الەم جىلدام وزگەرۋدە. دامۋشى ەلدەردە كەيبىر كەدەرگىلەر بولعانىمەن, ىلگەرىلەۋ ۇدەرىسى ىركىلەر ەمەس. قازاق ەلى دە قارىشتى قادامدارعا ىلەسۋگە بارىن سالماسا بولمايدى. ايتپەسە وكىنىپ, وپىنىپ قالۋى ابدەن ىقتيمال.
الەم جىلدام وزگەرۋدە. دامۋشى ەلدەردە كەيبىر كەدەرگىلەر بولعانىمەن, ىلگەرىلەۋ ۇدەرىسى ىركىلەر ەمەس. قازاق ەلى دە قارىشتى قادامدارعا ىلەسۋگە بارىن سالماسا بولمايدى. ايتپەسە وكىنىپ, وپىنىپ قالۋى ابدەن ىقتيمال.
سوڭعى 15 جىلدا ەلىمىزدە مۇناي ءوندىرۋ – 3, تابيعي گاز شىعارۋ 5 ەسەگە ءوسىپتى. بۇدان تۇسكەن ىرعىن پايدا ۇلتتىق قورعا ءۇزىلىسسىز قۇيىلىپ جاتقانى ماعلۇم. دەسەك تە, كەز كەلگەن عالامدىق داعدارىسقا تولىق توتەپ بەرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردىڭ كىرىسىن ءالى دە ەسەلەي بەرگەنىمىز ءجون. ياعني, جەر قويناۋىنداعى شيكى بايلىقتى مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانا الساق, ۇتارىمىز مول بولماق. سەبەبى, دامۋشى ەلدەر قۋات كوزىن كومىر, مۇناي, گازدان ءوندىرۋدى بىرتىندەپ شەگەرىپ, ونى كۇننىڭ نۇرىنان, جەلدىڭ ەكپىنىنەن الۋدى جۇزەگە اسىرا باستادى. ونىڭ جارقىن ءبىر دالەلى استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ تاقىرىبى دەپ بىلەمىز.
راس, بۇگىندە مۇناي تەك جاعارماي عانا ەمەس, ودان حالىق تۇتىناتىن كوپتەگەن تاۋارلار جاسالادى, باسقا دا سالالارعا پايدالانادى. ءتىپتى, مال جەمىنە قوسىپ بەرەتىن ءدارىلىك قوسىندىلار دا مۇناي قۇرامىنان الىناتىن بولعان. ءايتسە دە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىققا وتكەن جىلعى جولداۋىن زەردەلەپ, Citigroup شيكىزات-تاۋار نارىعىن ساراپتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى – باسقارما ديرەكتورى ەدۆارد مورستىڭ بولاشاق تۋرالى بولجامدارىن باعامداساق كوپ نارسەنىڭ بايىبىنا بارامىز. ونىڭ سوزىنە قۇلاق اسساق, تاياۋداعى 10 جىلدا ەنەرگيا نارىعى كۇرت وزگەرىسكە تۇسەدى. الپاۋىت اقش پەن بىرقاتار ەلدەردىڭ قازىرگى ارەكەتى وسىنداي ويعا جەتەلەپ وتىر.
«جوعارى باعانىڭ ماسەلەسىن ەڭ جاقسى شەشەتىن جوعارى باعانىڭ ءوزى» دەگەن ماتەل دە بار. ويتكەنى, جاڭا تەحنولوگيانى, يننوۆاتسيانى جاسايتىن جانە دامىتاتىن جوعارى باعا ەكەنى بەلگىلى. قازىرگى ەنەرگيا نارىعىندا ءدال وسى جاعداي ورىن الىپ, شيكى مۇناي مەن گازدى تۇتىنۋشىلاردىڭ تالابى مەن تالپىنىسى كۇرت وزگەردى. ءسويتىپ, قۋات كوزىن ءوندىرۋدىڭ جاڭا جولدارىن تاۋىپ جاتىر. مۇنىمەن قاتار, اقش مۇناي ونىمدەرىن ەڭ كوپ يمپورتتاۋشى ەل بولعان بولسا, 5-6 جىلدىڭ كولەمىندە ول ەڭ ءىرى مۇناي ەكسپورتتاۋشى رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا كەلىپ ورنىقتى. دەمەك, اقش از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەڭ ءىرى مۇناي يمپورتتاۋشى ەلدەن ەڭ ءىرى مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىعىپ ۇلگەردى.
ال, تابيعي گاز نارىعىنا كوز سالساق, ونداعى جاعدايدىڭ دا جامباستاپ بارا جاتقانىن كوز كورەدى. بۇگىندە اقش تابيعي گازبەن ءوزىن ءوزى تولىق قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بۇرىن اقش تابيعي گازدى تولىق يمپورتتاپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, تىرشىلىگىن تابيعي گازعا بايلاعان ەلدەردىڭ بۇدان بىلاي تىنىسى تارىلا ءتۇسۋى بەك مۇمكىن. قازىر تەك قىس ايلارىندا از عانا گاز يمپورتتايتىن الپاۋىت ەل, سوڭعى ۋاقىتتا كانادا مەن مەكسيكانىڭ قۇبىرلارى ارقىلى تابيعي گاز ەكسپورتتاۋدى جولعا قويدى. ايتكەنمەن, اقش گاز ءوندىرۋدى بەي-بەرەكەت قولعا الماي, نارىقتى باعىپ, سوعان لايىقتى تىرلىك ىستەۋدە. سول سەبەپتەن عانا ءدال قازىر اقش-تا كوگىلدىر وتىن ءوندىرىسى قاتتى قارقىن الماي, شامالى ىركىلىس تاۋىپ تۇر.
دەسەك تە, 2014 جىلدان باستاپ اقش-تا تابيعي گاز ءوندىرۋ قارقىن الادى ەكەن. مۇنداي بولجامدى Citi جاساپ وتىر. بولجام بويىنشا «جاسىل تەحنولوگياعا» ءوتۋ ءۇردىسى كومىر ءوندىرىسىن 1,5-1,6 ەسەگە دەيىن قىسقارتىپ, كوگىلدىر وتىندى پايدالانۋدى ارتتىرادى ەكەن. وسى ورايدا ءوز ەلىمىزدەگى وتىن وشاعىنا دا كوز سالىپ كورەلىك. ەلىمىزدىڭ ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە سەنسەك, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا كومىر ءوندىرۋ وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3,2 پايىزعا كەمىپتى. مىسالى, اتاقتى «بوگاتىر كومىر» جشس بىلتىرعى جارتىجىلدىقتاعى كورسەتكىشتەن بيىل 6,1 پايىزعا از كومىر قازعان. بۇل دەگەنىڭىز سانعا اينالدىرعاندا باقانداي 19,557 ملن. توننا بولىپ شىعادى.
ناقتى مالىمەتتەر مەن ساراپشىلاردىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2015 جىلى اقش كوگىلدىر وتىن ەكسپورتىن بارىنشا ارتتىرماق كورىنەدى. مۇنداي جاعدايدا گازدىڭ ءوز باعاسى عانا ءتۇسىپ قويماي, مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا دا ىقپال ەتەرى انىق. ونىڭ ايقىن بەلگىلەرى قازىردىڭ وزىندە كورىنە باستاعان. ءماسەلەن, اقش-تا Wall-Mart جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىن جاپپاي كوگىلدىر وتىن ستانسالارىمەن الماستىرادى دەگەن دەرەك بار. بۇل ءۇردىس اقش-تا تاۋەلسىز كاسىپكەرلەردىڭ تالابىمەن ءجۇزەگە اسىرىلىپ جاتسا, ايگىلى «گازپروم» ەۋروپا ەلدەرىندە ءوز ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ماجبۇرلەيتىن كورىنەدى. بۇل پىكىردى CitiGroup-ءتىڭ مۇناي مەن گاز بويىنش ا بولجاۋشىسى سەتا كلياينمان ايتىپ وتىر.
وسى تۇستا كاتار اۆياتسياسى تۋرالى ايتا كەتكەن ءجون. ول ەلدە تاياۋدا عانا سۇيىق گازبەن جۇمىس ىستەيتىن تەحنولوگيامەن جاسالعان العاشقى ۇشاق اۋە كەڭىستىگىنە ەركىن شىقتى. مۇنىمەن قاتار, تاياۋ شىعىستاعى كۇنىنە 2 ملن. باررەل مۇناي تۇتىناتىن ەلەكترستانسالارى مۇنايدى كوبىرەك ەكسپورتتاۋ ءۇشىن كوگىلدىر وتىنعا ءوتۋ جولدارىن قىزۋ قاراستىرىپ جاتىر. Citi ساراپشىلارىنىڭ بولجامىنا قاراعاندا, تاياۋداعى 10 جىلدا مۇناي ءوندىرۋ ايتارلىقتاي تومەندەيدى. سەبەبى, قازىردىڭ وزىندە مۇناي رىنوگىنداعى 19 ملن. باررەل مۇنايدىڭ 3 ملن. باررەلى قىسقارىپ, ونىمەن جۇمىس ىستەگەن نىساندار گازعا كوشىپ جاتىر ەكەن. وسىنى نەگىزگە الساق, الەمدە قۋات كوزىن وندىرۋدە مۇنايدان گازعا كوشۋ ءۇردىسى قارقىن الا باستاعان.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».