يدليب: سيريا داعدارىسىنىڭ سوڭعى ءتۇيىنى

ماسەلەنىڭ جالپى شەڭبەرىن سىزاتىن بولساق, 2011 جىلدان بەرى سيريادا پرەزيدەنت باشار اساد پەن وعان قارسى شىققان وپپوزيتسيالىق كۇشتەر سوعىسىپ جاتىر. بۇل قاقتىعىستىڭ نەگىزىنە ۇڭىلەتىن بولساق, ب.اساد جانە ونىڭ جاقتاستارى يسلامنىڭ شيتتىك تۇسىنىگىنە جاقىن الاۆيتتەر بولسا, حالىقتىڭ سەكسەن پايىزىنا جاقىنى ءسۇننيت مۇسىلماندار. باسقاشا ايتقاندا, بيلىك – الاۆيت, ال حالىق – ءسۇننيت. 2010 جىلدىڭ سوڭىندا اراب ەلدەرىندە باستالعان حالىق تولقۋلارىنىڭ اسەرىنەن دەم العان حالىق بيلىككە قارسى ەرەۋىلگە شىقتى. بەيبىت باستالعان نارازىلىق ۇكىمەتتىڭ وق اتۋىمەن قىسقا ۋاقىتتا ىشكى سوعىسقا اينالدى.

سيريا ماسەلەسىندە تۇركيا ءاۋ باستان وپپوزيتسيانىڭ جاعىندا بول­دى. مۇنىڭ سەبەبى ان­كارا سيريادا تەز ارادا بيلىك اۋى­سا­دى دەپ ەسەپتەدى. ونىڭ ۇستىنە ر.ەردوعاننىڭ پارتياسى ءبىر جاعى­نان دەموكراتيا مەن ادام قۇقىق­تارىن قولداعانىن كورسەتكىسى كەلسە, تاعى ءبىر جاعىنان پارتيانىڭ مۇسىلماندىق بولمىسى سۇننيتتىك مۇسىلمانداردى قولداۋدى زاڭدى شەشىم دەپ ەسەپتەدى. بۇل ساياسات انكارا مەن شام ارالىعىنداعى بايلانىستىڭ تۇپكىلىكتى ۇزىلۋىنە سەبەپ بولدى. ويتكەنى تۇركيا ءۇشىن ب.اساد ۇكى­مەتى ءوز حالقىنا وق اتقان زاڭسىز بيلىككە اينالدى.

الايدا انكارانىڭ ەسەبى قاتە شىعىپ, ب.اساد ۇكىمەتى وڭاي­شىلىقپەن توڭكەرىلە قويمادى. بيلىكتىڭ شيتتىك يسلامي بولمىسىنا بايلانىستى يراندىق اسكەري كۇشتەر ب.اساد جاعىندا سوعىسقا كىر­دى. ال 2015 جىلى رەسەيدىڭ سي­رياعا اسكەر ەنگىزۋىمەن ب.اساد ۇكى­مەتى ودان سا­يىن كۇشەيە ءتۇستى. باسقاشا ايتقاندا, تۇركيا وپپو­زي­تسيانىڭ قامقورشىسى بولسا, رەسەي مەن يران ب.اسادتىڭ قام­­قور­شىسىنا اينالدى. ءتىپتى ان­كارا مەن ماسكەۋ 2015 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا رەسەي ۇشاعىنىڭ تۇرىك تاراپىنان قۇ­لا­تىلۋىنان كەيىن ءوزارا قاتىناستارىن ارەڭ جوندەدى.

2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا استانا پروتسەسىنىڭ باستالۋىمەن سيرياداعى «قامقورشى» ەلدەردىڭ مارتەبەلەرى رەسمي تۇردە مويىندالدى. مۇندا تۇركيا, رەسەي جانە يرانعا «كەپىلگەر» سيپاتى بەرىلدى. تۇركيا پرەزيدەنتى رە­جەپ تايپ ەردوعان, رەسەي پرەزي­دەنتى ۆلاديمير پۋتين جانە يران پرەزي­دەنتى حاسان رۋحاني سيرياداعى قان توگىستى توقتاتقان مەملەكەت باسشىلارى رەتىندە ۇشتىك سامميتتەر وتكىزە باستادى. الايدا 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تەگەراندا وتكەن ۇش­تىك سامميتتە استانا پروتسەسىن رەسەي مەن يران تاراپىنان ۋاقىت ۇتۋ جانە سيرياداعى ب.اسادتىڭ با­قىلاۋىنداعى جەرلەردى كەڭەي­تۋ ماقساتىندا قولدانعانى بەل­گىلى بولدى. ويتكەنى ءسامميتتىڭ شەشىمىنە ساي, تاراپتار يدليبكە شابۋىل جاساۋ­دى جوسپارلاعان بولاتىن. باسقاشا ايتقاندا, ب.اسادتىڭ وپپوزيتسيالىق كۇش­تەرمەن ىمىرالاسۋ نيەتى جوق ەكەنى اشكەرە بولدى. بۇل جەردە ب.اساد جانە ونىڭ قولداۋ­شى­لارى رەسەي مەن يران دايش-تەن قاشقان لاڭكەستەردىڭ دە يدليبكە شوعىرلانۋىن جەلەۋ رەتىندە قاراستىردى.

تۇركيا تۇرعىسىنان قارا­عاندا, استانا پروتسەسىندە قول جەت­كىزىلگەن كەلىسىم­دەر­گە ساي وپ­پوزيتسيالىق كۇشتەر سيريا­نىڭ باسقا ايماقتارىن تاستاپ يدليبكە جينالعان بولاتىن. ەگەر بۇل ايماق تا وپپوزيتسيانىڭ باقىلاۋىنان شىعاتىن بولسا, وندا سيريانىڭ كەلەشەگىندە وپپوزيتسياعا ورىن بەرىلمەيدى دەگەن ءسوز. ويتكەنى وپپوزيتسيانىڭ, باسقاشا ايتقاندا تۇركيانىڭ قولداپ وتىرعان توپتارىنىڭ سيريانىڭ بولاشاعىندا ۇلەس سالماعى بولۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ول توپتاردىڭ باقىلاۋىندا بەلگىلى تەرريتوريا بولۋى كەرەك. ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر ۇستەلىندە ءۋاجدىڭ ىقپالدى بولۋى ءۇشىن ايماقتاعى ۇستەمدىكتىڭ بەكەم بولۋى ءتيىس ەكەندىگى بەلگىلى.

تەگەرانداعى ۇشتىك سامميتىنەن كەيىن ر.ەردوعان يدليبكە ۇيىم­داستىرعالى جاتقان شابۋىلدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۆ.پۋتينمەن سوچيدە جولىقتى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن 2018 جىلى 17 قىركۇيەكتە رەسەي مەن تۇركيا اراسىندا سوچي مەموراندۋمىنا قول قويىلدى. بۇل كەلىسىمگە سايكەس, رەسەي ب.اسادتىڭ ايماققا شابۋىلىن توقتاتادى. ال تۇركيا جاعى ايماقتى لاڭ­كەس­تەردەن تازارتادى. سونى­مەن قاتار تۇركيا ب.اساد كۇش­تەرى مەن وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ قاق­تىعى­سىن بولدىرماۋ ماقساتىندا يدليب اي­ماعىندا 12 باقىلاۋ بەكەتىن ورناتادى. سوچي مەموراندۋمىنا ساي 2020 جىلعا دەيىن ايماقتا تۇراقتىلىقتى ساقتاپ تۇرۋ مۇمكىن بولدى. الايدا تۇرىك جاعىنىڭ ءيدليبتى لاڭكەستەردەن تازارتا ال­ماۋى ب.اساد پەن رەسەي جاعىنا ايماققا شا­بۋىل جاساۋعا نەگىز قالىپتاستىردى.

ب.اساد كۇشتەرىنىڭ شابۋىلىنان وسى جىلعى 3 اقپان كۇنى 8, 27 اقپان كۇنى 33 تۇرىك جاۋىنگەرى قازا تاپتى. بۇل جاعداي سوچي مە­مو­راندۋمىنىڭ دا ىسكە اس­پاي تۇرعانىن كورسەتىپ تۇر. ان­كارا تۇرعىسىنان ب.اسادتىڭ شا­بۋىل­دارى جانە رەسەيدىڭ بۇ­عان رۇقسات بەرۋى تۇركيانىڭ قاۋىپ­­­سىز­دىگىنە شابۋىل بولىپ سانا­لا­دى. مۇنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى يد­ليب­تە شوعىرلانعان ءتورت ميلليون ادام تۇركياعا بوسقىن رەتىن­دە بەت الادى. ونسىز دا تۇر­كيا­دا قازىردىڭ وزىندە ءتورت ميل­ليونعا جاقىن سيريالىق بوس­قىن بار. تۇركيا ەكونوميكاسى بۇل بوس­قىنداردى اسىراپ وتىر. ەۋروپا ەلدەرى تۇركيا­نىڭ بۇل بوس­قىن­داردى ەۋروپاعا جىبەر­مەي ۇس­تاعانى ءۇشىن قارجىلاي قول­داۋ كور­سەتەمىز دەپ ۋادە بەرسە دە, ۋادە­­لەرىن ورىندامادى. سون­دىق­تان يدليب­تەن تۇركياعا كەلە­تىن بوس­قىنداردى انكارانىڭ قابىل­داۋ­عا مۇرشاسى جوق. تۇرىك قو­ع­امى دا سيريالىقتاردان مەزى بول­عان. وسى جاعدايعا بايلا­نىس­­­تى انكارا تۇركياداعى بوس­قىن­­د­اردىڭ ەۋروپاعا وتۋىنە رۇق­سات بەرىپ وتىر. ءبىر-ەكى كۇن­نىڭ ىشىندە تۇركيانىڭ گرە­كيا جانە بولگاريامەن ارا­سىن­­داعى شەكاراعا جينالعان بوسقىن­دار­دىڭ سانى ءجۇز مىڭعا تايادى. جاعدايدىڭ شۇعىلدىعىن تۇسىن­گەن ەۋروپا ەلدەرى ناتو-نىڭ تو­تەنشە جينالىسىندا باس قوسىپ, تۇركيانى يدليب ماسەلە­سىندە قولدايتىنىن مالىمدەپ جاتىر.

يدليبتەگى ب.اسادتىڭ شابۋى­لىن توقتاتۋ, حالىقتىڭ قىرى­لۋىنا كەدەرگى بولۋ جانە ەڭ باس­تىسى بوسقىنداردىڭ تۇ­ر­كيا­عا اعىلۋىن توقتاتۋ, ياعني اتاپ ايتقاندا, ايماقتىڭ تۇراق­تىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا 28 اقپان كۇنى تۇرىك قارۋلى كۇشتەرى ايماقتا «كوكتەم قالقانى» اتتى اسكەري وپەراتسيا باستادى. وسى قاداممەن انكارا ءيدليبتى تىكەلەي ءوز باقىلاۋىنا العان بولدى.

قورىتا ايتقاندا, ب.اسادتىڭ يدليبكە شابۋىلى جانە وندا تۇرىك اسكەرلەرىنىڭ قازا تابۋى انكارا مەن شامنىڭ قارىم-قاتىناستارىن تۇزەتۋ ىقتي­­مال­دىعىن جويدى. رەسەي­دىڭ ب.اساد­تىڭ شابۋىلدارىن توق­تاتپاۋى دا انكارا مەن ماسكەۋ دوستىعىنا سىزات تۇسىرگەنى بەلگىلى. بۇل جاع­داي تۇركيانى اقش-پەن ىنتىماق­تاستىعىن كۇشەيتۋگە يتەر­مەلەۋدە. تۇركيا مەن سيريا ارا­سىنداعى سوعىس ب.اسادتىڭ ماسكەۋگە باعىنىشتىلىعىن ارتتىرسا دا, انكارانىڭ باتىستى پانالاۋى رەسەيدىڭ مۇددەسىنە ساي ەمەس. سوندىقتان ماسكەۋدە بولاتىن ەردوعان-پۋتين كەزدەسۋى تەك تۇركيا-رەسەي قاتىناستارى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, يدليب ماسەلەسى جانە جالپى سيريانىڭ بولاشاعى تۋرالى ماڭىزدى شەشىم­دەر شىعاتىن ماڭىزدى باس­قوسۋ بولادى.

دىنمۇحاممەد امەتبەك,

انكاراداعى داعدارىس جانە ساياسي زەرتتەۋ ورتالىعى (AHKACAم) ەۋرازيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى