ماڭگىلىك ساۋال ءمانىسى

«اللا تاعالا ولشەۋسىز. ءبىزدىڭ اقىلى­مىز ولشەۋلى. ولشەۋلىمەن ولشەۋسىزدى بىلۋگە بولا ما؟» دەپ.

بۇل پايىمدى ەينشتەيىن دە قايتالا­عان.

ء«بىز كورىپ تۇرعان عالام بىزگە كورىنبەي تۇرعان ارىستاننىڭ قۇيرىعى عانا. ال ارىستاننىڭ ءوزى كورىنبەي تۇر. جانە ءبىز ونى كورە الامىز دەپ ايتا دا المان» دەگەن.

رۋمي: «اقيقاتتىڭ بۇ دۇنيەدە دالەلى جوق, ويت­كەنى ول كوزدەن تاسا» دەپ كەتىپتى.

اينالىپ كەلگەندە ادامزات بۇل ايتىس­قا ءالى نۇكتە قويعان ەمەس. ءدىن «قۇداي حاق» دەسە, عىلىم «قۇداي جوق» دەيدى. ورتا عا­سىر­دا ءدىني ديكتاتۋرانىڭ شەكتەن شىعۋى جا­ڭاشىل عالىمداردىڭ قارسىلىعىن تۋدىردى. عالىمدار جاڭالىقتان كەيىن جاڭالىق اشتى. وركەنيەت كوشىن باستادى. پروگرەسس عارىشتادى. سوڭعى 3 عاسىردا ءدىن ءوزىنىڭ وگىز اياڭ ميتىڭىمەن شاڭ قاۋىپ ارتتا قالعانداي بولدى. اتەيزمنىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ, باسقا شاۋىپ, توسكە ورلەدى. ء«تاڭىر تاقتان تايدى» دەپ جار سالدى. الايدا, حح عاسىر ورتاسىنا تامان اتومعا ءۇڭىلىپ وتىرعان ءبىر عالىمنىڭ كوز الدىندا اقىل جەتپەس ءبىر قۇ­بىلىس توبە كورسەتتى. اتوم ىشىندەگى ءوز وربيتاسىن اينالىپ جۇرگەن ەلەكترون, فو­تون­دار عالىم نازارىن بيلەي باستادى. تىپتەن وزگەرە باستادى. بۇل جاڭالىق دۇ­نيەنى ءدۇر سىلكىندىردى. بۇل جاراتىلىستانۋ عىلىمىنداعى باسى اشىق توڭكەرىس ەدى. بۇل جاڭالىق ادام ساناسىنىڭ ماتەرياعا, ياعني اتوم بولشەكتەرىنە اسەر ەتە الاتىن قۇ­دى­رەتىن كورسەتتى. ياعني سانانىڭ ماتەريا­نى قوز­عايتىنىن, وزگەرتەتىنىن كورسەتكەن ەدى. وسى جاڭالىعى ءۇشىن كۆانتتىق فيزيكا اتاسى ماكس پلانك 1944 جىلى نوبەل سىيلىعىن الىپ تۇرىپ بىلاي دەدى: «مەن بۇكىل عۇمىرىن عىلىمدار ىشىن­دەگى ەڭ ناقتى عىلىم ماتەريانى زەرتتەۋگە ارناعان عالىم رەتىندە ايتارىم: ماتەريا دەگەن جوق. ماتەريا دەپ جۇرگەنىمىز وسىناۋ تيتتەي كۇن جۇيەسى ءتارىزدى ءبىرتۇتاس اتومداعى كۇشتىڭ ەلەمەنتتەردى قوزعاپ رەت­تەپ تۇرۋى عانا. ءبىز وسى كۇش سىرتىندا سانا تۇر دەپ بىلەمىز. ونى بۇكىل بول­مىستىڭ ماتريتساسى دەپ بىلەمىز».

كۆانتتىق فيزيكا اتاسىنىڭ بۇل اتىشۋلى مالىمدەمەسى ايداي الەم الدىندا بۇكىل جاراتىلىستى جاراتۋشى, جانە ونى وزگەرتۋشى سانا ەكەنىن مويىنداۋ بولدى. ياعني الەم ارحيتەكتورى اللا ەكەنىن مو­يىنداۋ بولدى. الايدا, ءۇش عاسىر ۇداي: «الەمنىڭ قوجاسى ادام, قۇداي ەمەس!» دەپ اسقاقتاعان باتىس بۇل جاڭالىققا بىلق ەتپەدى. اتەيزمدى تۋ قىلىپ باياعى قۇ­دايسىز قالپىمەن تارتا بەردى. بىراق باتىستىڭ ءبارى بىردەي ەمەس. بىلق ەتپەس پاراديگمالارعا قارسى شاباتىندار جەتەتىن. سونىڭ ءبىرى – امەريكالىق عالىم گرەگگ برەيدەن بولدى. 1954 جىلى تۋعان گرەگگ بازالىق ءبىلىمى ينجەنەر-فيزيك بولا تۇرا سانالى عۇمىرىن قۇدايتانۋ مەن جاراتىلىستانۋدىڭ بىرلىگىن تۇسىندىرۋگە ارنادى. ول عىلىم مەن ءدىن تاڭداعان ەكى­ جولدىڭ ەكەۋى دە ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ءبىر جەر­گە – اقىل يەسىنە الىپ بارادى دەپ سەندى. وسى سەنىم ونىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولدى. تورتكۇل دۇنيەنى شارلاتتى. ول ءوزى­نىڭ سوڭعى 20 جىل ءومىرىن 20 عاسىردا كۆانتتىق فيزيكا اشقان جاڭالىقتاردىڭ اتامزاماننان دىنگە بەلگىلى دانالىقتار ەكەنىن دالەلدەۋمەن كەلەدى. عىلىم مەن ءدىندى قاتار قويىپ زەرتتەگەن عالىم سوڭعى جىلدارى عىلىمي-كوپشىلىك جانرىندا ء«تاڭىر ماتريتساسى», «سانا ماتريتساسى» اتتى اتىشۋلى ەكى كىتاپ جازدى. وسى ەكى كىتاپتىڭ ەكەۋىندە دە بۇل عالىم ەڭ الدىمەن كۆانتتىق فيزيكا جاڭالىقتارىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ, سودان كەيىن وسىناۋ – ءبىز «جاڭالىقتار» دەپ وتىرعان قۇ­بىلىستاردىڭ ەجەلگى ادامزات ءۇشىن ەش جاڭالىق بولماعانىن, ەجەلگى ادامزات ول قۇبىلىستاردى كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىپ كەلگەنىن دالەلدەدى.

كۆانتتىق فيزيكا ءبىزدىڭ كوزىمىزگە كورى­نەتىن جانە كورىنبەيتىن جاراتىلىستىڭ تۇگەلى ەنەرگيادان تۇراتىنىن انىقتاپ, ول ەنەرگيانى پلانك كۇللى جاراتىلىستىڭ ماتريتساسى اتادى. قاراپايىم تىلمەن ايت­قاندا, كۆانتتىق دەڭگەيدە جاندى-جان­سىزدىڭ ءبارى ءبىر كىرپىشتەن دەيدى. تۇپ­تەپ كەلگەندە قارا تاستىڭ ءوزى كۆانتتىق دەڭ­گەيدە بىزبەن تەكتەس دەيدى. ەڭ قىزىعى, تەكتەس بولعاندىقتان ادام ءوز بويىنداعى اتومدار ارقىلى الىس-جاقىن وزگە الەممەن ءوزارا تۇراقتى بايلانىستا. بۇل تۋرالى امەريكالىق جاپون عالىمى ميتيو كاكۋ:

ء«بىزدىڭ اعزامىزداعى اتوممەن بىزدەن بىرنەشە جارىق جىلى قاشىقتىقتاعى عارىش دەنەلەرىنىڭ اتومدارى ۇنەمى ءوزارا ىلىك-شاتىستا» دەيدى.

حح عاسىر فيزيكتەرى فوتوندى ەكىگە ءبولىپ, ولاردى ءبىر-بىرىنەن قانشا ال­شاق­تاتسا دا ولار بولىنبەگەن ءبىر اعزاداي ءبىر زاماتتا ارەكەت ەتەتىنىن كوردى. مىسا­لى, سىزدەن العان دنق بولشەگىن قان­شا قاشىق­تاتسا دا ول بولشەك ءسىزدىڭ بويى­ڭىزداعى دنق-مەن ءبىر زاماتتا بىردەي قي­مىل­داي­دى. تاجىريبەشى عالىمدار, مىسالى, سىزگە كۇل­كىلى فيلمدەر كورسەتسە ءسىز كۇ­لە باس­تايسىز. سوندا ءسىزدىڭ بويىڭىزداعى دنق بولشەكتەرى دە «كۇلە» باستايدى. سول كەز­دە ءسىزدىڭ الىسقا اپارىپ قويعان دنق بول­شەكتەرىڭىز دە ءدال سىزدەگى دنق بول­شەك­تەرىمەن بىرگە ءبىر زاماتتا «كۇلە» باستايدى. سوندا وسى اراقاشىقتىقتى تولتىرىپ تۇرعان اۋا قاباتتارىنىڭ كەدەرگىسى قايدا؟ ولار نەگە دنق-لاردىڭ بايلانىسىنا كە­دەرگى كەلتىرمەيدى دەگەن سۇراق تۋادى. بۇل سۇراق عالىمداردىڭ شاقشا باسىن شاراداي ەتتى. كلاسسيكالىق فيزيكا زاڭىنشا وسى ەكى ارالىقتاعى اۋا قاباتى كوز جەتپەس قاشىققا ءبولىنىپ قويىلعان دنق بولشەگىمەن ءوزارا ءبىر زاماتتا بايلانىس جاساۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋگە ءتيىس ەدى. باي­لانىستى كەشىكتىرۋگە ءتيىس ەدى. بىراق ءىس جۇزىندە دنق بولشەكتەرى كەڭىستىكتەگى اۋا كەدەرگىسىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ەكى دنق اراسىندا بۇلاردى بايلانىستىرىپ تۇرعان باسقا ءبىر ەرەكشە ەفير بار ەكەندىگى راستالدى. ياعني بوس كەڭىستىكتە اۋادان دا بولەك ەفير بار ەكەنى بايقالدى. ول ەفيردى حح عاسىر عالىمدارى «تىلسىم قۋات», «قارا ماتەريا» دەي باستادى. بىراق بۇل «تىلسىم قۋات» كوزگە كورىنبەيتىن, ەش قۇرال ولشەي المايتىن تابيعاتى بولەك سۋبستانتسيا بولىپ شىقتى. وسىنداي تابيعاتتا تابيعاتى بولەك ءبىر قۋاتتىڭ بار ەكەندىگىنە كۆانتتىق فيزيكا كوز جەتكىزدى. بۇگىنگى استروفيزيكا بۇل «تىلسىم قۋات» شەكسىز كەڭىستىكتى جاي تولتىرىپ قانا تۇرعان جوق, سونىمەن قا­تار بۇل قۋات, قيساپسىز عالامشارلاردى, جۇل­دىزداردى بەلگىلى ءبىر قاشىقتىقتا ۇستاپ تۇرۋشى, رەتتەپ تۇرۋشى جانە قوزعاپ تۇرۋشى كۇش دەپ تانىدى. وعان قوسا ول «تىلسىم قۋات» بۇكىل عالامدى الاساپىران حاوستان قورعاۋشى كۇش دەپ تە مويىندالدى. ەندەشە, وسىناۋ اقىلعا سىيمايتىن الپاۋىت عالامدى تولتىرىپ تۇرعان تىلسىم كۇشتى, الپاۋىت الەمدى رەتتەۋشى, قوزعاۋشى جانە جىمداستىرۋشى سانالى سۋبستانتسيا دەمەسكە نە شارا؟! ەگەر ءبىزدى قورشاعان كوز جەتپەس عالام جويداسىز تەك قانا تاسكەرەڭ تابيعاتتان تۇراتىن بولسا, وندا بۇل الەمدەگى ءتارتىپ, ۇيلەسىم, سۇلۋلىق دەگەندەر باياعىدا ادىرا قالىپ, ءبىزدى قورشاعان عالام تاس-تالقان بولماس پا ەدى؟!

سونىمەن اينالىپ كەلگەندە ادامزات­تىڭ بۇگىنگە دەيىنگى ءدىني ىزدەنىسى دە, عى­لىمي ىزدەنىسى دە عالامداعى جاندى, جان­سىزدىڭ ءبارى دە ءبىر تەكتەن – جاراتۋشى نۇر­دان دەگەن ۋاجگە تىرەلدى.

«اللا – كوكتەر مەن جەردىڭ نۇرى» /قۇران. نۇر سۇرەسى/.

ء«وزىن تانىعان ادام قۇدايدى دا تانيدى» /مۇحاممەد س.ع.س. حاديستەرىنەن/ پاي­عامبارىمىزدىڭ بۇل ءحاديسى ادام ءوز جۇرەگىندەگى يلاھي نۇردىڭ سيپاتىن ەش­قاشان تۇسىنە المايدى دەگەندى بىل­دىرەدى.

ۇندىلىك «ۆەدا», «ريگۆەدا» ءتارىزدى كو­نەلىكتەر عالامدى تولتىرىپ تۇرعان بۇل قۋاتتى «تازا سانا» دەسە, قىتايلىق داو­تسيزم ول قۋاتتى «ەشقانداي سيپاتتاۋعا كەل­مەيتىن – داو» دەپ بىلەدى.

ءبىر كاپىر يمام اعزامدى مۇقاتپاق بولىپ ءبىر جيىندا: «قۇداي بار دەيسىڭ, قايدا سول قۇداي؟ كورسەتشى!» دەپ عۇلاماعا دۇرسە قويا بەرىپتى. يمام اعزام سوندا ءبىر تاباق ءسۇت­تى كاپىردىڭ الدىنا قويىپ: «سىزدىڭشە, وسى ءسۇتتىڭ ىشىندەگى ماي قاي جەرىندە؟» دەپتى. كاپىر: «ماي ءسۇتتىڭ بارلىق جەرىندە! ونى كورسەتە المايمىن!» دەپتى. يمام اعزام: «قۇداي دا بولمىستىڭ بارلىق جەرىندە! مەن دە ونى كورسەتە المايمىن! دەگەن ەكەن.

سونىمەن قۇداي تۋرالى تۇسىنىك بۇگىنگى تاڭدا وسىنداي ءبىر ۋاجگە كەلىپ توقايلاستى. ياعني بۇگىنگى تۇسىنىگىمىزشە قۇداي  رۋحاني سۋب­ستانتسيا, نۇر, ەنەرگيا. بۇكىل الەمدى تولتىرىپ تۇرعان نۇر ىسپەتتەس. كوزگە كورىنەتىن جانە كورىنبەيتىندەردىڭ ءبارى سول نۇردان. ول ەنەرگيا نۇر ۇنەمى قوزعالىس ۇستىندە. سوندىقتان تاپجىلماي تۇرعان دەنە جوق. ءبارى قوزعالىس ۇستىندە, ءبارى وزگەرىس ۇستىندە. ءبىز دە نۇرمىز, ءبىز دە ۇنەمى قوزعالىس, وزگە­رىس ۇستىندەمىز. جالپىعالامدىق نۇردان جا­راتىلعانبىز. جالپىعالامدىق نۇر ەش­كىمگە, ەشنارسەگە ۇقسامايدى. ونى بۇگىنگى عىلىم جالپىعالامدىق سانا دەپ وتىر. ول سانانىڭ باسى دا, اياعى دا جوق. ماڭ­گىلىك. مي جەتپەس ماڭگىلىك. ال ءبىز وتكىنشىمىز. وكىنىشكە قاراي, ءبىز ءبارىن وزىمىزبەن ولشەيمىز. وزىمىزبەن سالىستىرامىز. قاتەلىگىمىز وسى. ال اللا تاعالا, شىنىندا دا, سالىستىرۋعا كەل­مەيتىن شەك­سىز سۋبستانتسيا. شەكسىز تەڭىز. كوزگە كورى­نەتىن, كورىنبەيتىننىڭ ءبارى سول تەڭىز بول­مىسىنان جاراتىلعان. ءبىز دە سول تەڭىز بولمىسىنان جاراتىلعان تامشىسىمىز. ياعني جاراتۋشىنىڭ تامشىسىمىز. ءبىزدىڭ سانامىزدا بولىپ جاتقان وزگەرىس ەشقايدا جوعالىپ كەتپەيدى. الىپ مۇحيتقا تارايدى. ءبىزدىڭ سان­ا­مىزدان سورعالاپ اۋىزىمىزدان شىق­قان ءسوز دە ەشقايدا كەتپەيدى. وي تەڭى­زىنە تارايدى. اششى ءسوزىمىز عالامدىق تەڭىز­دى اشىتسا, تۇششى ءسوزىمىز سول تەڭىزدى تۇششىتادى. دەمەك, ءبىزدىڭ اۋزىمىزدان شىق­قان ءسوز, قارعىس, العىس, الدىمەن ءوز توڭى­­رەگىمىزگە تاراپ, سودان كەيىن الەمگە تارايدى.

بۇل قۇبىلىستى, ياعني ادام ساناسىنىڭ عالام­دىق ساناعا اسەرىن اكادەميك ۆ.ۆەر­ناد­سكي وتكەن عاسىر باسىندا نووسفەرا اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا نووسفەرا – جەر توڭى­رەگىندە قالىپتاسقان رۋحاني سفەرا. ادامزات پيعىلى قالاي بولسا جەر نووسفەراسى دا سولاي. دەمەك, نووسفەرانى وزگەرتۋ ادام­زاتتىڭ ءوز قولىندا. بۇل تەوريانى فرانتسۋز پەر دە شاردەن دە ءىلىپ اكەتتى.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, ءدىننىڭ اتامزا­ماننان ايتىپ كەلە جاتقانىن كەشىگىپ تە بولسا عىلىم دا قايتالاي باستادى. سون­دىقتان دا ۇندىلىك يوگ ماحاريشي بۇل ءىلىم­دى وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا ادامزاتقا قىزمەتكە جەگۋگە تىرىستى. اقش-تىڭ قىلمىس ورشىگەن ونداعان شاعىن قالالارىندا تاجىريبە وتكىزدى. ماحاريشي شاعىن قالانىڭ, مىسالى, 100 000 تۇرعىنى بار قالانىڭ 1 پروتسەنتىن, ياعني 1000 ادامدى ءبولىپ الىپ دۇعا وقىتقىزعان. وسىنداي قۇ­رامدا دۇعا-تىلەك وقىلعان كۇندەرى سول قالاداعى قىلمىس دەڭگەيى كۇرت تۇسكەن. بۇل تاجىريبە تاريحتا «ماحاريشي ەففەكتى» اتالدى. بۇل تاجىريبەلەردى گرەگگ برەيدەن جوعارىدا اتالعان كىتاپتارىندا كەلتىرەدى. وسىدان كەلىپ بىزگە وي كەلدى. ءبىزدىڭ ەلدە دە قىلمىس دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن 18 ميلليون حالقى بار قازاقستان مەشىتتەرىندە, شىركەۋلەرىندە كۇن سايىن كەم دەگەندە 180 مىڭ ادام دۇعا وقىپ, اق تىلەكتەر تىلەۋى كەرەك ەكەن دەگەن. «قازاقستان حالقىن پالە-جالا, اۋرۋ-سىرقاۋدان, اپاتتان, ۇرلىق-قار­لىقتان, قىلمىستان ساقتاي گور!» دەيدى. سوندا كۆانتتىق دەڭگەيدە قازاقستان پالە-جالا, اپات, قىلمىستان اۋلاقتاپ, رۋحاني تازارۋعا جاقىندايدى ەكەن. ويتكەنى ءبىزدىڭ اق نيەتىمىز قازاقستان نووسفەراسىنداعى قارا نيەتتەردەن باسىم ءتۇسىپ, ونى اعارتا باستايدى ەكەن. ءدىن ادامدارى عانا ەمەس, وسىنداي نيەتتى ءار ادام ايتىپ جۇرسە ارتىق بولمايدى.

بىراق بۇ جەردە ءبىر سۇراق تۋادى. ءبىز عالامدىق نۇردى بىرەسە ەنەرگيا دەپ, بىرەسە نووسفەرا دەپ, بىرەسە تەڭىز دەپ توبەمىزگە كو­تەرىپ جاتىرمىز. شەكسىز قۇدىرەت دەپ وتىرمىز, ەندەشە سول قۇدىرەت نەگە ءبىز بۇلدىرگەن نووسفەرانى جۋىپ-شايىپ وتىرمايدى دەگەن سۇراق تۋادى.

راس. ءبىز شەكسىز قۇدىرەتتى جاراتۋشىنىڭ شەكسىز نۇرى ىشىندەمىز. جانە سول نۇردان جارا­تىلعانبىز. جاراتۋشى ادامدى ومىر­گە اكەلگەندە دە سول ءوز نۇرىنان جارا­تىلعان تاپ-تازا كۇيدە اكەلدى. ءسويتىپ ومىر­گە ءبىز ءمىنسىز پەرىشتە كۇيدە كەل­دىك. بىراق وسە كەلە وزگەردىك. ءوزىمىزدى قور­شاعان ورتاعا بەيىمدەلدىك. پەرىشتە پاكتى­گىمىزدەن اجىرادىق. پەندە بولدىق. پەرى بولدىق. سوندا بۇعان كىم كىنالى؟ بۇعان دا قۇداي كىنالى مە؟ جوق. بۇعان ادامنىڭ ءوزى كىنالى, قوعام كىنالى. بىراق, بارلىق جەر­دە بولعاندىقتان ادام تاعدىرىنان جارا­تۋشى دا بەيتاراپ قالا المايدى. ويت­كەنى ول سەنىڭ جۇرەگىڭدە. ول ساعان سەنىڭ قان تامىرىڭنان دا جاقىن. ول سەنىڭ جۇرەك تۇك­پىرىندەگى تۇيسىك ارقىلى كۇندىز-ءتۇنى تىلدەسەدى. سەنى تاعدىر تالقىسىنا تاس­تاپ كەتپەيدى. نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەكەنىن سىبىرلاپ ايتىپ وتىرادى. نانباساڭىز كوزىڭىزدى جۇمىپ, جۇرەك ۇنىڭىزگە قۇلاق ءتۇرىڭىز! جاراتۋشى ءۇنى ەستىلەدى. بىراق ءبىز سول ۇنگە قۇلاق استىق پا؟! قۇلاق اسپادىق. سايتاننىڭ سىبىرىنا قۇلاق استىق. ءبىر ساتتىك ءناپسى جەتەگىندە كەتتىك. بەس كۇندىك جالعان دۇنيە قىزى­عىن قۋالاپ كەتتىك. بىراق ءبىزدىڭ ءىسىمىز بەن ءسوزىمىز ەشقاشان وشپەيدى. ونى ءبىز ادامنان جاسىرعانمەن قۇدايدان جاسىرا المايمىز. ءىس-ارەكەتىمىزدىڭ ءبارى جازىلىپ, جاتتالىپ نووسفەرادا قالادى. بىراق ءبىز بۇگىندە سول نووسفەرانىڭ ءوزىن قورشاپ تۇر­عان شەكسىز جاراتۋشى بار دەپ وتىرمىز. ونى اقىلعا سىيماس شەكسىز قۇدىرەت دەپ وتىرمىز. ەن­دەشە, سول اقىل­عا سىيماس شەكسىز قۇدىرەتتى جاراتۋشى نەگە جەر توڭىرەگىندەگى شەكتەۋلى ازعانا نو­وسفەرانى ساۋىقتىرا سالمايدى؟! جا­مان پيعىلداردى جويا سالمايدى؟! جوق. جويا سالمايدى. ءسىڭىرىپ اكەتەدى, تاراتىپ اكە­تەدى, ۋىتىن السىرەتەدى. بىراق جويمايدى. سەبەبى تابيعاتتا ەنەرگيا ەشقاشان جو­يىل­مايتىنى بەلگىلى. ەنەرگيانىڭ بۇل قاسيەتى بۇگىنگى مەكتەپ وقۋشىسىنا دا ءمالىم. جاراتۋشى نۇرى, سونىمەن قا­تار, شەكسىز ماحاببات, شەكسىز تازالىق. ءبىز­دىڭ لاس پيعىلدارىمىز سول شەكسىزدىككە جا­يىلعاندا السىرەيدى. بىراق جويىلمايدى. تەرەزا انانىڭ: «مەنى سوعىسقا قارسى مي­تينگىگە شاقىرماڭدار, بارمايمىن! مەنى بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىن ميتينگىگە شاقىرىڭدار, بارامىن!» دەيتىنى سودان. اۋليە انا: «نووسفەراعا «سوعىس» دەگەن جامان ءسوز تاراتپايىق, ونىڭ ور­نىنا «بەيبىتشىلىك» دەگەن جاقسى ءسوز تاراتايىق!» دەگەنى ەدى. ادام ساناسىنىڭ جاھان ساناسىنا اسەرىن بىلگەندىكتەن.

كۆانتتىق عىلىم اشقان بۇل جاڭالىق, بۇل قۇپيا, ياعني جاندى-جانسىزداردىڭ ءبارى ءوزارا ىقپالداستىقتا بولاتىنى الەم حالىق­تارىنا الىمساقتان ايان بولعان. اۋىل قاريا­لارى ءالى كۇنگە شەيىن: «جاماندىق شا­قىرماڭدار!» دەپ وتىرادى. مالدى اۋىلعا جاماندىق اكەلەتىن قاسقىردىڭ اتىن اتامايدى, «يت-قۇس» دەيدى. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەيدى. اۋىل ادامدارى ءتىرى تابيعاتقا دا, ءولى تابيعاتاقا دا زيان كەلتىرمەۋدى ويلايدى. ادام پەندەگە ءزابىر كورسەتپەۋگە تىرىسادى, قارعىستان قورقىپ.

كۆانت تىلىمەن ايتقاندا, بارلىق جاندى, جان­سىزدار ءوزارا ءتاڭىر ماتريتساسى ارقىلى بايلانىستا. ءوزارا شەكسىز نۇر ارقىلى بايلانىستا. باياعىنىڭ ءبىلىمدارلارى مۇنى بىلگەن. ونى اقيقات دەپتى. اللاتانۋ دەپتى. سوندىقتان دا كۇندىز-ءتۇنى ءبىر اللاعا جالبارىنىپ, وعان دەگەن ماحابباتىن پاش ەتىپتى. جان-تانىنە كىر جۇقتىرماۋعا تىرىسىپتى. مۇنداي پەندەلەر «اللا!» دەپ قانشا قاقساعان سايىن ولارعا اللانىڭ ءوزى دە سونشا جاقىنداي تۇسكەن. بۇنداي پەن­دەلەر رياسىز كول-كوسىر ماحابباتىمەن يە­سىنە قانشالىقتى قۇلشىلىق ەتكەن سا­يىن, بۇل پەندەلەردىڭ كوكىرەگىنە حاق نۇرى سونشالىقتى لەكىلدەپ قۇيىلعان. ءسويتىپ بۇل تاقۋالاردىڭ كۇندەردىڭ-كۇنى جۇرەك كوزدەرى اشىلعان. اۋليەگە اينالعان. ولار وزگە جۇرت كورە المايتىندى كورگەن. وزگە جۇرت بىلمەيتىندى بىلگەن. وزگە جۇرت بولجامايتىندى بولجاعان. ويتكەنى ولاردىڭ كوكىرەگىنە حاق نۇرى تولعان. سونداي جانىن «يلاھي نۇر» كەرەلەگەن جانداردىڭ ءبىرى يراندا تۋىلىپ ونىنشى عاسىردا باعداتتا ولتىرىلگەن ايگىلى يسلام ازاپكەرى, سوپى مانسۇر ءال حالادج بولدى. ول زامانى تاڭ قالعان اۋليە ەدى. حاق نۇرى جۇرەگىنە تولعاندا سابىر ەتە الماي قالىپ «ان ال حاق!», «ان ال حاق!» دەپ ايقايلايتىن بولعان. ياعني «مەن حاقپىن!» دەپ جار سالاتىن بولعان. سول ءۇشىن وعان دۇمشەلەر «قۇدايدان بەزگەن!» دەپ ايىپ تاقتى. باعداد ورتاسىندا جينالعان ءجۇز مىڭ حالىقتىڭ كوزىنشە حاليف جەندەتتەرى ونى قىلىشپەن پارشالاپ ءولتىردى. اياق-قولىن شاۋىپ جاتسا دا مانسۇر ك ۇلىپ تۇرعان. «اللانىڭ ماعان بەرگەن ۇلى قۇپياسىن جاريا ەتكەنىم ءۇشىن جازالانۋعا ءتيىسپىن! ولۋگە ءتيىسپىن!» دەپ تۇرعان. ۇلى ازاپكەر اجالىن وسىلاي قارسى العان.

تيبەتتىكتەر مۇنداي پەندەلەردى ء«ۇشىن­شى كوزى» اشىلعاندار دەيدى. ۇندىلىكتەر «گۋرۋ», «يوگ», «اۆاتار» دەيدى. دالالىقتار «ارۋاق قونعان», «شايحى», «اۋليە», «باق­سى» دەيدى. مۇنداي اۋليەلەر ۇلى دالادا از بول­ماپتى. ازىرەتى سۇلتان, قارابۋرا اۋليە, ءپىر بەكەتتەن باستاپ كەشەگى بەكاسىل اۋ­ليە, ءماشھۇر جۇسىپكە دەيىنگى ارالىقتا ونداي حاقتىڭ نازارى تۇسكەندەر از بولماپتى. ولاردى حالىق ءالى كۇنگە ءپىر تۇتادى. جاتقان جەرىنە زيارات ەتەدى. ۇلى دالا پىرلەرى دە ادام ايتسا سەنگىسىز كەرەمەتتەر جاساعان. ولار ءۇشىن مەككەگە ۇشىپ بارىپ ناماز وقۋ, بۇلتسىز كۇنى جاڭبىر جاۋدىرۋ, نەمەسە, اشىققاندا اۋادان اس جاساۋ قيىن شارۋا بولماعان.

وسىدان كەلىپ تۇيسىك تۇكپىرىمىزدە: «مۇن­داي دەڭگەيگە ادام قالاي جەتەدى؟» دەگەن ساۋال تۋادى. شاكىرتتەرى وسى ساۋال­دى كوز الدارىندا ءولىنى تىرىلتكەن يسا پايعامبارعا قويسا كەرەك. سوندا يسا س.ع.س: «ەگەر, كوكىرەكتەرىڭدە بۇرشاقتىڭ تۇيى­­رىندەي سەنىم بولسا, انا تۇرعان تاۋعا «قوز­عال!» دەسەڭ قوزعالادى!» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. بۇل سوزىمەن پايعامبار نە دەگەن؟ جۇرەك­تەرىڭدە الدىمەن سەنىم بولسىن دەگەن. سەنىم بولسا ادام پەندە تاۋ قوپارىپ, تاس جارادى دەگەن. قۇدىرەت كۇشكە يە بولۋى ءۇشىن ادامعا ەڭ الدىمەن سەنىم كەرەك دەگەن. «بۇنداي قۇدىرەت كۇش پايعامبارلارعا عانا ءتان ەمەس, جاراتۋشىعا سەنىمىڭ كۇشتى بولسا بۇنداي قۇدىرەتكە سەن دە يە بولاسىڭ!» دەگەندى ايتتى.

ياعني توڭىرەك قورشاعان ورتاعا ادام سانا­سىنىڭ, سەنىمىنىڭ اسەرىنىڭ وراسان زور ەكەنىن ايتقان. بۇل قۇبىلىستى جارا­تۋشىنىڭ: «بۇ دۇنيەدە سەندەر نەنى سۇرا­ساڭدار سونى بەرەمىن! بىراق اناۋ دۇنيەدە سەندەردەن ءبىر-اق نارسە سۇرالادى! ول – يمان!» دەۋى دە راستاپ تۇر. «نيەت ەتىڭدەر, ۇمتىلىڭدار, الدارىڭدا الىنباس اسۋ جوق!» دەپ تۇر. دەمەك, ادام بالاسى العا قوي­عان ءبىر ماقساتىنا جەتۋى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن «وسى ماقساتىما قالايدا جەتەمىن!» دەگەن وندا سەلدەي سەنىم بولۋى كەرەك ەكەن. سوندا وزگەرىس الدىمەن سەنىڭ ساناڭدا باس­تالىپ, ودان ارى توڭىرەگىڭدى وزگەرتىپ, ودان كەيىن تاعدىر جولىڭدى تۋرالاي باستاماق.

ءبىر جازۋشىنى بىلەمىن. مەكتەپتە جە­تىنشى سىنىپتان باستاپ ادەبيەتكە ولەردەي عا­شىق بولدى. ادەبي كىتاپتاردى سۋشا ءسىمىردى. قىزىق كىتاپ جازاتىن قالامگەر بولسام دەپ ارماندادى. كوزدى جۇمىپ سول قيالعا بەرىلدى. مەكتەپ بىتىرەتىن كەز كەل­دى. مال باعاتىن اكە-شەشەسى: ء«اي, قارا­عىم, تۇقىمىڭدا جوق قاسيەتتى قيالداپ قاي­تەسىڭ! بىزگە سەنىڭ مىنا سوۆحوزعا باس بۋحگالتەر بولعانىڭ كەرەك! سونىڭ وقۋىنا ءتۇس!» دەدى. بىراق بۇل قالامگەرلىك جولدان قايتپادى. كۇندىز-ءتۇن تىرباندى. بايلىق, بيلىك ءتارىزدى ءومىردىڭ وزگە قىزىقتارىنا مويىن بۇرمادى. ويلاعانى ادەبيەت بولدى. اقىرى دىتتەگەن ماقساتىنا جەتتى. قالامگەر بولىپ قالىپتاستى. ءسويتىپ تۇقىمىندا جوق كاسىپكە يە بولدى. بۇگىندە ول قارتايدى. بىراق وكىنىپ ءجۇر. وندا دا بايبىشەسى بۇرىشقا تىعا بەرگەننەن كەيىن وكىنىپ ءجۇر. «سەنىڭ كىتابىڭنان نە قايىر؟ مىنا ىزىمىزگە ەرگەن ىزعىنداي بالا-شاعاعا ەرتەڭ نە بايلىق قالدىرامىز؟» دەپ بۇ­رىش­قا تىعا بەرگەننەن كەيىن وكىنىپ ءجۇر. جاراتقان يەدەن ءاۋباستا جازۋشىلىققا قو­سا: «بيلىك پەن بايلىقتى دا بەر نەگە سۇ­رامادىم ەكەن!», دەيدى. قاراپ وتىر­سا تاع­دىر بۇعان سۇراعانىن بەرىپتى. سۇراما­عانىن بەرمەپتى. بۇل دا بولسا سەنىم دەگەن­نىڭ سەلدەي كۇشىن بىلدىرەتىن ءبىر مىسال. جەكە ءبىر تاعدىر مىسالى. ال قوعام, حالىق دەگەن سول جەكە تاعدىرلاردان تۇر­ماي ما؟ وسىناۋ جەكە تۇلعالار سەنىمى ۇيىم­دىق, ۇلتتىق ساناعا ۇلاسار بولسا, تاۋ قوپارىپ, تاس جاراتىن قۇدىرەت-كۇشكە اينالماي ما؟! تۇتاس ۇلت تولاعايعا اينالماي ما؟! اينالادى. تاريح كوشى كوز الدىمىزدا سونى دالەلدەپ جاتىر. توزامىز دەگەن ۇلتتار توزىپ جاتىر. وزامىز دەگەن ۇلتتار وزىپ جاتىر. ءوز كۇشىنە سەنگەن ەلدەر وركەنيەت كوشىن باستاپتى. ءوز كۇشىنە سەنبەگەندەر سولاردىڭ شىلاۋىندا ءجۇر. دەمەك, وشكىمىز كەلمەسە, وسكىمىز كەلسە ءوز كۇشىمىزگە سەنۋىمىز كەرەك ەكەن! «ەشكىم­نەن كەم ەمەسپىز», دەپ ۇمتىلساق كەم بولمايدى ەكەنبىز!

ادام ومىرىندەگى العاشقى قادامنىڭ ءبارى, الدىمەن – سانادان. كەسەلدى جەڭۋ ءۇشىن كىسىدە: «سول كەسەلدى جەڭەمىن!» دەگەن سەنىم بولۋى كەرەك دەيدى دارىگەرلەر. پلاتسەبو ءتاسىلى بۇل – سانا كۇشىنىڭ دەنەگە اسەرى. سانانىڭ ماتەرياعا اسەرى. ياعني كۆانت­تىق فيزيكا جاڭالىعى. بۇل پايىم بويىنشا ادام ساناسى عالامدىق سانامەن تىكەلەي بايلانىستا. عالامدىق سانا ادام ساناسىنا قالاي اسەر ەتسە, ادام ساناسى دا عالامدىق ساناعا سولاي اسەر ەتەدى. ويتكەنى ادام جانى عالامدىق جاننىڭ ءبىر بولشەگى. ءدىن بويىنشا دا ادام جانى اللانىڭ اماناتى. ءتان ولگەننەن كەيىن جان عالامدىق رۋحقا قوسىلادى. عىلىم شىنتۋايتىندا ءتان دە ولمەيدى دەيدى. دنق دەڭگەيىندە تو­پىراقتا ساقتالادى دەيدى. كلونداۋ ار­قى­لى ونى تىرىلتۋگە بولادى دەيدى. ءدىن دە وسىنى ايتادى. تاڭداماقشاردا جاراتۋ­شى ءاحلى ادامزاتتى ءتىرىلتىپ الادى دەپ ايتا­دى.

قۇرمەتتى وقىرمان!

بۇگىنگى اڭگىمەمىز: ء«بىزدى كىم جارات­قان؟» دەگەن بالا جاستان ءبىزدى مازالاعان ءبىر سۇراق­قا جاۋاپ ىزدەۋدەن باستالعان ەدى. بۇگىن وسىناۋ سۇراققا, كىم-كىمدى دە بەي­جاي قالدىرمايتىن سۇراققا ءوز ءال-قادا­رىمىزشا جاۋابىمىزدى جاريا ەتتىك. باي­قاعانىڭىزداي بۇل جاۋاپ جوعارىداعى سويقان سۇراققا جالعىز ءبىزدىڭ بەرگەن جاۋابىمىز ەمەس, بۇل سول سۇراققا بۇگىنگى عى­لىم مەن ءدىننىڭ بىرىگىپ بەرگەن جاۋابى دەرلىك.

بۇل سۇراپىل سۇراققا ادام پەندە ەس جيىپ, ەتەك جاپقالى سابىلىپ جاۋاپ ىزدەپتى. ءدىن جولىمەن دە, عىلىم جولىمەن دە. بۇل ەكى جول ءۇش عاسىر ۇداي ءبىرىن-ءبىرى جوق­قا شىعارىپ كەلگەن. ءسويتىپ بۇل ەكى جول, ەكى جولاۋشى اقىرى ورمەلەپ اقي­قاتتىڭ اسۋى­نا شىققانى تۋرالى امەري­كالىق عالىم ر.دجەستروۋ بەينەلى تۇردە بىلاي ايتىپتى:

ء«بىلىم بيىگىنە ۇمتىلعان عالىم وسى جولعا بۇكىل عۇمىرىن سارپ ەتىپ, «موينى ىرعايداي, ءبيتى تورعايداي» بولىپ, اقىرى اقيقاتتىڭ ەڭ سوڭعى اسۋىنا اياق ءىلدىرىپتى. «اسپانمەن تالاسقان اقيقات شىڭىنا اقى­رى ءبىرىنشى بولىپ جەتتىم بە, «ۋح!» دەپ, ەڭسە كوتەرىپتى. كوزى شىڭ باسىندا وتىرعان ءبىر توپ قاۋىمدى كورەدى. سويتسە, ءبىر توپ اۋليە اقيقات شىڭىنىڭ باسىنا باياعىدا جەتىپ بۇ جەردە اتامزاماننان بەرى وتىرعان بولىپ شىقتى!», دەيدى.

ەندەشە, ءبىر نارسە انىق. بۇگىن­گى ادامزات اقيقات شىڭىنا قاي جولمەن جەتسە دە اللاتانۋ الىپبيىن­دە جۇرگەنى انىق. قۇدايتانۋ كىرىسپە­سىن­دە جۇرگەنى انىق. 

سماعۇل ەلۋباەۆ,

جازۋشى