بىردە كۇزدەي شۋاقتى, بىردە قىستاي قاتتى, بىردە كوكتەمدەي قۇلپىرعان, بىردە جازداي جايناعان ومىردە قازاقتىڭ تالاي جاقسى-جايساڭدارىنىڭ كوزىن كورىپ, ولارمەن اعالى-ءىنىلى سىيلاسىپ, جاقىن عۇمىر كەشتىم. سونداي ەرەن ازاماتتاردىڭ بىرەگەيى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ۇلكەن اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ. كوزى تىرىسىندە تالاي بيىكتى باعىندىرعان تۇعىرلى تۇلعانىڭ ەلگە جاساعان قىزمەتى, تىرشىلىكتە قالدىرعان ءىزى ايقىن. اقىننىڭ ء«بىر اۋىز ءسوز» اتتى ولەڭى, وعان جازىلعان تاماشا اۋەزدى ءانى ەسىمە ءتۇسىپ, ابزال اعامىز تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتۋدى ءجون سانادىم.
جۇرتشىلىق ارداقتى ازاماتتىڭ اقىندىعىن, قارىمدى قايراتكەرلىگىن جاقسى بىلەدى. شىن مانىندە, بۇل كىسى «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» ادام. ادامگەرشىلىگى مول, پاراسات-پايىمى تەرەڭ, ءبىلىمى مەن بىلىگى تەڭ تۇلعا ەدى. تاريحتى, حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىن وتە جاقسى بىلەتىن. 1992 جىلى اقپان ايىندا كوكشەتاۋ وبلىستىق اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. بۇل – ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, نارىقتىق قاتىناسقا ەندى قادام باسقالى تۇرعان شاق بولاتىن. الدىمىز بۇلدىر, كوڭىلىمىزدە كۇمان كوپ ەدى. بىراق ءار قازاقتىڭ بويىندا كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قامىتىنان بوساعان «ازاتپىز» دەگەن رۋح اتويلاپ تۇردى. مىنە, وسى رۋح ءبىزدى تالاي قيىندىقتان الىپ شىقتى.
ءدال سول جىلى كورنەكتى قايراتكەر, تارلان اقىن الپىسقا تولدى. مۇنى كوكشەتاۋدا كەڭ كولەمدە اتاپ وتتىك. اعامىز سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى شال اقىن اۋدانىندا تۋعانىمەن, بالالىق شاعى كوكشە جەرىندە وتكەن. كەزىندە ون ءتورت جىل قازاقستان ۇكىمەتىن باسقارعان بايكەن ءاشىموۆ اعامىز مۇعالىم بولعان, اتاقتى ارحيتەكتور شوتا ءۋاليحانوۆ وقىعان, باسقا دا ەلىمىزگە بەلگىلى ازاماتتار قاناتتانعان سىرىمبەت مەكتەبىندە ءبىلىم العان. سوندىقتان كاكىمبەك اعانى كوكشەتاۋلىقتار دا جەرلەسىمىز دەپ ماقتان تۇتادى.
وسى كەزدە كاكىمبەك اعامەن جاقىن تانىسىپ, ارامىزدا اعالى-ءىنىلى سىيلاستىق ورنادى. بۇرىن دا بۇل كىسىنىڭ قايراتكەرلىگى مەن اقىندىعىن جاقسى بىلەتىن ەدىم, ەندى جاقىننان تاني ءتۇستىم. سوندا اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ول كىسى ەل ىشىندەگى بىرنەشە ماسەلەگە وي تاستادى. سول جىلى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ 190 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قولدادى. بۇل ۇلكەن وقيعا ەدى. كەڭەستىك داۋىردە قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ ەسىمى مەن ونىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۋرالى ايتقىزبادى. ول جايىندا ءسوز قوزعاعاندار قۋعىنعا ءتۇستى. ەندى تاۋەلسىزدىك الدىق, ۇلى بابامىزدىڭ ارۋاعىن ارداقتاۋعا دا ءسات تۋدى. اسىل ەردىڭ تويى وبلىستىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىمەن, رەسپۋبليكالىق كولەمدە بولدى. الماتىدان ەلىمىزدىڭ مادەنيەت ءمينيسترى, ايگىلى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ پەن اتاقتى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باستاعان زيالىلار كەلىپ, عىلىمي كونفەرەنتسيادا بايىپتى بايانداما جاسادى. سول ايتۋلى وقيعا قارساڭىندا كاكىمبەك اعامەن سىر تارتىپ اقىلداسقاندا, ول: «كەنەسارىنىڭ تويىن وتكىزۋ كەرەك, قازاق ءۇشىن جانىپ كەتكەن تۇلعا. مەن دە وزىمشە وسى تويعا ۇلەس قوسسام دەپ دايىندالىپ ءجۇرمىن» دەگەنى بار ەدى. سويتسەم, اقىن سول كەزدە «كەنەسارىنىڭ سوڭعى ءسوزى» دەگەن پوەماسىن جازىپ ءجۇر ەكەن.
1993 جىلى كوكشەتاۋدا اقان سەرى بابامىزدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى ءوتتى. تويعا دايىندىق ءبىر جىل بۇرىن باستالدى. الدىمەن سەرىنىڭ كىندىك قانى تامعان قوسكولدەن جاڭا اۋىل سالىندى. ەندى اقان سەرىنىڭ ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋ كەرەك. وسى جايتتى كاكىمبەك اعاما ايتىپ ەدىم, ول: «تولەگەن دوسماعامبەتوۆ دەگەن تالانتتى ءمۇسىنشى بار, ءوزى اقان سەرىنى جاقسى كورەدى, پوەزيانى دا تەرەڭ بىلەدى, سوعان ۇسىنىس ايتىپ كور», دەدى ويلانا ءتىل قاتىپ. اقىرى, ونى تولەگەن اعامىزعا جاساتتىق. اقان اتامىزدىڭ عاجايىپ بولمىسىن بەينەلەگەن ەسكەرتكىش ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
كاكىمبەك اعامىز وقىعان سىرىمبەتتە ەرتەدە شوقاننىڭ اجەسى ايعانىم حانشانىڭ قونىسى بولدى. ونى جۇرت «حان ورداسى» دەپ اتاعان. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءبىر ەڭبەگىندە ۇلى عالىم اجەسىنىڭ قونىسىن ءوز قولىمەن سالعان سۋرەتتەرى بەرىلگەن. سول جىلدارى حان ورداسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا الدىق. ونى وبلىستاعى ورمان شارۋاشىلىقتارىنا «ارقايسىسى ءبىر-ءبىر عيمارات سالۋعا» دەپ تاپسىرما بەردىم. اقىرى بۇل جوبا جۇزەگە استى. قازىر بۇل ەل ادامدارى عانا ەمەس شەتەلدىك قوناقتار باراتىن كيەلى ورىنعا اينالدى. وسى باستامانى كاكىمبەك اعامىز قاتتى قولداپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
قازىر ويعا السام, تالانتتى تۇلعانىڭ ءومىر جولى تاقتايداي ءتۇزۋ بولدى دەپ ايتا المايمىز. ول كىسى 1932 جىلى ومىرگە كەلگەندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ قولدان ۇيىمداستىرىلعان سولاقاي ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن حالقىمىز اشتىقتان قىناداي قىرىلىپ جاتتى. وسى جىلى جارىق دۇنيەگە كەلگەن سابيلەردىڭ ءتىرى قالعانى سيرەك. سولاردىڭ ءبىرى – كاكىمبەك اعامىز. شال اقىن سەكىلدى دۇلدۇلدەر تۋعان توپىراقتان ونگەن ورەننىڭ اقىن بولماۋى دا مۇمكىن ەمەس. ول اقان سەرىمەن اتالاس, ۇكىلى ىبىرايمەن اۋىلداس بولعاندىقتان با, جاس كۇنىنەن ەل ىشىندەگى ەسكى سوزگە, ولەڭگە جاقىن بولىپ وسەدى. كاكىمبەك اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, اكەسىنىڭ اعاسى, حالىق اقىنى مولداحمەت تىربيەۆتەن ءتالىم-تاربيە الادى. مولداحمەت اتاسى ونى بالا كۇنىنەن ونەرگە باۋلىپ, دومبىراعا ۇيرەتەدى. ونەرگە جاقىن ول مەكتەپتە وتە جاقسى وقىپ, كۇمىس مەدالمەن تامامداعاننان كەيىن اقباس الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى اسەم قالادا وقىسام دەپ ارماندايدى. بىردە حالىق اقىنى ودان قانداي ماماندىقتى تاڭداعانىن سۇرايدى, سوندا سەزىمتال بوزبالا: «اقىن نەمەسە جۋرناليست بولسام» دەيدى. سول مەزەتتە مولداحمەت اتاسى وعان ويلانا قاراپ: «كاكىمبەك قالقام, ءۇمىت كۇتكەن ءوز بالامسىڭ, اقىلىڭ جەتسە, قانىشتىڭ وقۋىنا بار. كوكشەنىڭ تولىپ جاتقان تاۋلارىندا, اناۋ جالعىزتاۋدا, مىنا تۇرعان سىرىمبەت پەن ايىرتاۋدا ەشتەڭە جوق دەيسىڭ بە؟ ولاي ەمەس, قانىش جەزقازعاندى قالاي جارقىراتتى, ونىڭ بولاشاعىن ايتقاندا ءبىز تاڭعالدىق. سوعىستان جۇدەپ شىققان ەل جاڭا عانا ەسىن جيناپ كەلەدى, سەن ەر جىگىت بولام دەسەڭ, اباي ايتقانداي اتاڭنىڭ ەمەس, وتانىڭنىڭ بالاسى بولۋعا تىرىس. قانىشتىڭ وقۋىنا بار, جولاقىسىن ءوزىم تولەيمىن», دەپ باتاسىن بەرىپ, ارمان جولىنا شىعارىپ سالادى.
دۋالى اۋىز قاريانىڭ اق باتاسى قابىل بولىپ, الماتى ەمەس, ماسكەۋدىڭ ءتۇستى مەتاللۋرگيا جانە التىن ينستيتۋتىنا ءتۇستى. ونى 1955 جىلى ويداعىداي اياقتاپ, ۇلى عالىمنىڭ جولىمەن جەزقازعان كەنىشىنە قاتارداعى مامان بولىپ قىزمەتكە ورنالاستى. اعامىزدىڭ ناعىز تاس شايناپ, مۇز جالايتىن, جىگەرلى جاستىققا تولى جيىرما جىلى جەزقازعاندا ءوتتى. شاحتاداعى قاراپايىم كەن شەبەرىنەن لاۋازىمدىق قىزمەتكە دەيىن كوتەرىلدى. سالىقوۆپەن ءبىر اۋىلدا وسكەن دوسى, اكادەميك امانجول قوشانوۆ ونىڭ مىس قورىن تاۋىپ, جەزقازعان زاۋىتىن ىسكە قوسقانى ءۇشىن «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» اتاعىنا ۇسىنىلعانىن ايتادى. سول كەزدە ونىڭ جاسى قىرىققا جەتپەگەن. ول كەزدە مۇنداي جوعارى مارتەبەلى اتاققا ەكىنىڭ ءبىرى ۇسىنىلمايدى. ءسويتىپ جەزدى وڭىرىندە ونىڭ جاقسىلىققا تولى جارقىن ءىزى قالدى. كەيىن جەزقازعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنان قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ اپپاراتىنا شاقىرىلدى. وسى جەردە ون جىلعا جۋىق جەمىستى قىزمەت ەتتى.
كورنەكتى تۇلعانىڭ قايراتكەرلىگىن بارىنشا تانىتقان تاعى ءبىر تۇس بار. 1984 جىلى ول وزبەكستان كپوك-ءتىڭ بيۋرو مۇشەسى, قاراقالپاق وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل جوعارى قىزمەتكە كاكىمبەك اعا وڭاي بارا قالدى دەپ ويلامايمىن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كادر ىرىكتەۋدەگى ءتارتىبى وتە قاتال. ول سىننان مۇدىرمەي ءوتۋ ءۇشىن بارلىق بىلىكتىلىگىڭىز بەن بىلىمدىلىگىڭىز سىنعا تۇسەدى. مىنە, وسى سىننان اعامىز مۇدىرمەي وتە ءبىلدى. نەگىزى قاراقالپاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسى 1932 جىلى قۇرىلىپ, 1936 جىلى وزبەك كسر-ءنىڭ قۇرامىنا كىرگەن, استاناسى – نوكىس قالاسى. كاكىمبەك اعامىز بۇل ەلدە دە ايانباي ەڭبەك ەتىپ, اۆتونوميالى رەسپۋبليكانىڭ دامۋىنا كۇش سالدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ءمان بەردى. قاراپايىم, ازاماتتىعى مول باسشىنى ەل تۇرعىندارى دا جاقسى كورىپ, قادىرلەدى.
كاكىمبەك سالىقوۆ قاراقالپاقستاندا باسشىلىقتا بولعان جىلدارى ارال تەڭىزىنىڭ ماسەلەسىمەن تەرەڭ اينالىستى. ويتكەنى جەر بەتىنەن ءوشىپ بارا جاتقان تەڭىزدىڭ زاردابى الدىمەن ىرگەلەس جاتقان ەكى ەلدىڭ ەكولوگياسىنا قاتتى اسەر ەتتى. سوندىقتان ول ارال تەڭىزىنىڭ پروبلەماسىن وتە جاقسى ءبىلدى. ارالدىڭ اۋىر جاعدايىنا بايلانىستى ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. سول ۋاقىتتاعى ەكولوگيا ماسەلەلەرىنە جاۋاپتى گوسگيدرومەتتىڭ باسشىسى يۋ.يزراەل مەن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ۆ.كوپتيۋگ باسقارعان ۇلكەن كوميسسيا نوكىستە جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى مەن كسرو مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ارال تەڭىزى تۋرالى, ونىڭ ىشىندە قاراقالپاقستاننىڭ جاعدايى جونىندە قاۋلى قابىلداندى. ول كەزەڭدە كەز كەلگەن ماسەلە قاۋلى ارقىلى جۇزەگە اسادى.
ابزال ازاماتقا بايلانىستى ومىرىمنەن ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. قازاقستان ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەندە ارال پروبلەماسىمەن مەن دە شۇعىلداندىم. بىردە قىرعىز, وزبەك, تاجىك, تۇرىكمەن اعايىندارمەن رەسمي تۇردە كەزدەسىپ, تەڭىز ماسەلەسىن تالقىلادىق. جيىنعا وزبەكستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يسمايل جورابەكوۆ قاتىستى. بەدەلدى, ءبىلىمدى ازامات. ول كوميسسيا وتىرىسىندا كەيدە قىزىنىپ سويلەپ كەتەدى. ونداي كەزدە ونى سابىرعا شاقىرىپ: «يسمايل-اكا, بۇل جاعدايدى كاكىمبەك اعا «بىلاي ايتقان» دەسەم, سوزگە توقتاپ, قوس قولىن كوتەرىپ, قولداپ شىعا كەلەدى. سوندا كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ وزبەكستانداعى بەدەلى مەن ارال تەڭىزىنىڭ پروبلەماسىن جەتىك بىلەتىن بىلىكتى مامان ەكەنىنە كوزىم جەتتى. اعامدى ودان ءارى جاقسى كورىپ كەتتىم.
جالپى, ەكولوگيا ماسەلەسى قازىر دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ول ءبىزدىڭ ەلدى عانا ەمەس, جالپاق جۇمىر جەردىڭ تۇرعىندارىن قاتتى الاڭداتىپ وتىر. كاكىمبەك سالىقوۆ قاراقالپاقستاننان كەيىن ماسكەۋگە جوعارىلاپ, كەڭەس وداعى جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكولوگيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى, جوعارعى كەڭەستىڭ پرەزيديۋم مۇشەسى سەكىلدى لاۋازىمدى قىزمەتتى اتقاردى. شىن مانىندە, قازاق اراسىنان بۇرىن-سوڭدى مۇنداي قىزمەتكە تاعايىندالعان قانداستارىمىز ساناۋلى. بۇل ەكى ادامنىڭ بىرىنە قونا بەرمەيتىن باق دەسەك بولادى. بۇل كىسى وسى قىزمەتتى دە ابىرويمەن الىپ شىقتى. سول كەزدەگى وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى ەكولوگيا ماسەلەسىن كوتەردى. ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق پروبلەماسىن جوعارىعا جەتكىزىپ, شەشىلۋ جولدارىن ىزدەدى. قوماقتى قارجى بولۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. ارال تەڭىزىن ەكولوگيالىق ايماق دەپ تانۋعا كۇش سالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سالىقوۆ ماسكەۋدە دە ەشقاشان وشپەيتىن سوقپاعىن قالدىردى.
1997 جىلى قاراشا ايىندا ەلىمىزدىڭ باس ورداسى اقمولاعا كوشتى. مەن سول كەزدە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەدىم. سول جىلدارى قالاداعى مادەني مەكەمەلەردى استانالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ وڭاي بولمادى. ەندى الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى اسەم قالادان اقمولاعا زيالى قاۋىم وكىلدەرى قونىس اۋدارا باستادى. سونداي زيالى ازاماتتاردىڭ قاتارىندا ەلورداعا العاش تابان تىرەگەندەردىڭ ءبىرى كاكىمبەك اعامىز. ەلباسىنىڭ باستاماسىنا ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى. اقىننان وسى جايىندا ەپتەپ سىر تارتقاندا: «بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ باتىل قادامى. قازاق ەلىنىڭ تاريحي كەزەڭى دەپ باعالايمىن. ۇلى كوشتىڭ بولاشاعى زور. سوندىقتان بۇدان مەن دە سىرت قالماي, ءوز ۇلەسىمدى قوسۋ ءۇشىن اقمولاعا كەلدىم» دەپ ەدى. ابزال ازامات باس شاھاردىڭ رۋحاني-مادەني دامۋىنا ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىردى. ەلدىڭ باس ورداسى تۋرالى تاماشا ولەڭدەر جازدى, بىرنەشە جىر جيناعى جارىق كوردى. بۇل كىسى قوعامدىق جۇمىستان دا تارتىنىپ كورمەگەن. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە ءۇش مارتە دەپۋتات بولدى. حالىقارالىق قانىش ساتباەۆ قورىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان كەزدە ۇلى عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارۋ مەن ناسيحاتتاۋعا كوپ ۇلەس قوستى.
اقىنمەن ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ءجيى ارالاستىم. 1960 جىلدارى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى بولعان, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, نەمەرە اعام فازىل كارىبجانوۆتىڭ ءومىر جولى مەن تۇلعالىق قاسيەتى جايىندا «زامان سىرى» دەگەن پوەما جازدى. وسى شىعارمانى جازىپ جۇرگەندە اقىن: «قايراتكەردىڭ تۋعان جەرىن كوزىممەن كورسەم» دەگەن ويىن ايتتى. ءسويتىپ ەكەۋمىز جەڭىل كولىكپەن ومبىعا ساپارعا شىقتىق. اجىمبەت بي بابامىز باسقارعان بۋراباي مەن ايىرتاۋدان جاڭا جەرلەردى يگەرۋگە قونىس اۋدارعان ۇلى كوشتىڭ جولىمەن ءجۇرىپ وتىردىق. جول بويى اڭگىمە تيەگى دە اعىتىلدى. اعامىز بۇل وڭىردە تۋعان تۇلعالار مەن تاريحتى وتە جاقسى بىلەدى. بىردە كورنەكتى قايراتكەر سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ اۋىلى تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقاندا, ول تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتى ايتتى. ەندى ءبىر بۇيىردە ايگىلى وپەرا ءانشىسى ەرمەك سەركەباەۆتىڭ اتالارىنىڭ اۋىلىنان وتكەندە ەرمەك اعامىز جايىندا اڭگىمەلەدى. قيىن-قىستاۋ جىلدارى قازاقستاندى باسقارعان جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ تۋعان جەرىنە كەلگەندە ول تۋرالى تاعىلىمدى ەستەلىك ءوربىتتى. ءسويتىپ ومبىعا جەتتىك. قالاعا كىرگەننەن كەيىن الدىمەن شوقان ءۋاليحانوۆ وقىعان كادەت كورپۋسىنا باردىق. ءبىزدى اتالعان وقۋ ورداسىنىڭ باسشىسى, پولكوۆنيك, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ن.كراۆچەنكو جىلى قارسى الىپ, ءىلتيپات كورسەتتى. كادەت كورپۋسىنىڭ مۋزەيىنە الىپ باردى. وندا قازاقتىڭ ۇلى عالىمىنىڭ پورترەتى تۇر ەكەن. سۋرەتتىڭ استىندا ءبىر سارعايىپ, قوبىرايىپ تۇرعان قاعازداردى كورىپ, كاكىمبەك اعا وعان: «عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى وسى عانا ما؟» دەپ سۇرادى. ول: ء«يا» دەپ جاۋاپ بەردى. سودان اقىن سول جەردەگى تۇرعاندارعا شوقاننىڭ تاريحشى, شىعىستانۋشى, فولكلورشى, ەتنوگراف, گەوگراف, اعارتۋشى سەكىلدى سان قىرىن كەڭىنەن اڭگىمەلەدى. ولار اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ تىڭدادى. ەندى ءبىر بۇرىشتان گەنەرال ل.كورنيلوۆتىڭ سۋرەتىن كورىپ قالعان اعامىز ونىڭ دا تاريحىنان سىر تارتىپ, اناسى قازاق بولعانىن باياندادى. كەيىن تاعى ومبىعا جولىم تۇسكەندە ارنايى كادەت كورپۋسىنىڭ باسشىسىنا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 35 جىل بۇرىن ورىس تىلىندە جارىق كورگەن شىعارمالار جيناعىنىڭ بەس تومدىعىن اپارىپ بەردىم.
بۇدان كەيىن ومبىنىڭ اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنە باس سۇقتىق. بۇرىن بۇل وقۋ ورداسىن اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتى اتالعان كەزدە تامامداعان ەدىم. كەزىندە مۇندا قازاقتىڭ كوپتەگەن زيالى ازاماتتارى ءبىلىم الدى. ءبىزدى وسىنداعى جول باستاۋشىلار ۋنيۆەرسيتەت تاريحىنان سىر شەرتەتىن مۇراجايعا ەرتىپ باردى. كاكىمبەك اعا مۋزەيدەگى ەكسپوزيتسيامەن تولىق تانىسىپ شىقتى. سوسىن مۋزەي باسشىسىنا: «وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇلەگى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى فازىل كارىبجانوۆ تۋرالى كەڭ ەكسپوزيتسيا جوق ەكەن. نەگە ارنايى ورىن بەرمەدىڭىزدەر», دەپ كەيىستىك تانىتتى. مۋزەي باسشىسى: ء«بىز بۇل جەرگە كەڭەس وداعىنىڭ قايراتكەرلەرىن كەڭ كولەمدە كىرگىزگەن جوقپىز. تەك اتاقتى عالىمدارعا عانا ارنايى ورىن بەردىك», دەپ اقتالدى. ول كىسى تاعى دا: «ەگەر عالىمدار بولاتىن بولسا, وسى وقۋ ورداسىنان ءبىلىم العان كورنەكتى ەنەرگەتيك, اكادەميك شاپىق شوكين, اكادەميك, حيميك ابىكەن بەكتۇروۆ, جازۋشى-اكادەميك عابيت مۇسىرەپوۆ تۋرالى ەشقانداي دەرەك جوق» دەپ ساۋال تاستادى. مۇراجاي ديرەكتورى ءلام دەپ ءۇن قاتقان جوق. وسى ساپاردا اقىن ءبىزدىڭ اۋىلعا بارىپ, فازىل اعانى كوزى كورگەن ۇلكەندەرمەن اڭگىمەلەستى. اتالارىمىزدىڭ ەسكى جۇرتىن ارالادى. قايراتكەردىڭ اناسىنىڭ باسىنا بارىپ, قۇران وقىدى. بەيىت باسىندا ءوسىپ تۇرعان اق قايىڭدى كورىپ, تولقىعان سەزىمنەن «اسىل انا زيراتىندا اق قايىڭ» دەگەن جىر جازدى. كەيىن فازىل اعانىڭ ءجۇز جىلدىعىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە دە زور ۇلەس قوستى.
كاكىمبەك اعامىزدىڭ بويىنا اللا تاعالا بار ونەردى دارىتقان. باسقارۋ قابىلەتىنەن اقىندىق قابىلەتى دە ءبىر مىسقال كەم ەمەس. ول قايدا جۇرسە دە ادەبيەتكە ءبىر بۇيرەگى بۇرىپ تۇردى. لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان ازاماتتاردىڭ ومىردە جاۋى دا, دوسى دا جەتەرلىك. بىراق كىمنىڭ دوس, كىمنىڭ قاس ەكەنىن ايىرۋ قيىن. قايراتكەر جوعارى قىزمەتتە جۇرگەندە ءتۇرلى وقيعالاردى باستان كەشتى, وكىنىشتەن بارماق جالاپ, وپىنعان دا بولار. بىراق ومىردە كەزدەسكەن قاراۋلىقتى, ساتقىندىقتى, ەكىجۇزدىلىكتى, دويىرلىقتى جەڭۋ ءۇشىن ادامعا قاجىماس قايرات, تاباندى مىنەز قاجەت. ال ەگەر ول ادام جانى نازىك اقىن بولسا شە؟!
اقىن ءبىر سوزىندە: «مۇڭ كەشپەيتىن ادام جوق. مەن دە مۇڭ كەشتىم. ادام اقىن بولۋ ءۇشىن كوپ وقۋ كەرەك. كوركەم, بەينەلى ءتىلسىز اقىن بولمايدى. حالىقتىڭ ادامى بولعاندىقتان, باسىڭدى شاۋىپ السا دا شىندىقتى ايتۋ قاجەت. ال ول ءۇشىن ۇلكەن جۇرەك كەرەك», دەپ ايتقان ەكەن. وسىنىڭ وزىنەن ونىڭ ادالدىقتى ار تۇتاتىنى بايقالىپ تۇرادى. اقىننىڭ العاشقى «سىر» اتتى جىر جيناعى 1970 جىلى جارىق كورەدى. سول جىلى «جەزكيىك» اتتى پوەزيا كىتابى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, جاريالاندى. «دالا», «قىراندار», «گاككۋ», «جەزكيىك», «تاتتىمبەت», «دومبىرا», «قاراقالپاق», «كەنەسارىنىڭ سوڭعى ءسوزى» جانە قانىش ساتباەۆ, ەبىنەي بوكەتوۆ, بايكەن ءاشىموۆ تۋرالى پوەمالار جازدى. شەتەل اقىندارىنىڭ دا كىتاپتارىن انا تىلىمىزدە تامىلجىتىپ سويلەتتى. حالقىمىزدىڭ ارداقتى اقىنى ماعجان جۇماباەۆتى اۋزىنان تاستامايتىن. «ماعجان قازاقتىڭ ماڭدايىنا سىيماي كەتتى, ايتپەسە ونىڭ اقىندىعى پۋشكين نەمەسە لەرمونتوۆتان كەم ەمەس» دەپ ايتىپ وتىراتىن. نۇرعيسا تىلەنديەۆ, اسەت بەيسەۋوۆ, ەسكەندىر حاسانعاليەۆ سەكىلدى تانىمال كومپوزيتورلار اقىن ولەڭدەرىنە ءان جازدى, قازىر جۇرتشىلىق ءسۇيىپ ايتاتىن تۋىندىعا اينالدى. حالقىمىز اقىندى «قازاقتىڭ جەزقاناتتى جەزكيىگى» دەپ قادىر تۇتتى. اقىننىڭ قالامگەر ءىنىسى تولەگەن قاجىباي: «كاكىمبەكتىڭ كەنشى بولىپ قالىپتاسۋى بيىك مانساپقا جەتكىزسە, كاكىمبەكتىڭ اقىن بولىپ قالىپتاسۋى ونى مانساپتان دا جوعارى ازاماتتىق بەلەستەرگە جەزكيىكتىڭ تۇياعىنا, اققۋ قۇستىڭ قياعىنا ىلەستىرەر قارقىندى قۋاتپەن تىم شىعانداتىپ, اۋەلەتە كوتەرىپ اكەتكەن ەدى», دەپ پاراساتتى پىكىرىن ءبىلدىرىپتى.
ول كىسى ەشقانداي مەنمەندىگى جوق, ادامي بولمىسى كوركەم, مادەنيەتى بيىك, عاجايىپ ازامات بولاتىن. اعانىڭ وتباسى دا جۇرتقا ۇلگى, ءماريام اپاي ەكەۋى ماسكەۋدە تانىسىپ, شاڭىراق كوتەرگەن. ەكەۋى ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرىپ, ولاردان نەمەرە ءسۇيىپ, باقىتتى اتا-اجە بولىپ عۇمىر كەشتى. اعامىز جۇرەك سىرىن اقتارىپ, 1954 جىلى جازىلعان «قىزعا حاتتان» باستاپ, ءومىرىنىڭ اقىرعى كەزدەرىندەگى «كۇزگى رومانس» ولەڭىنىڭ اراسىندا ءماريام اپامىزعا كوپتەگەن جىرىن ارنادى. ءبىر ولەڭىندە: «ماحابباتقا ريزامىن, تاۋبە دەيمىن, ءومىر ءسۇردىم ءبىر قىزبەن 55 جاس», دەپ اسەرلى تۇيىندەپتى. قازىر ءماريام اپامىز اعامىزدىڭ قالدىرعان باي مۇراسىنا قامقور, ەڭبەكتەرىن جاريالاۋعا جاناشىر بولىپ, بالالارىمەن بىرگە باس-كوز بولىپ وتىر. اقىن دۇنيەدەن وزعاننان كەيىن «قازاقتىڭ جەزقاناتتى جەزكيىگى» اتتى ونەگەلى ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ەستەلىكتەر مەن «جۇرەك سىرى» جانە «سىرىمبەتتە مەكتەبىم» دەگەن ولەڭدەرى مەن ماقالالارى جيناقتالعان كىتاپتارى جارىق كوردى. ول كىسىنىڭ كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان قازىناسى مول, ءالى دە تالاي شىعارماسى وقىرمانعا جەتەدى دەپ سەنەمىن.
تالانتتى تۇلعا ءبىر ولەڭىندە «قاتار جۇرگەن كۇندەردى سىيلايىقشى, بىرەۋ ەرتە, بىرەۋ كەش ءبىر قۇلايدى» دەپ جازىپتى. ارقالى اقىن سەڭگىرلى سەكسەننەن اسقاندا دۇنيە سالدى. مىنە, سودان بەرى دوپتاي دومالاپ جەتى جىل ءوتتى. اعامىزدىڭ توقسان جىلدىعى دا قىر استىندا تۇر. سوعان وراي كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, تارلان اقىن, ءومىرى اڭىزعا اينالعان ابىز كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ ەسىمىن ەستە ساقتاۋعا رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە قاجەتتى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. حالقىمىز «عالىمنىڭ حاتى, جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. سول جاقسىنىڭ ءبىرى كاكىمبەك اعامىز ەدى…
جانىبەك كارىبجانوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى