپ جۇرگەن جىلقىبايدىڭ جارى ساۋلەدەن باسقا ەشكىم كورىنبەيدى. «كەلىن, بالا-شاعا امان با؟» دەگەن سۇراعىمىزدىڭ اۋجايىن تۇسىنگەن ول: «شۇكىر. بارلىعى ونى-مۇنى شارۋادا عوي», دەگەن جاۋاپ قاتتى. وسى كەزدە بوگەلىڭكىرەگەن جىلقىبايدىڭ ماسەلەسى شەشىلە ءتۇسسىن دەگەن تىلەكتىڭ ۇستىندەگى ءبىزدى ول كوپسالالى شارۋاسىمەن تانىستىرۋعا كىرىستى.
ءيا, قازىر كىسىنىڭ ۇيدە وتىرار ءجونى جوق. جىلقىبايدىڭ وتباسىلىق ۇجىمى 350 جىلقى, ەتتىك باعىتتاعى ءىرى قارا مەن قىرۋار قوي وسىرەدى. مال بۇگىندە اتا قونىس – كوكوزەك, شوجەك, باتپاق وزەك اتالاتىن شۇرايلى جايلاۋلاردا باعىلۋدا. اۋىلدىڭ وتىز ادامىن تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان جىلقىباي تولەگەن ۇلى قالياقپاردىڭ جىگىتتەرى كۇنى كەشە 630 گەكتارعا س ۇلى, ارپا داقىلدارىن سەۋىپ, كوڭىلى جايلانعان جايى بار. جالپى, 3 مىڭ گەكتارلىق جايىلىمدىق, ەكپە ءشوپ القابىنىڭ ءتۇسىمى دە جىلداعىدان جوعارىعا باعالانۋدا. قىستاۋ باسىنداعى قورالار ماڭىندا بالعىن ءشوپ مايالارى بوي كوتەرە باستاعانى سودان. ەگىستەن بوساعان ماقسات مايكوتوۆ, الماس سۇلتانوۆ, داۋرەن ءالجانوۆ سياقتى مەحانيزاتورلاردىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسى بۇل.
نەگىزى, قاراباۋىردىڭ اتى بال قىمىزىمەن شىققان. سوندىقتان اڭگىمەمىزدى وسى توڭىرەككە ىڭعايلاي بەردىك.
– ەس بىلگەننەن جىلقى سوڭىندامىن. اكەم كوپ نارسە ۇيرەتتى. ماقساتىم – ول كىسىنىڭ اسىل قۇرىعىن تومەندەتپەۋ. وڭتايلاندىرۋ كەزىندەگى قيىنشىلىق ۇمىتىلمايدى. اۋىل شەتى سيرەپ قالدى. ماماندىعىما قاراي شاقىرعاندار بولعان. تۋعان جەر, كەڭ جايلاۋدا وسكەن مەنىڭ كوشۋ دەگەن ويىما كىرگەن ەمەس. تاۋەكەل قىلىپ, 2003 جىلى «جاس» شارۋا قوجالىعىن قۇردىق. اتا كاسىپتىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەتىن انام كوپەيدىڭ اقىلىمەن بيە ساۋىپ, قىمىز باپتادىق. دايىندالعان ازدى-كوپتى ءونىمدى ەكى اياقتى موتوتسيكلمەن بۋرابايداعى شيپاجايلارعا جەتكىزىپ وتىردىم, – دەيدى بۇگىنگىنىڭ تابىستى شارۋاسى.
وسى مەزەتتە «شوفەرىمىز ەركىن يساباەۆ بۋراباي كۋرورتتارىنا قىمىز الىپ بارۋى كەرەك ەدى, سونى جونەلتەيىن», دەگەن جىلقىباي الدىمىزعا قالىڭداۋ كوك داپتەردى تاستاي بەردى.
كوك داپتەرىمىز دەرەكتەر جيىنتىعىنداعى كۇندەلىك ەسەبىندە ەكەن. «مال باسىن ۇلعايتۋ» دەگەن تاقىرىپشانىڭ استىنا «2008 جىلى «دامۋ» باعدارلاماسىمەن 10,5 ملن تەڭگە نەسيە راسىمدەپ, جىلقى جانە قارا مال ساتىپ الدىق. ول كەزدەگى ۇستەمە 8 پايىز بولاتىن. اۋىل ادامدارىمەن كەزدەسىپ, ون كىسىنى جۇمىسقا تارتتىق. نيەت بىلدىرۋشىلەر ءالى دە بار. قازىرگى كۇنى بۇرىنعى ەكى قاراباۋىر ءبىر اۋىل بولىپ وتىمىز» دەپ جازىلىپتى.
ءبىزدى «قىمىز باپتاۋ» ءبولىمىنىڭ قىزىقتىرعانى ونىڭ تالىمدىلىگىندە ەدى. داپتەردە كاسىبي تۇرعىداعى مىناداي سوزدەر بار: «ماقسات – حالىقتىق داستۇردەگى تازا قىمىز ءوندىرۋ. بىردە «وقجەتپەس» ساناتوريىندە دەمالىپ جاتقان اكادەميك ەسەنەەۆتىڭ شاكىرتى تەلەفون شالدى. «قىمىز ءوندىرۋدىڭ تەحنولوگياسىن قايدان الدىڭىز, گەرمانيادان با؟» دەيدى. مەن «اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان تەحنولوگيا» دەپ جاۋاپ بەردىم. بىزدە ۇنتاق (پوروشوك) قوسۋ تۇسىنىگى جوق. اق دامگە مۇنى ارالاستىرۋ – كۇنا. كۇبى دارۋلىك شوپتەرمەن ىستالىپ, قىمىز جىلقى قازىسىنىڭ مايىمەن باپتالادى».
ساپا جاعىنا قاتىستى ايتىلعان مىنا ماسەلەلەر دە كوڭىلگە قونىمدى. قىمىزدىڭ 80 پايىزى سۋدان, 1-1,5 پايىزى مايدان تۇرادى. ارادا 2-3 كۇن وتكەندە سارى سۋ بولىنەدى. مۇنى سۋ قوستى دەپ ەسەپتەۋ دۇرىس ەمەس. مەملەكەتتىك ستاندارت بويىنشا دا وسىنداي.
جايلاۋدا – 120 بيە بايلاۋدا. جەدەل جەتكىزىلگەن ساۋمالدىڭ كۇبىلەردە باپتالىپ جاتقانىن كوردىك. جۇمىس قولمەن اتقارىلمايدى. مەحانيكالاندىرىلعان پىسپە. بۇگىنگى اۋىسىمدا ساۋىنشىلار ايسۇلۋ حامزينا مەن زامزاگۇل امانباەۆا كەزەكشىلىك اتقارۋدا. دايىن ءونىم توڭازىتقىش «تانكتەردە» ساقتالادى ەكەن. جىلقىشىلار قايىرجان حامزين مەن قايىرباي ءبىرجانوۆتىڭ ىسكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنى اتاپ ءوتىلدى. وتباسى مۇشەلەرىنىڭ دە ارقايسىسىنىڭ ءوز مىندەتى بار. جىلقىبايدىڭ ءىنىسى مۇرات مال شارۋاشىلىعىنا, ۇلى اباي ەگىستىك ىسىنە جاۋاپ بەرەدى. جۇبايى ساۋلە جابدىقتاۋ, كەلىنى زاۋرە قىمىز تسەحىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قايىن اپاسى ايگۇل ءالجانوۆا ساتۋشى, قىزى ءسانيا ەسەپ قىزمەتىن اتقارسا, جۇلدىزى ششۋچينسك قالاسىنداعى دۇكەندى ۇستايدى ءارى جوعارى وقۋ ورنىندا وقيدى. قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى عاسىربەك كانيكۋل كەزىندە قوجالىق شارۋاسىنا كومەكتەسىپ ءجۇر.
– ماۋسىم ەندى باستالدى. قازىر كۇنىنە 600 ليتر قىمىز دايىنداۋدامىز. ءونىمدى كوكشەتاۋداعى جىبەك جولى بازارىنا, «التىن پالاس», «بوتاي» دۇكەندەرىنە جانە بۋرابايداعى شيپاجايلارعا جەتكىزەمىز. توتەنشە جاعداي كەزىندە دە جۇمىسىمىز توقتاعان جوق. ماعان ارنايى رۇقسات قاعاز بەرىلگەن. وسى پاندەميا كەزىندە, ورازا ايىندا قىمىزدى تۇتىنۋشىلارىمىزعا تومەن باعامەن ۇسىندىق. اۋىلدا بيە بايلايتىندار كوبەيدى, – دەيدى قاراباۋىرلىق كاسىپكەر جىلقىباي قالياكپار.
باقبەرگەن امالبەك,
جۋرناليست
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى