وزەندەر ارناسى قاشان كەڭەيتىلەدى؟

بۇل جاعداي سول كەزدەگى سۋ تاسقىنى تابيعي اپات دەپ تانىلسا دا, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تەح­نوگەندىك فاكتورلار دا قىلاڭ بەرگەنىن كور­سەت­تى. البەتتە, بولار ءىس بولىپ, بوياۋى ءسىڭدى عوي. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى تاعى دا قاي­تا­لاي بەرگىمىز كەلمەگەن. ايتسە دە, بۇگىنگى اڭ­گىمەمىز جوعارىدا ايتىلعانداي, اقتوبە قالا­سى ماڭىنداعى وزەندەر ارناسىن كەڭەيتۋگە قاتىس­تى بولعاندىقتان بۇدان 3-4 جىل بۇرىنعى سۋ تاس­قىنى جونىندەگى اڭگىمەنى اينالىپ وتە الما­دىق.

سول جىلى قۇرىلعان رەسپۋبليكالىق كوميسسيا وڭىرگە بىرنەشە ميلليارد تەڭگەنىڭ شىعىنىن كەلتىرگەن تاسقىندى تابيعي اپات دەپ جاريالادى. سودان كەيىن اقتوبە قالاسى ماڭىنداعى سەگىز وزەننىڭ ارناسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 6 ميلليارد تەڭگە قاراجات ءبولىندى. بۇدان ءارى وسى ماسەلەگە وراي ارنايى جوبا جاسالىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ «انتارەس پلاتينۋم» جشس-ءنىڭ باس ينجەنەرى ەركىن تاجعاليەۆكە تاپسىرىلعان. ءارى ول وزەندەر ارناسىن كەڭەيتۋ جونىندەگى جوبانىڭ اۆتورى بولىپ بەلگىلەندى.

وسى ارادا ە.تاجعاليەۆ سۋ ينجەنەرياسى سالاسىندا اجەپتاۋىر تاجىريبە جيناقتاعان بىلىكتى مامان ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز.  ول قولعا العان جوبانىڭ پايدالى, ءتيىمدى تۇس­تارى مول ەكەنىمەن دە كەلىسۋگە بولادى. مۇنىڭ الدىندا بۇگىنگى كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە قاتىستى اقتوبە وبلىستىق اكىمدىگىندە وتكىزىلگەن ماجىلىستە ە.تاج­عاليەۆ وڭىردەگى سۋ رەسۋرس­تارىنا قا­تىستى ينجەنەرلىك جوبالاردىڭ كەم­شىن تۇستارىنا توقتالا كەلىپ, 2017 جىلعى سۋ تاسقىنى تاعى دا قايتالانسا, قارعالى مەن اقتوبە سۋ قويمالارىنا جينالعان 700 ملن تەك­شە مەتر سۋ قالاعا اپات اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ال­عا تارتتى.

سونىمەن بىرگە جوبا اۆتورى وسى ماجىلىستە سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى قارعالى مەن ەلەك وزەندەرىنە سالىنعان كوپىرلەردىڭ ابدەن توزىعى جەتكەنىن, سونداي-اق وبلىس ورتالىعىندا سۋاعار جۇرگىزىلمەگەنىن ايتىپ بەردى. بۇل وي-پىكىرلەرمەن دە كەلىسۋگە بولادى. ايتسە دە, ءوز سالاسىن جەتىك مەڭگەرگەن وسىنداي كاسىبي بەساسپاپ ۇيىمداستىرۋشىنىڭ وزەن ارنالارىن كەڭەيتۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلدارى قالا تۇرعىندارىنىڭ, سونىڭ ىشىندەگى تابيعات قورعاۋشىلارى مەن ەكولوگتاردىڭ, باۋ-باقشا كووپە­راتيۆتەرى وكىلدەرىنىڭ تاراپىنان تولىق قولداۋ تاپپاي وتىر.

ايتالىق وتكەن جىلدارى وزەندەر ارناسىن كەڭەيتۋ جوباسى اياسىندا جاعالاۋداعى كوككە بوي سوزعان ءزاۋلىم بايتەرەكتەردىڭ ورىنسىز وتالعانى, ونىڭ ىشىندە قىزىل كىتاپقا دا كىرەتىن اعاش تۇرلەرى دە بار ەكەنى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعى مەن وكپە-رەنىشتەرىن تۋعىزدى. راس, بۇدان  ءۇش جىل بۇرىنعى سۋ اپاتىنان ءتيىستى ساباق الىنۋى كەرەكتىگىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. مەملەكەت تاراپىنان وبلىس ورتالىعى توڭىرەگىندەگى وزەندەردىڭ ارناسىن تازالاۋ مەن كەڭەيتۋگە قو­ماقتى قاراجات بولىنگەنى دە الدىڭعى پىكىرىمىزدىڭ ايعاعى. وسى ورايدا بو­لىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى جۇم­ساۋ, بۇل ىستە ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋ قاجەتتىلىگى دە ۇدايى نازاردا بولعانى ءجون. سوندىقتان بۇل تۇرعىدا جوبالاۋشىلار تاسقىن سۋدان الدىن الا قورعانۋ مەن ساقتانۋ دەلىنەتىن بىرجاقتى ويدىڭ جەتەگىندە كەتىپ, ونىڭ سالقىنى تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگى بۇزىلۋىنا ءتيىپ جاتسا, قالايشا قىنجىلماسسىڭ.

ايتالىق, 2017 جىلدان كەيىن­گى كەزەڭدە تۇتاستاي رەسپۋبليكا اۋماعىن­داعى وزەندەر مەن سۋ ايدىندارىنىڭ ەكى پايىزىن قۇرايتىن اقتوبە وزەندەرىندە سۋ مولشەرى اجەپتاۋىر ازايىپ كەتكەنى تۇرعىنداردىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزۋدا. ءسويتىپ بىردە كول, بىردە ءشول بولىپ تۇراتىن تابيعاتتىڭ قى­تى­­مىرلىعىنان وتكەن جىلى قالا ما­ڭىنداعى سازدى, پەسچانكا جانە بۇتاق وزەندەرىنىڭ ارناسى مۇلدەم تارتىلىپ, ەلەك پەن قارعالى وزەندەرىنىڭ تۇبىندەگى ساياجايلار سۋسىز قالىپ وتىر. جەر بەتىندەگى سۋلار تارتىلعان سوڭ, جەر استىنداعى سۋلار دا ازايىپ, كەرى شەگىنىپ بارادى. وسىلايشا تابانى تەرەڭدەتىلگەن وزەندەر قۇرعاپ, سۋسىز قالىپ جاتسا قولعا الىنعان جوبادان نە ءۇمىت, نە قايىر؟!

سونىمەن بىرگە بىلتىر سۋ تاپ­شىلىعى زاردابىن قاتتى تارتقان اقتوبە جۇرتشىلىعى بيىل دا سونداي كورىنىستىڭ قايتالانۋىنا كۋاگەر بولاتىن ءتۇرى بار. تەك بيىلعى مامىر ايىنىڭ جاڭبىرلى بولعانى عانا كۇردەلى قۇبىلىستىڭ بەتىن ءسال بەرى قاراتقانداي كورىنەدى.

وزەندەر ارناسىن كەڭەيتۋ جونىن­دەگى جوباعا قاتىستى وتكەن جىلى 3 قىلمىستىق ءىس قوزعالعانى دا ويلاندىرماي قويمايدى. سونىڭ ىشىندە سوتتا ەكى قىلمىستىق ءىس قارالىپ, مەردىگەرلەرگە ايىپپۇل تولەۋ جونىندەگى شەشىم شىعارىلسا, قالعان ءبىر قىلمىستىق ءىس ءالى كۇنگە دەيىن اياقتالماي كەلەدى.

اقتوبە وزەندەرىن تازالاۋ مەن تەرەڭ­دەتۋگە جانە ارناسىن كەڭەيتۋگە قا­تىستى ءوڭىر جۇرت­شىلىعى اراسىندا تۇسىنبەستىك پەن داۋ-داماي تۋعىزعان ماسەلەلەر ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە دە جولداندى. وتكەن جىلى اقتوبەگە كەلگەن ساپارىندا مينيستر ماعزۇم مىرزاعاليەۆ بۇل جوبانى تاعى دا وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, وعان ءتيىستى تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىگىن جانە وسى ءىس تولىق, ناقتى شەشىمىن تاپقان كەزگە دەيىن جوبانى توقتاتتىرا تۇرۋ كەرەكتىگىن ايتقان ەدى.

مينيستر قويعان تالاپتار تولىق شەشىمىن تاپتى ما؟ بيىل وسى جوباعا قاتىستى جۇمىستار ودان ءارى جالعاسا ما, جوق پا؟ وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى رۋسلان حامباروۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ماجىلىستە وسى ساۋالدارعا ايقىن جاۋاپتار قايتارىلماعانى, وزەندەر ارناسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىنە وراي تايعا تاڭبا باسقانداي توقتام مەن بايلام جاسالماعانى وكىنىشتى-اق.

ەندەشە, جان-جاقتى ويلاستىرىلماي اسىعىس جاسالعان جوبانىڭ كەمشىن تۇستارى جونىندە نە ايتۋعا بولادى؟ بۇل جونىندە قوعامدىق پىكىر جوباعا كىم تاپسىرىس بەرگەنى, ونىڭ تەحنيكالىق مىندەتتەمەلەرى قانداي ەكەنى تۇرعىندار ءۇشىن بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ وتىرعانىنا قاراي ويىسا بەرەدى. جوباعا جەرگىلىكتى مامانداردىڭ قاتىسۋى جونىندەگى ماسەلەدە دە جاريالىلىقتىڭ بولماۋى دا كەيبىر تۇسىنبەستىكتەردىڭ ورىن الۋىنا تۇرتكى بولۋدا. تابيعاتقا قاتىسى بار جوبالار دۇرىس جۇرگىزىلمەسە, بۇل جاعىمسىز جايت تۇتاستاي ەكوجۇيەگە نۇقسان كەلتىرۋى اب­دەن مۇمكىن. ويتكەنى مۇنداي جاعدايدا وزەن ما­ڭايىن­دا جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسى جويى­لىپ كەتپەسىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. سوندا «توقال ەشكى ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ, قۇلاعىنان ايىرىلىپتى» دەگەننىڭ كەرى بولىپ شىقپاي ما؟

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تۇتاس رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى وزەن­دەردىڭ 2 پايىزىن قۇرايتىن اقتوبە وزەندەرىنىڭ تەك وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى بار ەكەنى دە ەلەۋلى ما­سەلە. بۇل – ونىڭ جەراستى سۋ كوز­دەرىمەن جالعاسىپ جات­­قانى ءارى وزەن ارنالارىنىڭ بۇ­لاق كوزدەرىمەن ۇدا­يى تولىعا تۇسە­تىندىگى. وسى جەراستى سۋ رەسۋرس­­تارى سالماعى جەر قايىس­تىراتىن اۋىر تەح­ني­كالاردىڭ جانشىپ, تاپتاۋ ناتي­جەسىندە جەرمەن جەكسەن جويىلىپ, كومىلەتىن بولسا, جوبانىڭ ء«بىر كەم دۇنيە» بولعانى دا.

وبلىس اكىمدىگىندە وتكىزىلگەن جيىندا وسىن­داي اتتەگەن-ايلاردى العا تارتقان العا اۋدانىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەك­شىسى, وڭىردەگى فەرمەرلەر قوزعالىسىنىڭ بەل­دى وكىلى الەكساندر ماندرىكين وسىنداي جاۋاپ­سىزدىقتىڭ كەسىرىنەن پەسچانكا جانە بۇتاق وزەندەرىنىڭ بويىندا ونىڭ سۋى تارتىلىپ, تەك بالشىق قالعانىن قىنجىلا جەتكىزدى. ءارى ول مۇنداي جاعدايدا وزەن ارنالارىن الىپ بۋلدوزەرلەرمەن تاپتاۋدى جالعاستىرۋ وڭ ناتيجە بەرە قويمايتىنىن مالىمدەدى.

قالاي دەگەندە دە, اقتوبە قالاسى ماڭىنداعى وزەندەر ارناسىن كەڭەيتۋ جوباسى 2-3 جىل وتكەنىنە قاراماستان, ءبىر جۇيەگە تۇسپەي كەلەدى. اتالعان ىستە مەملەكەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋ ورىن العانى ەشكىمگە دە قۇپيا ەمەس. بۇل رەتتە بۇعان كىم كىنالى دەپ ساۋال جۇگىرتكەننەن گورى, جوبانى وزگەرتۋ ءتيىمدى بولاتىنى انىق.

اقتوبە