مۇناي نارىعىنداعى قۇبىلىس: الەمدىك گەوساياسي جاعداي وتاندىق جانارماي باعاسىنا اسەر ەتە مە؟

ءباا OPEC+ ۇيىمىنان شىققاننان كەيىن, 3 مامىردا العاش رەت ونلاين فورماتتا جيىن ۇيىمداستىردى. جيىنعا قاتىسۋشى ەلدەر نارىقتاعى جاعدايعا بايلانىستى ءوندىرىس كولەمىن قايتا قاراستىرۋعا دايىن ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋعا ۋاعدالاستى. ياعني, مۇناي نارىعىنداعى باعا مەن سۇرانىسقا قاراي يكەمدى ساياسات ساقتالادى. كەلىسىمگە سايكەس, قازاقستان ءۇشىن بەلگىلەنگەن كۆوتا – تاۋلىگىنە 1,599 ملن باررەل مۇنايدى قۇرايدى. Energy Monitor قورىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ سوزىنشە, قازاقستان بۇل تالاپتى ءالى دە تولىق ساقتاي الماي كەلەدى.

«OPEC+ كەلىسىمى بويىنشا قازاقستان مۇناي ءوندىرىسىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ جونىندە مىندەتتەمە العان بولاتىن. الايدا سوڭعى ءۇش جىلدا ەلىمىز بۇل تالاپتاردى تولىق ساقتاي الماي كەلەدى. بۇعان نەگىزگى سەبەپ – تەڭىز جانە قاشاعان سەكىلدى ءىرى جوبالاردا مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ارتۋى. مىسالى, شەكتەۋ تاۋلىگىنە 1,5 ميلليون باررەل كولەمىندە بولسا, قازاقستان ءىس جۇزىندە شامامەن 1,8 ميلليون باررەل مۇناي وندىرەدى. جالپى العاندا, بۇل كەلىسىمنىڭ ەلىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىقتان گورى يميدجدىك ماڭىزى باسىم دەۋگە بولادى. ياعني, قازاقستان ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى مەملەكەتتەرمەن ءبىر دەڭگەيدە بولىپ, حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق ديالوگقا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن ساقتايدى», دەيدى نۇرلان جۇماعۇلوۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعداي ەلدەرى جانارماي باعاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ وتىرعان جوق. سەبەبى ىشكى نارىق تىكەلەي مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى ارقىلى رەتتەلىپ وتىر.

«نەگىزىندە, قازاقستاننىڭ ىشكى جانارماي نارىعى گەوساياسي جاعدايلارعا تىكەلەي تاۋەلدى ەمەس. سەبەبى ەلىمىزدەگى شامامەن 60 شاقتى شاعىن جانە ورتا مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيا وندىرگەن مۇنايىنىڭ 70%-ىنا دەيىن ىشكى نارىققا تومەن باعامەن وتكىزەدى. ولار مۇنايدى شامامەن تونناسىنا 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ەلىمىزدەگى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا ساتادى. بۇل ەكسپورتتىق باعامەن سالىستىرعاندا 2,5-3 ەسە ارزان. سونىمەن قاتار مەملەكەت ىشكى نارىقتاعى مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. بەنزين مەن ديزەل وتىنىنىڭ كوتەرمە جانە بولشەك باعالارى دا مەملەكەتتىك رەتتەۋ اياسىندا قاداعالانادى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى جانارماي باعاسىنىڭ وزگەرۋىنە گەوساياسي فاكتورلاردان گورى ىشكى نارىقتاعى مەملەكەتتىك ساياسات پەن رەتتەۋ تەتىكتەرى كوبىرەك ىقپال ەتەدى», دەيدى ول.

بۇعان دەيىن حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك (IEA) 2026 جىلى الەمدىك مۇناي ۇسىنىسى سۇرانىستان تومەن بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتكەن ەدى. ۇيىمنىڭ مالىمەتىنشە, يران ماڭىنداعى شيەلەنىس سالدارىنان تاۋلىگىنە ميلليونداعان باررەل مۇناي نارىققا جەتپەي قالۋى Brent ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ كۇن سايىن قىمباتتاۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر.

«جالپى العاندا, مۇناي باعاسى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن سوعۇرلىم ءتيىمدى. سەبەبى بيۋدجەتكە كوبىرەك سالىق تۇسەدى, ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن كىرىس ارتادى. مەملەكەت باسشىسى 2029 جىلعا دەيىن ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن 100 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. سوندىقتان مۇناي باعاسىنىڭ جوعارى بولۋى  وسى ماقساتقا جەتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا الەمدىك نارىقتا مۇناي باعاسى جوعارى دەڭگەيدە ساقتالىپ وتىر. قازاقستاننىڭ مۇنايى – KEBCO ماركالى مۇناي – كەي كەزدەرى Brent باعاسىنان شامامەن 15 دوللارعا دەيىن جوعارى ساتىلىپ جاتىر. بۇعان ەۋروپا تاراپىنان قازاقستاندىق مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى اسەر ەتىپ وتىر. سوندىقتان قازىرگى جاعداي قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ءتيىمدى دەۋگە بولادى», دەيدى ن.جۇماعۇلوۆ.

الەم ەلدەرىندە, اسىرەسە, ەۋروپادا سوڭعى ساياسي احۋالدارعا بايلانىستى جانارماي باعاسى ايتارلىقتاي وسكەن. الايدا مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشى ەل تۇرعىندارىنا جانارماي باعاسىنا قاتىستى الاڭداۋعا ەش نەگىز جوق ەكەندىگىن ايتتى.

«تۇتىنۋشىلار تۇرعىسىنان قاراساق, الەم بويىنشا جانارماي باعاسى ايتارلىقتاي ءوستى. بەنزين, ديزەل وتىنى جانە اۆياتسيالىق كەروسين باعاسى قىمباتتادى. مىسالى, ەۋروپادا اۆياوتىن باعاسى ەكى ەسەگە دەيىن وسكەن جاعدايلار بولدى. قازاقستاندا جاعداي ءسال وزگەشە. ماسەلەن, اۆياوتىن باعاسى كەرىسىنشە تومەندەپ وتىر. بۇرىن تونناسى شامامەن 1200 دوللار بولسا, قازىرگى تاڭدا 900 دوللاردان تومەن دەڭگەيگە ءتۇستى. سونىمەن قاتار بەنزين باعاسى دا نارىقتىق جاعدايعا ساي قاتتى ءوسۋى مۇمكىن ەدى. الايدا, بۇعان دەيىن اتاپ وتكەنىمىزدەي, مەملەكەت الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا باعانى رەتتەپ وتىر. قازىرگى تاڭدا بەنزين باعاسىن ايىنا نەبارى 1 تەڭگەگە عانا وسىرۋگە رۇقسات بەرىلگەن, دەيدى ول.

سونداي-اق نۇرلان جۇماعۇلوۆ قازىرگى جاھاندىق احۋال مۇناي ەكسپورتىن ارتتىرۋعا وڭ ىقپال ەتكەندىگىن, وسىنىڭ اسەرىنەن قازاقستان مۇنايىنا قىزىققان ەلدەر قاتارىنىڭ ارتقانىن اتاپ ءوتتى.  

ەسكە سالا كەتەيىك, بۇعان دەيىن وڭتۇستىك كورەيا قازاقستاننان 18 ميلليون باررەل مۇناي ساتىپ الاتىندىعىن جازعان بولاتىنبىز. بۇدان بولەك, قازاقستان گەرمانياعا ەكسپورتتالاتىن 260 مىڭ توننا مۇناي باعىتتارىن قايتا قاراپ, چەحيامەن دە مۇناي-گاز باعىتىندا كەلىسىمدەر جاساسقان ەدى.