التىن وردا: ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ التىن ارقاۋى

جاھان تانىعان قۋاتتى يمپەريا

مەملەكەت باسشىسى سيمپوزيۋمنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز سويلەپ, التىن وردا تاريحىنىڭ ۇلت جىلناماسى مەن الەم تاريحى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ سيمپوزيۋم وتكىزۋ باستاماسىنا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن يۋنەسكو باسشىلىعىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

پرەزيدەنت الدىمەن استاناعا ارنايى كەلگەن قادىرلى مەيماندارعا شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, وزىنە دەيىن ءسوز سويلەگەن اتاقتى عالىمدار مەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىنە العىس ايتىپ, سوزدەرى ماعىنالى دا مازمۇندى بولعانىن جەتكىزدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ التىن وردا ەۋرازيانىڭ ۇلان-عايىر اۋماعىن ەركىن جايلاپ, ۇلى دالا توسىندە بيلىك قۇرعان قۋاتتى يمپەريا بولعانىنا ەشقانداي تاريحشى كۇمان كەلتىرمەيتىنىن, بۇل مويىندالعان تاريحي دەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– التىن وردا باتىس پەن شىعىستى جالعاپ, ءتۇرلى وركەنيەتتىڭ دامۋىنا, مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتكەن اسا ءىرى ساياسي قۇرى­لىم بولدى. بۇل دا – دالەلدەنگەن دەرەك. سوندىقتان التىن وردا تاريحى كوپتەگەن ىرگەلى زەرتتەۋگە ارقاۋ بولعانى انىق. دەگەنمەن, بۇل تاقىرىپ ءالى دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق, مەنىڭشە, ەشقاشان جوعالتپايدى. بۇل – ۇلت جىلناماسى مەن الەم تاريحى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلە. ءبىز حالىقارالىق عىلىم قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وسى تاقىرىپتى جۇيەلى ءارى جان-جاقتى زەردەلەۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋىمىز كەرەك. بىرنەشە كۇنگە سوزىلاتىن ءىس-شارانىڭ نەگىزگى ماقساتى دا وسى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

وسى تۇستا پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ باس­تاماسىنا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن يۋنەسكو باسشىلىعىنا ريزاشىلىعىن ايتتى.

– بۇل فورۋمعا قاتىسىپ وتىرعان يۋنەسكو-نىڭ بۇرىنعى باس ديرەكتورى ودرە ازۋلە حانىمعا العىسىمدى ايتامىن. ءسىز قازاقستان مەن يۋنەسكو اراسىنداعى ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا مول ۇلەس قوستىڭىز. سيمپوزيۋمنىڭ وسىنداي بەدەلدى جاھاندىق ۇيىم اياسىندا ءوتۋى التىن وردا مۇراسىنىڭ الەمدىك اۋقىم­داعى ءمان-ماعىناسى زور ەكەنىن كورسەتەدى. بۇگىنگى جيىنعا يۋنەسكو-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى وكىلى, بۇكىلالەمدىك مۇرالار ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلۋندۋ اسسومو لازار مىرزا باستاعان دەلەگا­تسيا قا­تىسىپ وتىر, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز يۋنەسكو-نىڭ قولداۋىمەن كوپتەگەن ماڭىزدى جوبانى جۇزەگە اسىرعانىن ايتتى. ناقتى ايتقاندا, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, تامعالى تاس پەتروگليفتەرى, سونداي-اق بىرنەشە كونە قالا بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەندى.

– سونىمەن قاتار ۇلتىمىزدىڭ ماتەريال­دىق ەمەس مادەني مۇرالارىن دارىپتەۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىل­دى. ماسەلەن, بىلتىر عانا «حاندار شەجىرەسى» دەپ اتالاتىن بىرەگەي قول­جاز­با الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالدى. بۇل – ەل بيلەگەن تۇلعالار تۋرالى مالىمەت­تەردى توپتاستىرعان, سونىڭ ىشىندە التىن وردا كەزەڭىن قامتىعان قۇندى قۇجات. سوندىقتان ءبىز بايلانىسىمىزدى ودان ءارى دامىتۋعا مۇددەلىمىز. بۇل – ءوزارا ءتيىم­دى, ماڭىزدى شارۋا, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ سيمپوزيۋم التىن وردا مەن ۇلى دالا تاريحىن زەردەلەيتىن ءتۇرلى مەكتەپ وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

– بۇل – وتە ماڭىزدى. ۇزاق جىلدار بويى وسى ىرگەلى تاقىرىپتى ىندەتە زەرتتەگەن رەسەيلىك عالىمداردىڭ ءرولىن اتاپ وتكەن ادىلەتتى بولار ەدى. ولار التىن وردانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جان-جاقتى سيپاتتايتىن عىلىمنىڭ مول قورىن جينادى. سونىمەن قاتار التىن وردا تاقىرىبى ءبىر عانا مەملەكەتتىڭ شەڭبەرىندە شەكتەلىپ قالماي, قىتاي, موڭعوليا, اقش, ءۇندىستان, پاكىستان, جاپونيا, قىرعىزستان, وزبەكستان, مىسىر جانە بىرقاتار ەۋروپا ەلدەرى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, بۇكىل الەمدى شارلاپ كەتتى دەسەك بولادى. تۇپتەپ كەلگەندە, التىن وردا جىلناماسى – ادامزاتقا ورتاق تاريح. بۇگىن ءوتىپ جاتقان بىرەگەي سيمپوزيۋم الەمدىك اۋقىمداعى مۇرانى جۇيەلى زەرتتەۋ جۇمىسىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرەدى دەپ سەنەمىن. وسى جەردە وتىرعان عالىمدار مەن ساراپشىلار بۇل مىندەتتى ىسكە اسىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسۋدا. بۇل ماڭىزدى جۇمىستا سىزدەر وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزەسىزدەر دەپ سەنەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاستەرلى تاريحقا ءاتۇستى قاراۋعا بولمايدى

پرەزيدەنت قازاقستان التىن وردا تاريحىن الەمدىك جىلنامانىڭ كۇردەلى, سان سالالى كەزەڭى رەتىندە قاراستىراتىنىن, ويتكەنى بۇعان ءاتۇستى قاراۋعا بولمايتىنىن ايتتى.

– ولاي بولعان جاعدايدا الەمدىك تاريحتاعى وسىنداي بىرەگەي قۇبىلىسقا قاتىستى ۇستانىم وزگەرەدى. ال ول مەملەكەتتەر مەن حالىقتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا سىزات ءتۇسىرۋى مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي, الەمدىك ماڭىزى بار ءىرى تاريحي وقيعالاردى بۇرمالاعان مىسالدار قازىر دە كەزدەسەدى. گەوساياسي احۋال قۇبىلىپ تۇرعان بۇگىنگىدەي زاماندا سوعىستاردىڭ قاسىرەتتى حرونولوگياسىنا بايلانىپ قالماي, ادامزات تاريحىنداعى جاسامپاز كەزەڭدەر مەن ديالوگ الاڭدارىنىڭ ناتيجەلى ساتتەرىنە ءمان بەرگەن ءجون. البەتتە, بۇل وڭاي مىندەت ەمەس. سەبەبى تارلان تاريحتىڭ باعزى داۋىرلەردەن باستاپ قازىرگى دەيىنگى شەجىرەسىندە سوعىستار مەن قارۋلى قاقتىعىستار وتە كوپ كەزدەسەدى. مۇنداي كورىنىستىڭ قالىپتاسۋى دا تۇسىنىكتى: بەيبىت كۇندەگى كۇيبەڭ تىرشىلىكتى سيپاتتاعاننان گورى قان مايدانداعى بىتىسپەس ۇرىستاردى جازعان الدەقايدا جەڭىل. ايتپاقشى, لەۆ تولستويدىڭ اتاقتى «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانى – بەيبىتشىلىكتى ەمەس, سوعىستى ەگجەي-تەگجەي سۋرەتتەگەن شىعارما, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ پايىمداۋىنشا, الەمدىك قوعامداستىق تاريحي جولايرىقتا تۇر. سوندىقتان پرەزيدەنت وركەنيەتتى تاڭداۋ الدىنداعى سىندارلى ساتتە ورتاق تاريحىمىزدى حالىقتاردى بىرىكتىرەتىن فاكتور رەتىندە ۇسىنۋ ءۇشىن بەدەلدى, كاسىبي عالىمداردىڭ كۇشىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى.

– بۇل ورايدا تاريحقا ءادىل ءارى ساياسي تۇرعىدان بەيتاراپ باعا بەرۋ ماڭىزدى. «تاريحتى جەڭىمپازدار جازادى» دەگەن قاعيداتتىڭ عىلىمعا قارسى سيپاتىن ۇمىتپاعان ءجون. ياعني جەڭىمپازداردى جازعىرۋعا بولمايدى, الەم تاريحىنىڭ تورىنەن ورىن الىپ, زەرتتەۋشىلەردىڭ ماقتاۋ-ماداعىنا يە بولادى. ال شاعىن جانە ورتا مەملەكەتتەر, سونىڭ ىشىندە مايداندا جەڭىلىس تاپقان ەلدەر تاريحتىڭ تاساسىندا قالادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە ساياساتتىڭ پايداسى ءۇشىن كوشپەلى حالىقتاردى جابايى, بەيبەرەكەت, تاريح شەڭبەرىنەن تىس كۇش رەتىندە كورسەتىپ, قۋاتتى دالا يمپەريالارىن «مەملەكەت دەڭگەيىنە جەتە الماعان» دەپ تومەندەتەتىن ەسكى دوگمالار مەن قاساڭ كوزقاراستاردى قايتا قاراۋ ۇدەرىسى باس­تالىپ كەتكەنىن ايتتى.

– بۇل رەتتە ءبىز شىنايى تاريحنامانى قالپىنا كەلتىرە وتىرىپ, وتكەندى اسىرەلەۋدەن اۋلاقپىز. تاريح وزىنە ءتانتى بولعان جالعان ارەكەتتەردى, ورتاق مۇرانى جەكەلەگەن حالىقتىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ بەرۋدى كەشىرمەيدى. كەرەعارلىقتار مەن كەدەرگىلەرگە تولى باي تاريحىمىزدى بىرجاقتى تۇسىندىرۋگە قويىلاتىن تالاپ عىلىمنىڭ قۇلدىراۋىنا جانە ءوزارا سەنىمنىڭ جوعالۋىنا اكەلەتىن تۇيىققا تىرەيدى. سونىمەن قاتار كاسىبي تاريحشىلار قاۋىمداستىعىندا «جۇمساق كۇش» پەن عىلىمي ديپلوماتيانىڭ وكىلدەرى دە بار. ولار ساياساتكەرلەر قامال تۇرعىزاتىن جەردە كوپىر سالۋعا قابىلەتتى. تاريحشىلاردىڭ ميسسياسى قازىرگى الماعايىپ كەزەڭدە ماڭىزدى بولىپ تۇر, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, التىن وردا ءداۋىرى وتاندىق تاريحىمىزدىڭ ماڭىزدى بولىگى, سونىمەن بىرگە ءبىز بۇل كەزەڭدى اۋقىمدى وركەنيەت پاراديگماسى تۇرعىسىنان قاراستىرامىز.

– كوپتەگەن حالىقتىڭ تاريحي جادىندا رەفورماتورلار مەن كورنەكتى ويشىلداردىڭ قالىپتى تىرشىلىگىنە قاراعاندا, بيلەۋشىلەردىڭ جورىعى مەن دارىندى قولباسشىلاردىڭ ەرلىكتەرى ساقتالاتىنىن جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم. راسىندا, سوعىستارداعى اڭىزعا اينالعان جەڭىستەر ادامداردىڭ رۋحىن وياتادى. ال تاعدىرشەشتى ءمانى ۋاقىت وتە كەلە بايقالاتىن ينستيتۋتسيونالدى جاڭاشىلدىقتار مەن وزىق يدەيالارعا كوپشىلىك سەلت ەتە قويمايدى. وعان ءالى كۇنگە دەيىن ۇلى دالا تاريحىنىڭ شەكسىز شايقاستار مەن ۇرىستار رەتىندە بۇرمالانىپ كورسەتىلۋى ناقتى مىسال بولا الادى. مۇنداي سىڭارجاق ۇستانىم ۇلى دالانىڭ, اسىرەسە, التىن وردانىڭ كۇردەلى, كوپ قاتپارلى ءومىر سالتىن اسكەري شەجىرەلەردىڭ ويدان شىعارىلعان ولشەمدەرىنە سالىپ, تاريحي شىندىقتان الىستاتادى, وقيعالاردى كومەسكىلەندىرە تۇسەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

حالىقتاردى بىرىكتىرۋشى قۇندىلىق

پرەزيدەنتتىڭ پايىمداۋىنشا, قازىرگى عىلىمنىڭ جوعارى پانارالىق دامۋ دەڭگەيى التىن وردا تاريحىن وبەكتيۆتى زەرتتەۋ ۇدەرىستەرىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ جيىندا اتالعان كەزەڭدى زەرتتەپ جۇرگەن بەدەلدى عالىمدار باس قوسىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتىپ, التىن وردا تاريحىن پايىمداۋ كەلەشەگىن كەڭەيتۋگە كومەكتەسەتىن بىرقاتار عىلىمي ىزدەنىسكە بايلانىستى ءوز ويىن قىسقاشا جەتكىزگىسى كەلەتىنىن ايتىپ, پرەزيدەنت تۇجىرىمداپ ءۇش ۇسىنىسىن جەتكىزدى.

– ءبىرىنشى. زياتكەرلىك مۇرانى زەردەلەۋ. التىن وردا فەنومەنىن مىڭداعان جىل بويى ەۋرازيا جۇرەگىندە قالىپتاسقان باي ينتەللەكتۋالدىق كەڭىستىكتەن ءبولىپ قاراي المايمىز. ورتا عاسىرلاردا ۇلى دالا وزىق يدەيالاردى ۇسىنعان الەمدىك ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالعانى ءمالىم. ورتالىق ەۋرازياداعى كوشپەلىلەر تىرشىلىگىنەن, تۇركى-موڭعول مۇرالارىنان, يسلام داستۇرلەرىنەن جانە حريستيان قاۋىمداستىعىنا جاتاتىن حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمدىق قاعيداتتارىنان ءنار العان اقىل-ويدىڭ قۇنارلى توپىراقتا قانات جايۋى زاڭدى ەدى. بۇل يدەيالار ەۆوليۋتسياسى ۇزدىكسىز جۇرگەن كەزەڭ ەدى. ءار عاسىر ۇلى دالانىڭ اقىل-وي كەنىن بايىتىپ, جاڭا قۇندىلىقپەن تولىقتىرىپ وتىردى. وسى تەرەڭ ساباقتاستىقتى تۇيسىنبەي, التىن وردانىڭ وركەندەۋ سىرىن وبەكتيۆتى باعالاۋ قيىن. البەتتە, بۇل ورايدا التىن وردانىڭ نەگىزى قالانعانعا دەيىنگى كەزەڭدەردە ءومىر سۇرگەن ايگىلى ويشىلداردىڭ عىلىمي, فيلوسوفيالىق, ادەبي مۇرالارىنىڭ ءمان-ماڭىزى زور, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

وسى ورايدا, پرەزيدەنت ەڭ الدىمەن, تاريحتا اريستوتەلدەن كەيىنگى «ەكىنشى ۇستاز» اتىمەن ءمالىم الەمدىك فيلوسوفيانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىنە توقتالدى.

– ول «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» تراكتاتىندا ادىلدىكتەن اينىماۋ, بىلىمگە قۇشتارلىق جانە ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى شىڭداۋ ارقىلى بارشاعا بىردەي يگىلىككە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن جان-جاقتى ايتقان. ونىڭ ويلارى تۇرىك, مۇسىلمان الەمىندەگى كەيىنگى ساياسي-فيلوسوفيالىق داستۇرلەردى تۇسىنۋگە ماڭىزدى باعدار بولدى. ۇلى دالانىڭ زياتكەرلىك مۇراسىندا عۇلاما قوجا احمەت ياساۋي تۇلعاسى دارالانىپ كورىنەدى. ول جالپىعا ورتاق مۇسىلمان قۇندىلىقتارى مەن جەرگىلىكتى رۋحاني داستۇرلەردى ۇيلەستىرگەن «تۇركىلىك يسلامنىڭ» باستاۋىندا تۇردى. شىن مانىندە, ول ۇلى دالا حالىقتارىنا قازىرگى دۇنيەتانىمىمىزدىڭ وزەگىنە اينالعان مۇلدەم جاڭا يدەولوگيالىق دوكترينا ۇسىندى. ياساۋي حيكمەتتەرى – ۇلى دالانىڭ مادەني كودى. ال عۇلامانىڭ تۇركىستانداعى كەسەنەسى – يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن نىسان. تۇركىستان شاھارى عاسىرلار بويى ءوڭىردىڭ باستى رۋحاني جانە ساياسي ورتالىعى بولدى. قازىرگى تاڭدا ول تۇركى دۇنيەسىنىڭ قاسيەتتى قاراشاڭىراعى سانالادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى ءال-فارابي, ياساۋي جانە باسقا دا ايگىلى ويشىلدار ءىلىمىنىڭ التىن وردا تۇسىندا ودان ءارى دامي ءتۇسۋى زاڭدىلىق ەكەنىن ايتتى.

– ماسەلەن, تۇركى ءتىلى, يسلامنىڭ كىتابي داستۇرلەرى مەن دالانىڭ سان­عاسىرلىق دانالىعى ءدال وسى كەزەڭدە ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسىپ, يدەولوگيالىق تۇرعىدان اۋقىمى كەڭەيدى. بۇل التىن وردا كەزەڭىنىڭ ادەبيەتىندە كورىنىس تاۋىپ, تۇركى حالىقتارىنىڭ ءسوز ونەرى قانات جايعان كەزەڭ رەتىندە باعالاندى. حالقىمىز ءۇشىن التىن وردا داۋىرىنەن بۇگىنگە دەيىن جەتكەن «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى زور. بيىل كۇيدىڭ شىققانىنا 800 جىل تولادى. بۇل اڭىز – دومبىرانىڭ شاناعىنان شىققان ۇلى دالانىڭ ءۇنى, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى. كەتبۇعا, اسان قايعى, شالكيىز جانە دوسپامبەت سەكىلدى جىراۋلاردىڭ مۇراسى ءبىزدىڭ ايماققا ءتان ءداستۇرلى ونەر جانرىندا بۇگىنگە دەيىن جەتكەنى كەزدەيسوق ەمەس. سول كەزەڭدەگى جىرلاردا (ەر ەدىگە, الپامىس, قوبىلاندى, ەر تارعىن) باتىرلاردىڭ ەرلىك جولى مەن تاريحي وقيعالار تىزبەگى ءجيى باياندالادى. بۇل – قازاق, تاتار, باشقۇرت, نوعاي, قاراقالپاق جانە باسقا دا حالىقتاردىڭ ورتاق قازىناسى, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى زيات­كەرلىك جانە رۋحاني ساباقتاستىق سان عاسىرلاردى كوكتەي ءوتىپ, حاكىم ابايدىڭ شىعارمالارىنان كورىنىس تاپقانىن جەتكىزدى.

– ۇلى ويشىل «تولىق ادام» تۇجى­رىمداماسى ارقىلى كەمەڭگەر تۇلعا تاربيەلەۋدىڭ فورمۋلاسىن ۇسىندى. ونىڭ وزەگىندە «نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك, ىستىق قايرات» ۇشتاعانى تۇر. سوندىقتان ۇلى دالانىڭ ينتەللەكتۋالدىق مۇراسىن تابيعي تۇردە قالىپتاسقان, ءبىزدىڭ وڭىرگە ءتان يدەولوگيالىق سۋبستانتسيا رەتىندە اتاساق, ارتىق بولمايدى. وسىناۋ رۋحاني قازىنانىڭ بۇكىل الەم ءۇشىن ءمان-ماڭىزى زور. بۇل – ءبىرتۇتاس فيلوسوفيالىق, يدەولوگيالىق مۇرا. قازاقستان وسى يدەيالىق قۇندىلىقتاردى باعدار ەتۋگە جانە ونى جان-جاقتى دارىپتەۋگە نيەتتى. سول ءۇشىن «Al-Farabi», «Qoja Ahmet Yasaui» وردەندەرىن مەملەكەتتىك ماراپاتتار تىزىمىنە ەنگىزدىك. بۇل جوعارى ناگرادالار عىلىم مەن رۋحانياتتى دامىتۋعا ايرىقشا ۇلەس قوسقان تۇلعالارعا, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك عالىمدارعا, ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرىنە تابىستالادى. تاياۋدا عانا ەلىمىزگە مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان «Qoja Ahmet Yasaui» وردەنىنىڭ تۇڭعىش يەگەرى اتاندى. وسىلايشا, ءبىز تاريحي تاعدىرى ورتاق تۋىسقان حالىقتاردىڭ كەلەشەگى جولىنداعى اقىل-وي ەڭبەگى مەن ىرىستى ىنتىماقتىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايرىقشا اتاپ كورسەتەمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

الىپ يمپەريانىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى

پرەزيدەنت ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن مۇقيات زەردەلەۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.

– جوشى ۇلىسىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزدەگى اۋماعى 6 ميلليون شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتتى. ءتىپتى ريم يمپەرياسىنىڭ ەڭ ايبىندى كەزەڭىندە مۇنداي جەر كولەمى بولماعان. كەيبىر تاريح­شىلاردىڭ پىكىرى بويىن­شا, التىن وردانىڭ دالا ءريمى دەپ اتالۋى دا – وسىدان. بىراق الىپ يمپەريا­نىڭ قۋاتى جەرىنىڭ كولەمىندە ەمەس, ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى, ياعني مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ مىقتى بولۋىندا ەدى. جوشى ۇرپاقتارى حان نەمەسە گابسبۋرگ ديناستيالارى سە­كىلدى عاسىرلار بويى, ياعني 600 جىل­دان اسا ۋاقىت ۇلى دالا توسىندەگى ءتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا بيلىك جۇر­گىزدى. بۇل جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارى قۇر­­عان مەملەكەت جۇيەسى تۇراقتى ءارى ومىر­شەڭ بولعانىن كورسەتەدى. سونىڭ ارقاسىن­دا ءارتۇرلى ەتنوس پەن ءدىن وكىلدەرى تاتۋ-ءتات­تى ءومىر ءسۇردى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, التىن وردا داۋىرىندە دالا زاڭى مەن يسلام قۇقىعىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇيەسى قالىپتاستى.

– ال قوعامدىق ءتارتىپ قاعيداتىنىڭ باستاۋىندا تۇرىك قاعاناتىنىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى مەن شىڭعىس حاننىڭ « ۇلى جاساق» زاڭى تۇردى. زاڭ ۇستەمدىك قۇرعان الىپ يمپەريانىڭ ءار تۇكپىرىندە ادامنىڭ جانە ونىڭ مال-مۇلكىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل – قوعامدىق ءتارتىپ بولدى دەگەن ءسوز. بۇدان بولەك, التىن وردا زامانىندا وزىق ءىس جۇرگىزۋ جۇيەسىنىڭ بولعانى تۋرالى ناقتى تاريحي دەرەكتەر بار. سونداي-اق قۇرىلتاي ينستيتۋتى دالا دەموكراتياسىنىڭ بىرەگەي ۇلگىسى رەتىندە قىزمەت ەتتى, – دەدى پرەزيدەنت.قاسىم-جومارت توقاەۆ, سونداي-اق ۇلىستىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمى ايقىن ءارى تۇراقتى بولسا دا, قوعامدا قاتىپ قالعان قاعيدا ەمەس, ادىلدىك باستى ءرول اتقارعانىن اتاپ ءوتتى.

– اسكەردە جانە مەملەكەتتىك اپپاراتتا تەمىردەي تارتىپكە, ءمىنسىز قىزمەت پەن مەريتوكراتيا قاعيداسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. مۇنىڭ ءبارى الىپ دەرجاۆانى مەكەن ەتكەن بارلىق ەتنوس جانە ءتۇرلى توپ وكىلدەرىنە مول مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, ۇتىمدى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ ارقاسىندا قوعامدا تۇراقتىلىق ساقتالدى, مەملەكەت تە ءوسىپ-وركەندەدى. التىن وردا مىسىر ماملۇكتەرىمەن, ۆاتيكانمەن, ۆيزانتيامەن, وسمان يمپەرياسىمەن جانە ەۋروپا ەلدەرىمەن تىعىز ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتتى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.پرەزيدەنت تاريحتا « ۇلى دۇربەلەڭ» دەگەن اتپەن قالعان ساياسي داعدارىس كەزىندە دە التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى سىر بەرمەي, تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالعانىن ەسكە سالدى. ال بۇل جۇيەنى كەيىن ەۋرازيا ايماعىنداعى كوپتەگەن مەملەكەت باسشىلىققا العانى ءمالىم.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءۇشىنشى وزەكتى ماسەلە رەتىندە التىن وردانىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن جان-جاقتى زەرتتەگەن ءجون دەپ سانايدى.

– بارشامىزعا بەلگىلى, ەجەلدەگى مەسوپاتاميا, مىسىر, قىتاي, ءۇندىستان وركەنيەتتەرى كوپ جاعدايدا وزەن اڭعارلارىن يگەرۋ ارقىلى قالىپتاستى. ال ۇلى دالا مۇلدە باسقا تاريحي دامۋ جولىنان ءوتتى. وسىدان بەس مىڭ جىل بۇرىن قازىرگى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان بوتاي جەرىندە ادام بالاسى ەڭ العاش رەت جىلقىنى قولعا ۇيرەتتى. بۇل الەم تاريحىنا تۇبەگەيلى جاڭا سيپات بەرگەن وقيعا بولدى. اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىمەن قاتار دالا وركەنيەتىندە ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتى جانە مەيلىنشە قولايلى ءومىر ءسۇرۋ سالتى پايدا بولدى. وسىلايشا, التىن وردا ەۋرازيانىڭ ۇلان-عايىر دالاسىنداعى بارلىق نەگىزگى كولىك, ساۋدا جانە گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى باقىلاۋدا ۇستاپ, سالت اتتى كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلدى. بۇل ورايدا, كوشپەلىلىك پەن وتىرىقشىلىق سالتىنىڭ ۇيلەسىم تابۋى التىن وردانىڭ تاريح ساحناسىنا جارقىراي شىعۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى بولدى دەۋگە تولىق نەگىز بار, – دەيدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت, تۇپتەپ كەلگەندە, التىن وردا كوشپەلىلەر ءومىرىن, قالاداعى قولونەر مادەنيەتى مەن ساۋدا جولدارىن ءوزارا تىعىز بايلانىستا دامىتۋ ارقىلى تۇراقتى اقشا جانە سالىق جۇيەسى بار, ەكونوميكاسى دامىعان ەل رەتىندە قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى.

– كوپتەگەن بەدەلدى عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, قازىر التىن وردانىڭ اقشا جۇيەسىندە ءمان-ماڭىزى ايرىقشا جاڭالىقتار اشىلىپ جاتىر. ارحەولوگتەر وسى كەزگە دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن ونداعان تيىن سارايىن تاپتى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ناعىز ورلەۋ كەزەڭىندە التىن وردادا شامامەن 28 ميلليون كۇمىس تيىن سوعىلعان. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك جانە جەكە قورداعى سول داۋىرگە تيەسىلى تيىنداردىڭ جالپى سانى ءبىر ميلليونعا جەتەدى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگە اتاۋى ۇلىستىڭ «دانگ» سوزىنەن تامىر تارتادى. «دەنگي» ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى دە وسى ۇعىمنان تاراعان بولۋى مۇمكىن. بۇعان جاي عانا لينگۆيستيكالىق سايكەستىك رەتىندە قاراۋعا بولمايدى. بۇل – كەڭ بايتاق ايماعىمىزدا پايدا بولعان اقشا جۇيەسىنىڭ التىن وردا زامانىندا جاسالعانىن كورسەتەتىن ناقتى دالەل, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

دالانىڭ قاۋىپسىز ءدالىزى

مەملەكەت باسشىسى التىن وردا ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك تارماعىن تۇگەل باقىلاۋدا ۇستاپ, دالانى قاۋىپسىز تاسىمال ءدالىزى رەتىندە دامىتقانىنا نازار اۋداردى.

– جوشى ۇلىسىنىڭ اۋماعى ارقىلى جىل سايىن مىڭداعان توننا تاۋار ءوتىپ جاتتى. اتاپ ايتقاندا: قىتايدان – جىبەك, ءۇندىستاننان – دامدەۋىشتەر, رەسەي جەرىنەن – تەرى ونىمدەرى, ەۋروپادان, تاياۋ جانە ورتا شىعىس ەلدەرىنەن قولونەر بۇيىمدارى تاسىمالداندى. التىن وردا سول كەزەڭدەگى كوپتەگەن مەملەكەتكە قاراعاندا ءوز دامۋىندا ستراتەگيالىق اشىقتىق قاعيداتىنا بەرىك بولدى. بۇل ۇستانىم قالالاردىڭ تۇرپاتىنان دا انىق بايقالدى. سەبەبى ۇلىس گۇلدەنىپ تۇرعان زاماندا قالالاردى بيىك قامالمەن قورشاپ, تۇيىقتاۋ بولعان جوق. ءار قالا قارقىندى ساۋدا ورتالىعى رەتىندە ادامداردىڭ ەركىن قوزعالىسىنا بەيىمدەلىپ, دامىدى. بۇل تاجىريبە دالا مەن قالا اراسىندا قاقتىعىستار تولاستامادى دەگەن اڭىز-اڭگىمەلەردى تۇبەگەيلى جوققا شىعارادى. كەرىسىنشە, وسى بايلانىستار ورتا عاسىرداعى ەڭ وڭتايلى مەملەكەتتىلىك ۇلگىسىنىڭ نەگىزىن قالادى. التىن وردا داۋىرىنەن قالعان قالالاردىڭ ماتەريالدىق-مادەني مۇرالارى سونىڭ ايقىن كورىنىسى ەكەنىن جەتكىزدى. عالىمداردىڭ مالىمەتىنە سايكەس, الىپ يمپەريانىڭ قۇرامىندا جۇزدەن اسا شاھار بولعان. التىن وردا داۋىرىندە قالا تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن وزىق ينجەنەرلىك تاسىلدەر قولدانىلدى. مۇنى ءتۇرلى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنان انىق بايقاۋعا بولادى, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, سول زامانداعى ءوندىرىس پەن قۇرىلىستىڭ قارقىندى دامىعانىن التىن وردادا جاسالعان كىرپىشتەردىڭ ەرتىس پەن دۋناي ارالىعىندا كەڭىنەن قولدانىلعانىنان اڭعارۋعا بولادى.

– ەۋرازيانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ىسكەر ادامداردىڭ ساۋدا جاساۋىنا, كاسىپپەن ەركىن اينالىسۋىنا قولايلى جاعداي جاسالدى. وسىلايشا, جوشى ۇلىسى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جاھاندىق نارىق قالىپتاستىردى. سول ارقىلى بۇكىل ايماقتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جول اشتى. ارينە, مەن ۇسىنعان زەرتتەۋ باعىتتارىمەن شەكتەلىپ قالۋعا بولمايدى. مەن سىزدەر سەكىلدى كونە ءداۋىردى زەرتتەپ جۇرگەن تاريحشى-عالىم ەمەسپىن. قازىرگى تاڭدا التىن وردانىڭ تاريحىن تەك اسكەري-ساياسي تۇرعىدان باعالاۋدان اۋلاق بولىپ, ونىڭ ءرولىن جاڭاشا پايىمداۋ كەرەك. بۇل – وسى باعىتتاعى ىزدەنىستەردىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن باعدار عانا. جوشى ۇلىسىنىڭ مول زياتكەرلىك جانە رۋحاني ءداستۇرى, ءتيىمدى باسقارۋ ينستيتۋتتارى مەن دامىعان ەكونوميكاسى بولدى. وسى الىپ وركەنيەتتىڭ قىر-سىرىن تولىق اشۋ ماڭىزدى. بۇل وتكەندى عىلىمي تۇرعىدان قايتا زەردەلەۋ, سونداي-اق ورتالىق ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ مەملەكەتتىلىك باستاۋىن, بىرەگەيلىگىن جانە ورتاق تاريحىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت, سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ كەيىنگى جىلدارى اۋقىمدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىنا توقتالدى.

– مۇنىڭ ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى جانە وتە جاۋاپتى قادام ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان ءبىز الدىمىزدا تۇرعان مىندەتتى دە جاقسى تۇسىنەمىز: سانا وزگەرمەي, قوعام دا جاڭعىرمايدى, مەملەكەت تە وركەندەمەيدى. بۇل – اقيقات. سونىڭ ىشىندە تاريحي ساباقتاستىقتى ساقتاۋ ماسەلەسى اسا وزەكتى. ونسىز ەشقانداي دامۋ بولمايتىنى انىق. وتكەنگە قۇرمەتپەن قاراماساق, جارقىن بولاشاققا قاراي بەت الۋ دا قيىن بولماق. سول سەبەپتى ءبىز وزىق ويلى ۇلت رەتىندە تەك قانا العا قاراي نىق سەنىممەن قادام باسامىز. جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيادا مىڭداعان جىلدارعا سوزىلاتىن تاريحى بار ۇلى دالا ساباقتاستىعىن ساقتاۋ قاستەرلى پارىز ەكەنى ناقتى كورسەتىلدى. ويتكەنى ءبىز – مەملەكەت ىسىندە «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن تۋ ەتكەن التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى التىن وردا مۇراسىنىڭ ۇشان-تەڭىز ەكەنىن ايتىپ, وسى الىپ رۋحاني, تاريحي قازىنانى ءححى عاسىرعا بەيىمدەپ, جاڭعىرتۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.

– مەنىڭ باستاماممەن قازاقستاندا جوشى ۇلىسىن زەردەلەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. بۇل – وسى تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەۋمەن اينالىساتىن تۇڭعىش عىلىمي مەكەمە. قازىرگى تاڭدا ازىرلەنىپ جاتقان قازاقستان تاريحىنىڭ اكادەميالىق جيناعىندا العاش رەت التىن ورداعا جەكە توم ارنالىپ وتىر. جوشى ۇلىسىنىڭ مول تاريحي-مادەني مۇراسىن جۇرت جادىندا جاڭعىرتۋ ءۇشىن فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, كىتاپتار شىعارىلىپ جاتىر. سونداي-اق سپەكتاكلدەر دە قويىلىپ, ەسكەرتكىشتەر ورناتىلىپ, كورمەلەر وتكىزىلىپ جاتىر. الايدا التىن وردانىڭ ءمان-ماڭىزىن تەرەڭ زەردەلەپ, ونىڭ تاريحي ءرولىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن مۇلدە جاڭا, ياعني حالىقارالىق اۋقىمداعى جۇمىس ىستەلۋى قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.

نوماديزم تۇجىرىمداماسىنا تىڭ كوزقاراس قاجەت

قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا تۇركىستاندا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ سامميتىندە دالا وركەنيەتىن دارىپتەۋگە ارنالعان ارنايى ورتالىق قۇرۋدى ۇسىنعانىن ايتتى. سونىمەن قاتار التىن وردا ماسەلەسىن زەردەلەپ جۇرگەن شەتەل ماماندارىن جۇمىلدىرىپ, باسپا سالاسىنا قاتىستى ىرگەلى باستامالاردى قولعا الۋ قاجەت دەپ سانايدى.

– كرەاتيۆتى يندۋستريا جانە مەديا باعىتىنداعى ءتۇرلى جوبالار, ەڭ الدىمەن, اكادەميالىق زەرتتەۋلەرگە ارقا سۇيەۋى كەرەك. جاھاندانۋ, جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە كوشپەندىلىك, ياعني نوماديزم تۇجىرىمداماسى تۋرالى جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى. بۇگىندە بۇل ۇعىمنىڭ سيپاتىن «تسيفرلىق كوشپەلىلەردىڭ» جاسامپاز رۋحى مەن سارقىلماس كۇش-قۋاتىنان ايقىن كورۋگە بولادى. ادىلدىك, اشىقتىق جانە مادەنيەتتەر ديالوگى – دالا وركەنيەتىنە ارقاۋ بولعان قۇندىلىقتار. وسى مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىن جان-جاقتى زەرتتەۋ بۇكىل ورتالىق ەۋرازيانىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. قازىر بۇل ايماق جاڭا سيپاتتاعى قايتا ورلەۋ, ياعني, رەنەسسانس كەزەڭىنە قادام باس­تى دەپ ايتۋعا بولادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.پرەزيدەنت, سونىمەن قاتار الەمدەگى ماڭىزدى گەوساياسي جانە وركەنيەت ورتالىعى رەتىندە ءوز تاريحي ميسسيامىزدى قايتا جاڭعىرتا باستاعانىمىزدى اتاپ ءوتتى.

– بۇل ۇدەرىستە حالىقتارىمىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تەڭدەسسىز رۋحى مەن كۇش-قۋاتى شەشۋشى ءرول اتقارادى. سونىڭ ارقاسىندا قازىر ءبىز الدىمىزعا بيىك ماقساتتار قويىپ, ماڭىزدى مىندەتتەردى ورىنداپ كەلەمىز. سوندىقتان اتا-بابادان قالعان مول مۇرانى قازىرگى زاماننىڭ قۇندىلىقتارىمەن جانە وزىق تەحنولوگيا­مەن ۇشتاستىرۋ ماڭىزدى. تاريحتى زەرتتەۋ دەگەنىمىز – وتكەنمەن ءومىر ءسۇرۋ نەمەسە كونەنى كوكسەۋ ەمەس. ەسكىلىكتىڭ شىرماۋىندا قالۋ – ناداندىق پەن قاراڭعىلىققا اپاراتىن جول. ءتۇپ-تامىرىمىزدى تولىققاندى تانىپ-ءبىلۋ ارقىلى ۇلت دامۋىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇسۋ قاجەت. ءبىز وسى قاعيدانى تەرەڭ تۇسىنە وتىرىپ, جاڭا اتا زاڭدا مادەني مۇرالارىمىزدى ساقتاۋعا, ءبىلىم مەن عىلىمدى, يننوۆاتسيانى دامىتۋعا ايرىقشا باسىمدىق بەردىك. بۇل ماڭىزدى جۇمىستى باستاپ تا كەتتىك, – قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى ءبىر اپتا بۇرىن جاساندى ينتەللەكتىنى ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ تۋرالى ارنايى جارلىققا قول قويعانىن جەتكىزدى.

– بارشاڭىزعا بەلگىلى, قازىرگى زاماناۋي تەحنولوگيا ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا تۇبەگەيلى ەنىپ, اۋقىمدى وزگەرىستەرگە جول اشىپ جاتىر. بۇل ءۇردىس ادامزات بولاشاعىنا تىكەلەي ىقپال ەتەرى انىق. ءبىر سوزبەن, وزىق تەحنولوگيا كۇن سايىن اسا جوعارى قارقىنمەن دامىپ جاتىر. بۇل – ءححى عاسىردىڭ اقيقاتى. ءبىز مۇنى جاقسى تۇسىنەمىز. سوندىقتان زامان تالابىنا تەز بەيىمدەلە الاتىن زەردەلى ۇرپاق تاربيەلەۋگە باسا ءمان بەرىپ وتىرمىز. بۇل باعىتتا كوپتەگەن باستامانى قولعا الىپ جاتىرمىز. بيىل تامىزدا ەلىمىزدە يۋنەسكو-نىڭ قولداۋىمەن جاساندى ينتەللەكت بويىنشا حالىقارالىق وليمپيادا وتەدى. اتالعان ءبىلىم دوداسىنا 100 ەلدەن كەلەتىن وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر قاتىسپاق. بۇعان قوسا ەلىمىزدە «دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارى», «بولاشاق ويىندارى» سياقتى بىرەگەي جوبالار كەڭىنەن دارىپتەلۋدە. سونداي-اق­ وسى جىلى كۇزدە استانادا تۇڭعىش رەت AI Film فەستيۆالى وتكىزىلمەك, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدە جاڭا تسيفرلىق جانە كولىك دالىزدەرىن, مالىمەتتەردى ساقتاۋ ورتالىقتارىن اشۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا توقتالدى.

– سول ارقىلى ۇلى جىبەك جولىن جاڭاشا سيپاتتا جاڭعىرتىپ, كونە عاسىرلارداعى ايگىلى كىتاپحانالاردىڭ زاماناۋي نۇسقاسىن ۇسىنۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇل, شىن مانىندە, ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق ۇيلەسىم تاپقان وزىق زاماننىڭ كورىنىسى بولماق. قايتالاپ ايتامىن: تاريحتىڭ دارىستەرى دامۋعا بەت العان بولاشاقپەن ۇندەسكەندە عانا وركەندەۋ جولىنا تۇسەمىز. بۇل ورايدا التىن وردانىڭ سان قيلى تاريحى مەن تاعدىرى مەملەكەتتەردىڭ كۇش-قۋاتى ءتۇرلى مادەنيەتتەردى ناتيجەلى گۋمانيتارلىق جانە ساياسي سەرىكتەستىكتىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىنە بىرىكتىرە الۋىنان كورىنەتىنىن ەسكە سالادى. وسى ستراتەگيالىق باعىتتى ۇستانا وتىرىپ, قازاقستان تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن بەلسەندى تۇردە دامىتۋدى, ايماق ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق الەۋەتىن نىعايتۋ ءۇشىن ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ءوزارا ىقپالداستىق يدەياسىن جان-جاقتى ىلگەرىلەتۋدى جان-جاقتى قولدايدى. مىسالى, 2025 جىلى شىۇ سامميتىندە «ترانسالتاي ديالوگى» باستاماسىن كوتەردىم. بۇل يدەيا رەسەيدىڭ «التاي – تۇركىلەردىڭ اتاقونىسى» تۇجىرىمداماسىمەن ۇيلەسەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت, جالپى, تاريحتان تارتىس قۇرالىن جاساۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى تاريح حالىقتاردىڭ اراسىن جالعايتىن التىن كوپىر رەتىندە ادىلەتتى ءارى قاۋىپسىز الەم قۇرۋعا ىقپال ەتۋى قاجەت.

– سول ءۇشىن ورتاق مۇددە جولىندا كۇش بىرىكتىرىپ, بىرلەسە ارەكەت ەتۋىمىز قاجەت. بۇل ماسەلەدە عىلىمي قاۋىمداستىق ايرىقشا ءرول اتقاراتىنى انىق. جيىندا ايتىلاتىن سالماقتى ويلار مەن ۇتىمدى ۇسىنىستار جاڭا عىلىمي ەڭبەكتەرگە, حالىقارالىق جوبالار مەن ەكسپەديتسيالارعا نەگىز بولاتىنى ءسوزسىز. ءبىز بۇل سيمپوزيۋمدى تۇراقتى تۇردە وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سىزدەر الداعى ۋاقىتتا دا وسى ماڭىزدى جۇمىسقا مول ۇلەس قوسا بەرەسىزدەر دەپ ويلايمىن. بارشاڭىزعا تاعى دا زور العىس ايتامىن. شىن مانىندە, بۇگىنگى سيمپوزيۋمنىڭ تاريحي ءمانى ايرىقشا. وسى ماڭىزدى جيىننىڭ قورىتىندىسىندا ارنايى قارار قابىلدانادى. بۇل قۇجات التىن وردانىڭ تاريحى مەن مۇراسىن زەرتتەۋ جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن. ەڭبەكتەرىڭىز جەمىستى بولسىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

سونىمەن قاتار سيمپوزيۋمدا يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى لازار ەلۋندۋ اسسومو, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ارسلان كويچيەۆ, تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت ءمينيسترى يرادا ايۋپوۆا, «La France s’engage» قورىنىڭ پرەزيدەنتى ودرە ازۋلە, موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دەمبەرەل سودنوسامبۋ, وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاۆكات ايۋپوۆ ءسوز سويلەدى.

تاقىرىپتىق كورمەمەن تانىستى

جيىننىڭ اشىلۋ سالتاناتىنان كەيىن مەملەكەت باسشىسى التىن وردا مۇراسىنا ارنالعان تاقىرىپتىق كورمەمەن تانىستى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ التىن وردا تاريحىنا قاتىستى ارحەولوگيالىق, جازبا جانە مادەني جادىگەرلەر قويىلعان ەكسپوزيتسيانى ارالاپ كوردى.

مەملەكەت باسشىسىنا 70 ارحەو­لوگيا­لىق جانە ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتى قامتيتىن ينتەراكتيۆتى كارتا, سونىڭ ىشىندە 17 نىسانعا كەڭەيتىلگەن سيپاتتاما, اۋەدەن تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتتەر مەن 3D-ۆيزۋاليزاتسيا, LED-ەكران ارقىلى جوشى اۋلەتىنەن شىققان 104 حاننىڭ گەنەالوگيالىق كەستەسى كورسەتىلدى. كورمەدەگى نەگىزگى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى – ءداۋىر بيلەۋشىلەرى مەن تاريحي تۇلعالار تۋرالى گەنەالوگيالىق مالىمەتتەردى قامتيتىن «حاندار شەجىرەسى» اتتى قولجازبا.

سونىمەن قاتار كاتالون اتلاسى, جازبا دەرەكتەر, تەڭگەلەر جانە تۇرمىستىق بۇيىمدار بار. جازبا مۇرالار اراسىندا 3 جارلىق, 4 ديپلوماتيالىق حات پەن 21 قولجازبا تۇپنۇسقا جانە ەلەكتروندىق فورماتتا ۇسىنىلعان. كورمەنىڭ ماقساتى – التىن وردانىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ جانە ونىڭ عىلىمي زەرتتەۋ اياسىن كەڭەيتۋ. ايتا كەتەرلىگى, التىن ورداعا قاتىستى حالىقارالىق ارحيۆ قۇجاتتارى ەلىمىزدە العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىر.