حح عاسىردا قازاق باسىنا تونگەن ۇلى اپاتتاردىڭ ءبىرى سەمەي اتوم سىناق پوليگونى ەدى. 1991 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن كسرو اۋماعىنداعى ەڭ ءىرى سىناق الاڭى جابىلعان ساتتە ەل ەرتەڭى, باياندى بولاشاعى ءۇشىن قۋانىپ, تەڭىزدەي تولقىدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن سول ۋاقىتتان بەرگى 22 جىل ىشىندە قازاقستان جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ كوشباسشىسى بولا وتىرىپ, ادامزات تاريحىنداعى بەيبىتشىلىك ميسسياسىن جۇزەگە اسىرۋدى بەرىك قولعا الدى. پرەزيدەنتتىڭ پاراساتتى باستاماسىنىڭ ءبىرى 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىن قازىر الەم بويىنشا اتاپ ءوتۋ داستۇرگە اينالدى.
حح عاسىردا قازاق باسىنا تونگەن ۇلى اپاتتاردىڭ ءبىرى سەمەي اتوم سىناق پوليگونى ەدى. 1991 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن كسرو اۋماعىنداعى ەڭ ءىرى سىناق الاڭى جابىلعان ساتتە ەل ەرتەڭى, باياندى بولاشاعى ءۇشىن قۋانىپ, تەڭىزدەي تولقىدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن سول ۋاقىتتان بەرگى 22 جىل ىشىندە قازاقستان جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ كوشباسشىسى بولا وتىرىپ, ادامزات تاريحىنداعى بەيبىتشىلىك ميسسياسىن جۇزەگە اسىرۋدى بەرىك قولعا الدى. پرەزيدەنتتىڭ پاراساتتى باستاماسىنىڭ ءبىرى 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىن قازىر الەم بويىنشا اتاپ ءوتۋ داستۇرگە اينالدى.
سەمەي قالاسىندا اتالعان حالىقارالىق كۇنگە جانە سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 22 جىل تولۋىنا وراي ماڭىزدى جيىندار ءوتتى.
ارينە, رادياتسيالىق ساۋلەلەنۋدىڭ زارداپتارى ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتالادى. بۇل – اقيقات. 40 جىل بويى جۇرگىزىلگەن الاپات جارىلىستاردىڭ ءىزى شيرەك عاسىردا وشە قويمايدى. سوندىقتان دا, يادرولىق قارۋ ادامزاتتى اجال اپانىنا يتەرمەلەگەن جويقىن قارۋ سانالادى.
پوليگون زارداپتارىن تەرەڭ سەزىنگەن سەمەي حالقى ءۇشىن اتاۋلى كۇننىڭ ماڭىزى ەرەكشە. وسى ورايدا سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە «ەكولوگيا. رادياتسيا. دەنساۋلىق» تاقىرىبىندا IX حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, چەحيا, فينليانديا, ءۇندىستان, قىرعىزستان, رەسەي جانە تاعى باسقا ەلدەردىڭ جەتەكشى عالىمدارى قاتىستى.
جيىن شەڭبەرىندە رادياتسيالىق ەكولوگيا جانە قاۋىپسىزدىك, مەديتسينالىق الدىن الۋ, ەكولوگيالىق قولايسىز ايماق تۇرعىندارىن ەمدەۋ جانە ساۋىقتىرۋ سىندى وزەكتى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى.
– رادياتسيالىق ساۋلەلەنۋدىڭ اسەرى يادرولىق سىناقتار وتكىزىلگەن قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, الەمدىك قاۋىمداستىق ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى, – دەدى قىرعىزستان-رەسەي سلاۆيان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گەورگي بەلوۆ. – قىرعىزستاندا دا بۇل وزەكتى ءماسەلە بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ترانسشەكارالىق وزەندەر مەن اۋا اعىمى ارقىلى رادياتسيانىڭ تارالۋ قاۋپىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ونىڭ ۇستىنە سىرداريا مەن شۋ وزەندەرىنىڭ بويىنداعى القاپتاردا ءىرى ۋران قويمالارى بار. ءتۇرلى تابيعي اپاتتار ءتوتەنشە جاعداي تۋعىزۋى مۇمكىن. بۇل ءماسەلەلەردى شەشۋ حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. وسى باعىتتا حالىقارالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, بىرلەسكەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا دايىنبىز.
2011 جىلى جاپونيانىڭ فۋكۋسيما اەس-ىندە ورىن العان اپات كۇنشىعىس ەلىنىڭ باسىنان وتكەرگەن ۇلكەن سىناعى دەۋگە بولادى. وسى رەتتە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشى ناگاساكي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى شۋنيچي ياماسيتو فۋكۋسيمادا اپات ورىن العاننان كەيىنگى 2,5 جىلدان سوڭ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعى تەكسەرىلگەنىن جەتكىزدى. ايتا كەتەرلىگى, 18 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ 99 پايىزى دەرلىك كۇردەلى رادياتسيا ساۋلەسىن الماعان. دەگەنمەن, دەنساۋلىعىنان كىنارات تابىلعان ازعانتاي ادامدار شوعىرى جوق ەمەس. ولاردا قالقانشا بەزىندە قاۋىپتى اۋرۋ تۇرلەرى تۋىنداي باستاعانى بەلگىلى بولعان.
– جاپونياداعى قايعىلى جاعداي كەزىندە كومەك قولىن سوزعان قازاقستاندىقتارعا, اسىرەسە, سەمەيلىكتەرگە جاپون حالقىنىڭ اتىنان العىس ءبىلدىرەمىن. قازىرگى كەزدە دە ءبىز بىرلەسكەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ ءۇستىندەمىز, – دەدى ش.ياماسيتو.
ول قازاقستاندىق-جاپوندىق «JACA» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە سەمەي وڭىرىندەگى مەديتسينانىڭ دامۋىنا سالماقتى ۇلەس قوسىلعانىن اتاپ ءوتتى. وسى ەڭبەگىن ەسكەرگەن سەمەي قالالىق ءماسليحاتى جاپوندىق مامانعا «سەمەي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن بەردى.
بۇگىندە سەمەيدەگى بەيبىتشىلىك ارالى يادرولىق سىناقتان زارداپ شەككەن حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتىنە تاعزىم ەتەتىن قاستەرلى ورىنعا اينالعان. بۇل كۇنى دە الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن مە